İngiltere

İngiltere, Birleşik Krallığı oluşturan dört ana kurucu ülkeden en büyüğü ve Avrupa kıtasının kuzeybatısında yer alan bir ada ülkesidir. Atlas Okyanusu ile Kuzey Denizi arasında konumlanan ve Avrupa ana karasından Manş Denizi ile ayrılan ülke, "Parlamento Egemenliği" ilkesine dayanan ve tek bir yazılı metni bulunmayan anayasal monarşi ile yönetilmektedir. .

_{İngiltere'nin Başkenti Londra'dan Bir Görsel} (Picryl)

Küresel ölçekte rekabetçi bir yapıya sahip olan ülke, Uluslararası Para Fonu'nun (IMF) 2025 yılı tahminlerine göre 3,8 trilyon ABD dolarına ulaşması beklenen Gayrisafi Yurt İçi Hasılası (GSYİH) ile dünyanın en büyük altıncı ekonomisidir.^【1】Geçmişte Sanayi Devrimi'ne öncülük etmiş olmasına rağmen, günümüzdeki ekonomik üretiminin %80'inden fazlasını finans, perakende, sağlık ve eğitim gibi hizmet sektörleri oluşturmakta^【2】 havacılık, eczacılık ve otomotiv gibi ileri imalat alanlarında da güçlü bir ihracat kapasitesi barındırmaktadır.

Tarihsel süreçte uluslararası göçlerin de ivmelendirmesiyle büyük bir etnik ve kültürel çeşitliliğe kavuşan ülkenin^【3】 toplam nüfusu, 2025 yılı ortası geçici verilerine göre 69,5 milyona ulaşmıştır.^【4】Nüfusun çok büyük bir kısmı, başta küresel bir finans, ticaret ve kültür merkezi olan başkent Londra olmak üzere ülkenin güney ve batısındaki gelişmiş kentsel alanlarda yoğunlaşmıştır.

2020 yılında Avrupa Birliği'nden resmen ayrılmasının (Brexit) ardından dış ticaret ve diplomatik stratejilerini "Küresel Britanya" vizyonuyla yeniden şekillendiren devlet, günümüzde Hint-Pasifik bölgesi başta olmak üzere yeni serbest ticaret anlaşmaları kurmaya ve yapay zekâ, uzay güvenliği ile yeni nesil savunma teknolojilerine büyük yatırımlar yapmaya odaklanmıştır.

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin daimi üyeliği, NATO'nun kurucu üyeliği ve G7, G20 ile İngiliz Milletler Topluluğu gibi uluslararası platformlardaki etkin rolüyle Birleşik Krallık, küresel siyasette ve uluslararası güvenlik politikalarında tarihsel olarak belirleyici bir aktör konumunu sürdürmektedir.

Birleşik Krallık'ın kurucu ülkelerinden biri olan İngiltere'nin ulusal sembolleri, ülkenin köklü tarihi mirasını ve kültürel kimliğini yansıtır. İngiltere'yi temsil eden resmi bayrak, beyaz zemin üzerindeki kırmızı haçtan oluşan Aziz George Haçı'dır. Ulusal arma olarak 12. yüzyıldan bu yana kullanılan ve devletin gücünü simgeleyen kırmızı kalkan üzerindeki Üç Aslan öne çıkar. Ülkenin milli hayvanı Aslan, resmi bitkisel sembolü ise 15. yüzyılda hanedanlar arası iç savaşı sonlandıran tarihi birleşmeyi temsil eden Tudor Gülü'dür. Bu semboller, Birleşik Krallık'ın ortak kimliğinden bağımsız olarak doğrudan İngiltere'nin kendi ulusal karakterini oluşturmaktadır.

İngiltere'nin ulusal bayrağı, kökeni Orta Çağ'a uzanan ve beyaz bir arka plan üzerinde yer alan kırmızı bir haçtan oluşan Aziz George (St George) bayrağıdır. Bayrak, 1606 yılında tasarlanan Birleşik Krallık bayrağının (Union Flag) da ana bileşenlerinden birini oluşturmaktadır. Bayrağın tarihsel kökeni, 1188 yılında İngiltere Kralı II. Henry ve Fransa Kralı II. Phillip'in katıldığı Haçlı Seferleri'ne dayanmaktadır; o dönemde kırmızı ve beyaz haçlar, İngiliz ve Fransız birliklerini savaş alanında ayırt etmek amacıyla kullanılmıştır. ^【5】

Beyaz üzerine kırmızı haç, zamanla Haçlıların genel bir sembolü hâline gelmiş ve 13. yüzyılda kendilerini bu seferlerle ilişkilendirmek isteyen siyasi liderler tarafından standart bir amblem olarak benimsenmiştir. Bir tarih yazımı geleneği, Aslan Yürekli Richard'ın bu bayrağı Cenevizlilerden aldığını öne sürse de bu iddia tarihsel olarak kesin bir şekilde doğrulanamamaktadır.^【6】Alternatif bir iddiaya göre ise, Akdeniz’de etkili bir donanmaya sahip olan Ceneviz Cumhuriyeti, bayrağının kullanım hakkını bir anlaşma karşılığında Akdeniz'deki İngiliz gemilerine devretmiştir. ^【7】

İngiltere'nin mevcut milli marşı, kökeni 18. yüzyıla dayanan "Tanrı Kralı Korusun" (God Save The King) adlı vatansever bir şarkıdır. Marşın melodisi ve sözleri anonim olup kökenlerinin 17. yüzyıla kadar uzanma ihtimali bulunmaktadır. Şarkı ilk kez 1745 yılında Londra'da halka açık olarak icra edilmiş ve 19. yüzyılın başlarında milli marş olarak kabul görmeye başlanmıştır. ^【8】

Eylül 1745'te, İngiliz tahtında hak iddia eden Prens Charles Edward Stuart'ın, Kral II. George'un ordusunu Edinburgh yakınlarındaki Prestonpans'ta mağlup etmesinin ardından, Londra'daki Theatre Royal bandosunun şefi bu şarkıyı bir tiyatro oyunundan sonra icra edilecek şekilde düzenlemiştir. Şarkının bu performansı ilgi görmüş ve her gece tekrarlanmıştır. Bu geleneğin diğer tiyatrolara da yayılmasıyla birlikte, hükümdarların halka açık eğlence mekânlarına girişlerinde bu şarkıyla karşılanmaları standart bir uygulama hâline gelmiştir.

Millî marşın yetkili makamlarca onaylanmış resmî tek bir versiyonu bulunmamaktadır; kullanılan sözler tamamen geleneğe dayanmaktadır. Marşın sözleri 1745'te söylenen versiyonla büyük ölçüde aynı olup, dönemin hükümdarının cinsiyetine göre "Kral" veya "Kraliçe" ifadeleri değiştirilerek icra edilmektedir. Yıllar içinde şarkıya ek kıtalar dâhil edilmiş olsa da, bu kısımlar günümüzde nadiren kullanılmakta ve resmî törenlerde genellikle yalnızca ilk kıta söylenmektedir. İngiliz millî marşının melodisi yalnızca ülke sınırları içinde kalmamış, 18. yüzyılda İngiltere'yi ziyaret eden Avrupalıların dikkatini çekerek aralarında Beethoven, Haydn ve Brahms'ın da bulunduğu yaklaşık 140 farklı besteci tarafından kendi müzikal eserlerinde kullanılmıştır. ^【9】

İngiltere Kraliyet Arması, kırmızı bir kalkan üzerinde alt alta dizilmiş altın renkli "yürüyen ve öne bakan üç aslan" figüründen oluşur. Bu figürler armacılık sahnesine yaklaşık sekiz yüz yıl önce çıkmıştır. Armacılığın ilk ortaya çıktığı dönemlerde bu sembollerin yüksek zümreden ziyade orta sınıf (toprak sahipleri) ve askeri kesimden yukarı doğru yayılması sebebiyle, kralların ve imparatorların arma kullanmaya başlaması nispeten geç bir dönemde gerçekleşmiştir.

İngiltere bağlamında arması olduğuna inanılan ilk kral, tek bir "şaha kalkmış aslan" figürü kullandığı düşünülen I. Henry'dir (1100-1135), ancak kendisine ait herhangi bir arma günümüze ulaşmamıştır. Benzer şekilde, halefi II. Henry'nin (1154-1189) de bir, iki veya üç aslanlı armalar kullandığı öne sürülse de, çok sayıda ferman ve belge yayınlamış olmasına rağmen günümüze ulaşan armalı bir mührü bulunmamaktadır.^【10】

İngiltere tarihinde kişisel bir arma kullandığı kesin olarak kanıtlanabilen ilk hükümdar I. Richard'dır (1189-1199). I. Richard'ın günümüze ulaşan ilk Büyük Mühür'ünde tek bir şaha kalkmış aslan yer alır. İlerleyen yıllarda, kesin tarihi tam olarak bilinmese de (1195 veya 1198 dolaylarında), kral bu mührü yürüyen üç aslan figürünü içeren yeni bir mühürle değiştirmiştir.^【11】

İngiltere tarihi, Büyük Britanya adasının güney ve orta kısımlarını kapsayan bölgenin, tarih öncesi çağlardan günümüze kadar geçirdiği demografik, siyasi, sosyal ve ekonomik değişimlerin bütünüdür. Bu süreç, adanın erken avcı-toplayıcı topluluklarından Roma İmparatorluğu'nun bir eyaleti olmasına, Cermen ve İskandinav istilalarından Orta Çağ feodalizmine, küresel bir imparatorluk inşasından Sanayi Devrimi'ne kadar uzanan ve modern ulus-devlet yapısının şekillendiği çok katmanlı bir dönemi ifade eder.

^{İngiltere’nin Wiltshire Bölgesinde Bulunan Stonehenge, Yaklaşık MÖ 3000–2000 yılları Arasında İnşa Edilmiş Megalitik Bir Taş Anıt (}pixabay⁾ 

İngiltere'de bilinen en erken insan yerleşimi izleri yaklaşık 900.000 yıl öncesine, adanın Avrupa kıtasına bir yarımada ile bağlı olduğu döneme dayanmaktadır.^【12】

Son Buzul Çağı'nın ardından iklimin düzelmesiyle birlikte avcı-toplayıcı topluluklar adada sürekli bir yerleşim kurmuş, MÖ 4000 civarında ise Avrupa'dan deniz yoluyla gelen topluluklar aracılığıyla tarım faaliyetleri başlamıştır. MÖ 2300 dolaylarında Tunç Çağı'nın başlamasıyla adaya metal silahlar, takılar ve yeni çömlek türleri ulaşmış; MÖ 800'den itibaren Demir Çağı'na geçilmesiyle birlikte demir silahlar üreten ve büyük tepe kaleleri inşa eden savaşçı topluluklar ortaya çıkmıştır. MÖ 650 civarında İngiltere'ye ulaşan Keltler, demir işçiliğinde ustalaşmış, savaş arabaları kullanmış ve tarımla uğraşan kabileler halinde organize olmuşlardır.

İngiltere'nin Roma dünyası ile ilk teması, MÖ 55 ve 54 yıllarında Julius Caesar'ın düzenlediği ve adadaki Kelt kabilelerini haraca bağladığı askeri keşif seferleriyle gerçekleşmiştir. Adayı kalıcı olarak imparatorluğa katan asıl işgal ise MS 43 yılında İmparator Claudius'un emriyle başlamış ve Roma ordusu kısa sürede güney ve doğu İngiltere'de kontrolü sağlamıştır. MS 60 yılında Iceni kabilesi kraliçesi Boudicca'nın başlattığı büyük isyan sırasında Londra dahil bazı önemli yerleşimler yakılsa da, Roma ordusu isyanı bastırmıştır. Romalılar, MS 122'de imparatorluğun kuzey sınırını belirlemek amacıyla Hadrian Duvarı'nı inşa etmişlerdir. Yaklaşık 370 yıl süren Roma yönetimi boyunca İngiltere'de planlı şehirler, kalıcı askeri garnizonlar, hamamlar ve geniş bir yol ağı inşa edilmiş, ayrıca Hristiyanlık dini adada yayılmaya başlamıştır.^【13】

MS 410 civarında Roma birliklerinin İngiltere'den tamamen çekilmesinin ardından, adaya Avrupa kıtasından Angluslar, Saksonlar ve Jütler gibi Cermen halkları göç etmiş ve zamanla yerli Kelt/Briton unsurlarını batıya doğru sürmüşlerdir. Anglo-Saksonlar olarak bilinen bu topluluklar, getirdikleri tarıma dayalı yerleşim sistemleriyle günümüz İngiliz kimliğinin ve Eski İngilizce dilinin temellerini atmışlardır.^【14】 Bu gruplar, İngiltere coğrafyasında yedi ana krallıktan (Heptarşi) oluşan bir yapı kurmuş ve 597 yılında Roma'dan gelen misyonerlerin etkisiyle kademeli olarak Hristiyanlığı kabul etmişlerdir.

^{Anglo Sakson Giyimi, MS 6-9. Yüzyılları (}World History⁾

790'lı yıllardan itibaren adanın kıyılarına saldırmaya başlayan Vikingler, 865 yılında büyük bir istila ordusuyla gelerek birçok Anglo-Sakson krallığını yıkmıştır. Yalnızca Wessex Kralı Büyük Alfred, 878'de Edington'da Vikingleri mağlup ederek İngiliz direnişini ayakta tutmuş; ardından donanmayı ve savunma hatlarını güçlendirerek Danelaw adı verilen Viking bölgesinin sınırlarını belirlemiştir. 10. yüzyılda İngiltere tek bir krallık çatısı altında birleşmiş, fakat 1016 ile 1035 yılları arasında Danimarka Kralı Cnut'un İskandinav imparatorluğunun bir parçası haline gelmiştir.

İskandinav etkisinin sönümlenmesinin ardından İngiltere tarihi, 1066 yılındaki Norman İstilası ile tamamen yeni bir dönüm noktasına ulaşmıştır.^【15】 Normanların adaya hâkim olması sadece siyasi ve idari düzeni değil; ülkenin kültürel, edebi ve mimari yapısını da derinden değiştirmiştir. Mimari alanda, yarım daire kemerler ve devasa silindirik sütunlarla öne çıkan Romanesk (Norman) üslup hâkim olmuş; Londra Kulesi, Dover ve Rochester kaleleri gibi sağlam taş yapılar bu dönemde inşa edilerek ülkenin askerî çehresi yeniden şekillendirilmiştir.

Siyasi gücü elinde tutan Norman sınıfının alışkanlıkları mutfak kültürüne ve dile de doğrudan yansımış; şarap kültürü adaya yerleşirken, sofra terminolojisine koyun eti için "mutton", sığır eti için "beef" gibi Fransızca kökenli kelimeler kazandırılmıştır.^【16】 Anglo-Sakson döneminin Beowulf gibi kahramanlık destanlarına dayanan sözlü geleneği ise, Norman aristokrasisinin etkisiyle yavaş yavaş Orta Çağ'ın saray ve şövalyelik kültürünü yansıtan yeni bir edebi geleneğe zemin hazırlamıştır.

Orta Çağ İngiltere'sinin en belirleyici olayı, 1066 yılında gerçekleşen Hastings Muharebesi'dir. Norman Dükü I. William, Anglo-Sakson Kralı Harold'ı mağlup ederek İngiltere tahtını ele geçirmiş ve adada Norman feodalizmini, Fransız kökenli yeni bir aristokrasiyi ve kale mimarisini hâkim kılmıştır.

^{Westminster Sarayı Önünde Bulunan Aslan Yürekli Richard Heykeli} (Geography. UK)

Norman İstilası'nın (1066) ardından İngiltere'de kurulan yeni Orta Çağ düzeninin en dikkat çekici askeri ve siyasi figürlerinden biri, 1189-1199 yılları arasında tahtta kalan ve "Aslan Yürekli" (Lionheart) lakabıyla anılan Kral I. Richard'dır. Saltanatının çok büyük bir kısmını İngiltere yerine Fransa'daki topraklarında ve deniz aşırı seferlerde geçiren Richard, özellikle Üçüncü Haçlı Seferi'ndeki liderliği ve Selahaddin Eyyübi ile olan mücadeleleriyle Avrupa tarihine damga vurmuştur.^【17】

Ülkesinde sadece birkaç ay kalmasına ve İngiltere'yi öncelikli olarak Haçlı seferlerini finanse edecek ağır vergiler topladığı bir kaynak olarak görmesine rağmen, savaş meydanlarındaki cesareti ve taktiksel zekâsı onu Orta Çağ'ın "şövalyelik" (chivalry) idealinin en büyük sembollerinden biri hâline getirmiştir. Onun yurt dışında esir düştüğü ve seferlerde olduğu dönemlerde, kardeşi "Yurtsuz" John'un (King John) yönetimi devralması ülkede idari sorunlara ve iç karışıklıklara yol açmış; bu otorite boşluğu dönemi, günümüzde hâlen İngiliz popüler kültürünün ve edebiyatının önemli bir parçası olan Robin Hood gibi halk efsanelerinin doğmasına zemin hazırlamıştır.^【18】

^{Kral John Magna Carta'yı İmzalıyor} (Picryl)

Kral John döneminde (1199-1216), Fransa'daki İngiliz topraklarının kaybedilmesi, keyfi yönetim, vergilerin artırılması ve Papa ile yaşanan çatışmalar İngiliz baronlarının isyan etmesine yol açtı. Bu siyasi krizin sonucunda, Haziran 1215'te Kral John, Magna Carta (Büyük Berat) olarak bilinen sözleşmeyi kabul etmek zorunda kaldı. Magna Carta, İngiliz krallarının da İngiliz yasalarına ve geleneklerine uyması gerektiği ilkesini getirerek monarşinin keyfi yönetimini engellemeyi amaçladı.

Ayrıca, bu belgeyle hiçbir özgür insanın yasal bir yargılama veya yasal süreç olmadan tutuklanamayacağı, hapse atılamayacağı veya mallarına el konulamayacağı hükme bağlandı. Papa'nın aynı yıl belgeyi geçersiz kılması iç savaşa neden olsa da, Kral John'un ölümünün ardından Magna Carta yeniden yürürlüğe konuldu.^【19】

İngiltere ile Fransa arasında 116 yıl süren ve aralıklı çatışmalarla geçen Yüzyıl Savaşları, İngiltere Kralı III. Edward'ın annesi aracılığıyla Fransa tahtında hak iddia etmesi ve Fransa'nın Gaskonya (Aquitaine) bölgesine el koymasıyla başladı. Savaş; Edward, Caroline ve Lancaster olmak üzere üç evreye ayrıldı.

Savaşın başlarında İngiliz okçularının ve yaya savaşan şövalyelerin taktiksel üstünlüğü sayesinde 1346'da Crécy ve 1356'da Fransa Kralı II. Jean'ın esir düştüğü Poitiers muharebelerinde büyük zaferler kazanıldı. V. Henry'nin 1415'teki Agincourt Savaşı zaferi İngiliz gücünü zirveye taşıdı ve 1420 Troyes Antlaşması ile V. Henry, Fransa tahtının varisi ve naibi tayin edildi. Ancak Jan Dark'ın (Joan of Arc) 1429'da Orleans kuşatmasını kırmasıyla savaşın seyri değişti.

1450'de Formigny ve 1453'te Castillon muharebelerini kazanan Fransızlar, Calais limanı hariç tüm kıta topraklarını geri alarak savaşı fiilen sonlandırdılar. Savaş, İngiltere'de hanedan krizlerine, kırsal ayaklanmalara ve derin bir mali yıkıma neden oldu.^【20】

 ^{İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth (1558-1603)} (World History)

Güller Savaşı'nı kazanarak 1485 yılında Tudor hanedanını kuran VII. Henry, krallık otoritesini yeniden tesis etmiş ve aristokratların gücünü kısıtlayarak İngiltere'ye iç barış getirmiştir.

İngiltere'de dini reformasyon süreci, Kral VIII. Henry'nin meşru bir erkek varis arayışıyla şekillendi. Eşi Aragonlu Catherine'den boşanıp Anne Boleyn ile evlenmek isteyen kralın bu talebi Papa tarafından reddedilince, İngiltere'nin Roma Katolik Kilisesi ile olan bağları kopmuştur. 1533'te VIII. Henry'nin İngiltere Kilisesi'nin yüce başı olduğu ilan edildi ve 1534 Üstünlük Yasası ile bu durum resmiyet kazanmıştır.^【21】

Bu süreçte ülkedeki tüm manastırlar kapatılmış ve geniş kilise mülklerine kraliyet tarafından el konulmuştur.^【22】 Bu durum Louth'da ve kuzeyde (Pilgrimage of Grace) isyanlara yol açmıştır. Ancak doktrin olarak Protestanlaşma esasen VIII. Henry'nin ölümünden sonra, VI. Edward döneminde 1549 Ortak Dua Kitabı'nın (Book of Common Prayer) yayımlanmasıyla ivme kazandı.^【23】

İngiltere'de radikal Protestan reformları asıl olarak onun ardından tahta geçen genç yaştaki oğlu VI. Edward (1547-1553) döneminde başlamıştır. Bu dönemde ilk Ortak Dua Kitabı (Book of Common Prayer) yayımlanarak İngilizce ibadete geçilmiş, rahiplerin evlenmesine izin verilmiş ve kiliselerdeki Katolik tasvirleri kaldırılmıştır. VI. Edward'ın ölümünün ardından tahta çıkan koyu Katolik I. Mary (1553-1558) ise babası ve kardeşinin yaptığı tüm bu dinî değişimleri reddederek İngiltere'de Katolikliği ve papalık otoritesini yeniden tesis etmiş; bu uğurda 300 civarında Protestanı idam ettirmiştir.

^{1588 Yılı İspanya - İngiltere Savaşını Gösteren Bir Görsel} (World History)

Son olarak, I. Mary'nin ardından tahta geçen I. Elizabeth (1558-1603) yeniden Üstünlük Yasası'nı çıkararak Protestanlığı ülkeye geri getirmiş ve "Elizabeth Uzlaşması" olarak bilinen ılımlı bir devlet kilisesi yapısıyla Protestanlığın İngiltere'de kalıcı olarak yerleşmesini sağlamıştır.^【24】Kraliçe Elizabeth döneminde İngiltere, 1588 yılında İspanya'nın "Yenilmez Armada" adı verilen donanmasını mağlup ederek denizlerde büyük bir güç haline gelmiş ve İngiltere’nin gelecek 300 yıllık deniz imparatorluğunun başlamasını sağlamıştır.^【25】

1603 yılında İskoçya Kralı VI. James'in, I. James adıyla İngiltere tahtına çıkmasıyla Stuart hanedanı dönemi başlamış ve iki krallık tek bir monark altında birleşmiştir. Ancak kralların mutlakiyetçi (ilahi hak) eğilimleri ile İngiliz Parlamentosu'nun yasal hak talepleri arasındaki derin uçurum, I. Charles döneminde (1625-1649) siyasi krizlere ve nihayetinde 1642'de patlak veren İngiliz İç Savaşı'na yol açmıştır.

^{III. William} (Look and Learn)

Kral I. Charles'ın parlamentoyu feshederek "11 Yıllık Tiranlık" döneminde ülkeyi tek başına yönetmesi, İskoçya'ya dini reformlar dayatması ve keyfi vergiler alması 1642'de kraliyet güçleri ile parlamento taraftarları arasında iç savaşın patlak vermesine neden oldu.^【26】 Sir Thomas Fairfax ve Oliver Cromwell liderliğindeki "Yeni Model Ordu", kraliyet güçlerini yendi. 1649'da I. Charles idam edildi; krallık ve Lordlar Kamarası kaldırılarak İngiltere Cumhuriyeti (Commonwealth) kuruldu.

Cromwell'in ölümüyle istikrar bozuldu ve 1660'ta II. Charles ile monarşi restore edildi. Ancak yerine geçen kardeşi II. James'in Katolik inancını yayma girişimleri büyük bir kriz yarattı. 1688'de, James'in kızı Mary ve Protestan Hollandalı eşi Orange Prensi William tahta davet edildi; II. James ülkeyi terk etti. Kan dökülmeden gerçekleşen bu "Görkemli Devrim" ile monarşinin parlamentoya bağımlılığı pekişti ve 1689 Hoşgörü Yasası kabul edildi.

İngiltere'de 20. yüzyılın başlarındaki VII. Edward dönemi, bir yandan Victoria çağının devamı gibi görünse de diğer yandan kırsal ve kentsel yoksulluğun sürdüğü, radikal değişim güçlerinin harekete geçtiği bir zaman dilimiydi. 1906 yılında kurulan Liberal hükümetin başlattığı sosyal reformlar kapsamında ücretsiz okul yemekleri, okul sağlık taramaları, emekli maaşları, çalışma ofisleri ve düşük ücretli işler için asgari ücreti belirleyen ticaret kurulları hayata geçirildi. Bu adımlar, modern refah devletinin temellerini oluşturdu. Aynı dönemde kadınların oy hakkı mücadelesi ılımlı (NUWSS) ve radikal (WSPU) örgütlenmeler aracılığıyla hız kazandı; kadınlar 1918'de kısmi olarak, 1928'de ise erkeklerle eşit yaş sınırında (21 yaş) oy kullanma hakkını elde etti.^【27】

^{Sanayi Devrimi 18. Yüzyılın İkinci Yarısında İngiltere'de Ortaya Çıktı} (NDLA)

18. yüzyılın başlarında Jethro Tull'un tohum ekme makinesi gibi yeniliklerle ivme kazanan tarım devriminin ardından İngiltere, 1770'lerden itibaren dünyanın ilk sanayileşen ülkesi konumuna ulaştı. James Watt'ın (1769) geliştirdiği buhar motoru ve ardından Richard Arkwright (1771) ile Edmund Cartwright'ın (1785) icatlarıyla tekstil sektörü tamamen makineleşti. Henry Cort'un 1784'te bulduğu pudling işlemi demir üretimini devasa ölçüde artırdı.

1825'te Stockton ve Darlington arasında ilk yolcu treninin sefer yapmasıyla başlayan demiryolu ağı taşımacılıkta devrim yarattı. Ancak şehirlerin hızla kalabalıklaşmasıyla ağır çalışma şartları ortaya çıktı; çocuk ve kadın işçiliğini düzenlemek amacıyla 1819, 1833 ve 1847'de çıkan Fabrika Yasaları ile çalışma saatlerine sert kısıtlamalar getirildi.^【28】

^{Waterloo Savaşını Gösteren Bir Görsel} (Flickr)

18. yüzyıl sonlarından itibaren Fransız Devrimi ve Napolyon Savaşları ile sarsılan Avrupa, 1815'te Napolyon Bonaparte'ın sürgünden dönüşüyle yeniden savaşa sürüklendi. 18 Haziran 1815'te gerçekleşen Waterloo Muharebesi'nde Wellington Dükü komutasındaki 68.000 kişilik ve 156 toplu Anglo-Müttefik ordusu, Mareşal Blücher komutasındaki Prusya kuvvetlerinin de savaş alanına ulaşmasıyla Napolyon'u kesin bir yenilgiye uğrattı.

Fransız ordusu 72.000 askeri ve 246 topuna rağmen, İngiliz piyadelerinin oluşturduğu "kare" formasyonunu aşamadı ve Hougoumont ile La Haye Sainte çiftlikleri çevresindeki şiddetli direnişi kıramadı. Son olarak İmparatorluk Muhafızları'nın da püskürtülmesiyle Fransızlar bozguna uğradı. Yaklaşık 40.000 Fransız zayiatına karşılık Müttefikler 22.000 kayıp verdi ve Napolyon St. Helena adasına sürgüne gönderildi.^【29】

Birinci Dünya Savaşı’nda İngiltere, 1914’te Almanya’ya karşı savaşa girdi ve İtilaf Devletleri’nin başlıca güçlerinden biri oldu. Savaşta deniz ablukası uyguladı, Fransa ve Belçika’yı destekledi ve imparatorluğundaki sömürge askerlerinden de yararlandı.

Dünya Savaşı sırasında özellikle Almanya’nın Zeppelin baskınları ve hava saldırıları, savaşı cephe gerisinin de hissedildiği bir duruma dönüştürdü; sivillerin yaşadığı şehirler de hedef oldu. Savaş sırasında zorunlu askerlik, artan vergiler ve sansür ile devletin sivil hayat üzerindeki kontrolü daha önce görülmemiş bir seviyeye ulaşırken, silahaltına alınan erkeklerin yerini doldurmak için 1,6 milyon kadın iş gücüne katıldı.^【30】

Savaştan sonra yaşanan kısa süreli ekonomik toparlanmayı bir durgunluk izledi ve endüstriyel ilişkilerdeki bozulmalar, 1926 yılında kömür madencilerinin başını çektiği tarihteki tek Birleşik Krallık Genel Grevi ile sonuçlandı. Aynı dönemde İrlanda bölündü ve İrlanda Serbest Devleti 1922'de bağımsızlığını kazandı.

1929'daki Wall Street İflası'nın ardından başlayan Büyük Buhran, 1932 yılına gelindiğinde işsizlik oranını %22,8 gibi yükseltti.^【31】 Tekstil ve kömür madenciliği gibi geleneksel sanayilerin çöküşünden en çok etkilenen kuzey bölgelerinde yoksulluk derinleşti ve bu durum 1936'daki Jarrow Yürüyüşü gibi protestolara zemin hazırladı.

^{Winston Churchil} (NDLA)

İngiltere, 1939 yılında Almanya'ya karşı bir nesil içindeki ikinci büyük savaşına girdi. 1940'ta Winston Churchill'in başbakan olmasının ardından ülke onun liderliğinde birleşti ve Dunkirk tahliyesi gerçekleştirildi. Savaş boyunca "Blitz" olarak bilinen yıkıcı hava saldırıları ve V1 ile V2 roketleri Londra, Coventry, Birmingham gibi büyük şehirleri hedef aldı; bu saldırılar sonucunda yaklaşık 40.000 sivil hayatını kaybetti ve bir milyon ev ağır hasar gördü veya yıkıldı.^【32】1944 yılındaki Normandiya Çıkarması (D-Day) ve ardından gelen müttefik ilerleyişi ile Almanya'nın mağlubiyeti hızlandırıldı ve savaş 1945'te sona erdi.

1945 genel seçimlerinde beklenmedik bir şekilde geniş bir çoğunlukla iktidara gelen Clement Attlee liderliğindeki İşçi Partisi, geniş çaplı millileştirme politikaları uygulayarak kömür, demiryolları, gaz ve elektriği devlet kontrolüne aldı. Bu dönemde ayrıca Ulusal Sağlık Hizmeti'nin (NHS) 1948'de kurulmasıyla refah devleti yasaları büyük ölçüde tamamlandı.

Savaş sonrası yıllar, "ulusal kemer sıkma" dönemi olarak geçti ve et, tereyağı gibi temel gıdaların karneye bağlanması uygulaması 1954 yılına kadar devam etti.^【33】 Kraliçe II. Elizabeth'in 1952'de televizyondan canlı yayımlanan taç giyme töreninin ardından, 1950'lerin sonu ve 1960'larda otomobil, çamaşır makinesi ve buzdolabı gibi tüketim mallarının geniş kitlelerce erişilebilir hâle geldiği tam istihdamlı bir refah toplumu inşa edildi.

Dış politikada ise İkinci Dünya Savaşı sonrasında Sovyetler Birliği potansiyel bir düşman hâline geldi ve İngiltere "Demir Perde"(Sovyet nüfuzu altındaki bölgelerin Batı dünyasıyla olan iletişiminin, ticaretinin ve serbest dolaşımının dışarıya tamamen kapatılması) gerçeğiyle yüzleşti. 1952'de nükleer bir güç olan İngiltere, Soğuk Savaş dönemi boyunca sivil savunma önlemleri geliştirdi ve Malaya, Kore, Kenya, Kıbrıs ve Süveyş'te komünizme karşı veya sömürgecilik sonrası krizlerde askeri mücadeleler verdi. 1960'lara gelindiğinde Batı Hint Adaları, Hindistan ve Pakistan'dan gelen göçler ülkenin demografik yapısını değiştirmeye başlarken, ağır sanayide düşüş eğilimi baş gösterdi.

^{Margaret Thatcher} (World History)

İngiltere 1973 yılında, günümüzdeki Avrupa Birliği'nin öncülü olan Avrupa Ekonomik Topluluğu'na (AET) katıldı. 1970'lerin ikinci yarısında artan işsizlik, yüksek enflasyon ve geniş çaplı grev dalgaları, 1979 yılında Muhafazakâr Parti'nin seçimi kazanmasıyla ve Margaret Thatcher'ın ilk kadın başbakan olarak göreve gelmesiyle sonuçlandı. Thatcher hükümeti, savaş sonrası oluşan devletçi ekonomik uzlaşmayı kırarak British Telecom ve British Gas gibi devlete ait kilit sanayileri özelleştirdi; 1984-1985 yıllarındaki büyük madenci grevini bastırarak sendikaların gücünü kalıcı olarak zayıflattı.

Nisan 1982'de Arjantin ile yaşanan Falkland Savaşı'ndan İngiltere'nin zaferle ayrılması, Thatcher'ın iç siyasetteki konumunu sağlamlaştırdı. 1990'da Thatcher'ın yerine John Major, 1997'de ise İşçi Partisi'ni yenileyerek iktidara taşıyan Tony Blair başbakan oldu; Blair dönemi İskoçya ve Galler'e özerk yönetim haklarının verilmesi ve Kuzey İrlanda'da 30 yıllık şiddeti sona erdiren barış anlaşması ile öne çıktı.^【34】

21. yüzyılın başlarında İngiltere ve Birleşik Krallık nüfusu, göçlerin de etkisiyle hızlı bir artış gösterdi; 2001 yılında 59 milyonun biraz altında olan nüfus, 2021 yılına gelindiğinde 67 milyona ulaştı.^【35】11 Eylül saldırıları sonrasında dönemin hükümeti dış politikada ABD ile sıkı bir ittifak kurarak "Terörle Savaş" (War on Terror) stratejisinde belirleyici bir rol üstlendi.

Tony Blair'in (1997-2007) başbakanlığı altında sağlık ve eğitim sektörlerine rekor düzeyde yatırım yapıldı ve 1998'de Hayırlı Cuma Anlaşması (Good Friday Agreement) ile Kuzey İrlanda sorununda tarihi bir barış ve ateşkes sağlandı. Blair dönemi, Afganistan (2001) ve özellikle 2003 Irak İşgali gibi yoğun dış müdahaleler ile ve 2005'teki 7/7 Londra terör saldırılarıyla da iç içe geçti.

Tony Blair'in 11 Eylül saldırıları sonrasında ABD ile kurduğu ittifak ve bunun ardından gelen "Teröre Karşı Savaş" politikalarına katılımı, onun yönetiminin kamuoyunda nasıl algılandığını tanımlayan ve belirleyen en temel unsur olmuştur.^【36】 Nüfusu 2001'de 59 milyon iken 2021 itibariyle 67 milyona ulaşan Birleşik Krallık, yakın tarihindeki en köklü siyasî ve ekonomik kararlarından birini alarak 2020 yılında Avrupa Birliği'nden resmen ayrıldı (Brexit).^【37】

Büyük Britanya ve Kuzey İrlanda Birleşik Krallığı'nı oluşturan ana topraklardan biri olan İngiltere, Avrupa kıtasının kuzeybatısında yer alan ve fiziksel coğrafyası açısından büyük çeşitlilik gösteren bir ada ülkesidir.

^{İngiltere Siyasi Haritası (}Nations Online Project⁾

İngiltere; Büyük Britanya adası üzerinde bulunan İngiltere, İskoçya ve Galler ile İrlanda adasının kuzeydoğusunda yer alan Kuzey İrlanda'dan oluşmaktadır. Atlas Okyanusu ile Kuzey Denizi arasında konumlanan bu ada devleti, güneyde Manş Denizi ile Avrupa ana karasından ayrılır ve Fransa'nın kuzeybatı kıyılarına en yakın noktasında 35 km (22 mil) uzaklıktadır.^【38】

Birleşik Krallık'ın tek uluslararası kara sınırı, Kuzey İrlanda ile İrlanda Cumhuriyeti arasındaki 360 kilometrelik sınırdır. Büyük Britanya adasının güneyini kaplayan ve yaygın olarak sadece "İngiltere" olarak adlandırılan bölgenin yüzölçümü 130.439 km²'dir. İngiltere'nin kuzeyinde 77.167 km² yüzölçümüyle İskoçya, batısında ise 20.768 km² alanıyla Galler yer almaktadır.^【39】 İngiltere'nin idari sınırlarına güneybatı açıklarındaki Scilly Adaları ve güney kıyısındaki Wight Adası da dâhildir.

Adanın kesin enlem ve boylam değerleri doğrudan belirtilmese de dünya saat dilimlerinin (GMT - Greenwich Mean Time) hesaplanmasında temel alınan 0 derece meridyeni, başkent Londra'daki Greenwich'ten geçmektedir. Büyük Britanya adası kuzeyden güneye yaklaşık 950-1000 km (600 mil) uzunluğunda, doğudan batıya ise en geniş yerinde 450-500 km (300 mil) genişliğindedir ve adanın hiçbir noktası denize 120 km'den (75 mil) daha uzak değildir.^【40】

İngiltere'nin fiziksel coğrafyası kendi içinde büyük değişiklikler gösterir. Kuzeydoğudaki Tees Nehri'nin ağzı ile güneybatıdaki Exe Nehri'nin ağzını birleştiren "Tees-Exe çizgisi", ülkeyi kabaca yüksek (dağlık) ve alçak (ovalık) alanlar olarak ikiye ayırmaktadır.^【41】

^{Göller Bölgesi (Lake District) (}Pexels⁾

İngiltere'nin kuzeybatısındaki Göller Bölgesi (Lake District), görece küçük bir alanda sarp volkanik dağları ve kuzeyinde Skiddaw gibi devasa yuvarlak platoları barındıran kompleks bir jeolojik yapıya sahiptir. İngiltere'nin en yüksek noktası olan Scafell Pike (978 metre) bu bölgede bulunmaktadır. İngiltere'nin güneybatısındaki dağlık alanlar ise, Pleistosen döneminde buzullaşmaya uğramamış olan, pürüzsüz sırtlara ve keskin kaya oluşumlarına (tor) sahip Dartmoor ve Bodmin Moor granit platoları ile Devoniyen dönemi Eski Kırmızı Kumtaşı'ndan (Old Red Sandstone) oluşan Exmoor'u kapsar.

Ülkenin güney ve güneydoğu kesimleri daha çok alçak ovalar, verimli tarım arazileri ve hafif engebeli tepelerden oluşmaktadır. Bu alçak sahil bölgelerinde Kent ve Dorset kıyılarındaki tebeşir uçurumları dikkat çeken belirgin yeryüzü şekillerindendir. Ülkenin bilinen en alçak noktası deniz seviyesinin 4 metre altında (-4 m) yer alan The Fens (Fenland) bölgesidir.^【42】

İngiltere'den geçen en uzun akarsu  346 km uzunluğundaki Thames Nehri'dir. Sanayi Devrimi döneminde ulaşım amacıyla inşa edilmiş kapsamlı bir su kanalı sistemi ve çok sayıda baraj ile rezervuar da bulunmaktadır. Göl varlığı açısından bakıldığında, İngiltere'nin en büyük gölü 14,8 km² alanıyla Windermere'dir. ^【43】

^{Times Nehri} (Pexels)

İngiltere'de Gulf Stream (Körfez Akıntısı) sıcak su akıntısının da etkisiyle genel olarak ılıman ve okyanusal bir iklim hâkimdir. Ülkede hava durumu oldukça değişken olup yılın yarısından fazlası bulutlu geçmektedir. Ortalama kış sıcaklıkları 4-6 °C, yaz sıcaklıkları ise 12-22 °C civarındadır. Yağış rejimi yıl içine dağılmış olmakla birlikte, mart ve haziran ayları arası genellikle en kurak, eylül ve ocak ayları arası ise en yağışlı dönemdir. Yıllık ortalama yağış miktarı 1000 milimetrenin üzerinde olup, bölgeler arası ciddi farklılıklar gösterir. İngiltere’de yıllık yağış miktarı bölgesel farklılıklar gösterir. Doğu ve iç kesimlerde, Cambridge çevresinde olduğu gibi, yıllık yağış miktarı oldukça düşük seviyelere gerileyebilmektedir. Ülkenin güney kesimleri ise genel olarak kuzey kesimlere göre daha sıcak ve daha kuraktır.

Geçmişte büyük oranda meşe, huş, çam ve fındık gibi ağaçlardan oluşan ormanlarla kaplı olan İngiltere'nin doğal bitki örtüsü; tarım, hayvancılık, orman açma ve sanayileşme gibi faaliyetler neticesinde tarih boyunca büyük ölçüde daralmıştır.Günümüzde orman ve ağaçlık alanlar ülke topraklarının yalnızca çok küçük bir kısmını kaplamaktadır ve bu oran Avrupa ortalamasının oldukça altındadır. Ülkenin doğal bitki örtüsü daha çok küçük koruluklar, iğne yapraklı ormanlar ve yüksek kesimlerde geniş alanlara yayılan turbalıklar (peat), fundalıklar (Calluna vulgaris - süpürge otu)^【44】 ile otlaklardan oluşmaktadır.

İngiltere topraklarının yaklaşık %75'i tarıma elverişlidir. Bu alanın %40'ı güney-orta ile doğu İngiltere, geri kalan büyük kısım büyükbaş ve küçükbaş hayvancılık için otlak olarak kullanılmaktadır.^【45】 Mineral kaynakları bakımından zengin sayılmayan ülkede; alçıtaşı, kil, tuz ve potas gibi yapı ve sanayi mineralleri üretilmektedir. Ülkenin Sanayi Devrimi'ne öncülük etmesinde önemli bir rol oynayan kömür, demir cevheri ve kalay yatakları ise, rezervlerin tükenmesiyle birlikte İkinci Dünya Savaşı'nın ardından büyük ölçüde önemini yitirmiştir.

Buna karşılık İngiltere, Avrupa'nın en zengin enerji kaynaklarına sahip ülkelerinden biridir. Geçmişte çıkarılan kömür rezervlerinin yanı sıra, ülkenin modern enerji zenginliğini Kuzey Denizi'nde yer alan petrol ve doğal gaz yatakları oluşturmaktadır. Petrol üretimi 1975'te, doğal gaz üretimi ise 1967'de başlamış olup,^【46】 İngiltere bu üretimlerle küresel ölçekte en büyük üreticiler arasında yer almıştır.

^{East West Rail Haritası (}East West Rail⁾

İngiltere gelişmiş bir ulaşım altyapısına sahiptir. Toplam uzunluğu 400.000 kilometreyi bulan karayolu ağı ile büyük şehirler çok şeritli otoyollarla birbirine bağlanmıştır. Demiryolu ağı yaklaşık 15.799 kilometrelik hat uzunluğuna sahip olup, yılda ortalama 65 milyar yolcu-kilometre ve 18 milyar ton-kilometre yük taşıma kapasitesine ulaşmıştır.^【47】 Ulaşım alanında "High Speed 2" (HS2), Transpennine Rota İyileştirmesi ve East West Rail gibi büyük ölçekli altyapı projeleri yatırımların önemli bir parçasını oluşturmaktadır.

^{Transpennine Haritası (}Project Mapping⁾

Denizyolu taşımacılığı da ülke ekonomisi için önemli bir yer tutan olup ithalat ve ihracat tonajının yaklaşık %95'i limanlar aracılığıyla gerçekleştirilmektedir.^【48】 Havacılık sektöründe ise Heathrow, Gatwick ve London Luton gibi küresel ölçekli havalimanlarında kapasite artırımı projeleri yürütülmektedir.

^{London Luton Havaalanı (}Luton Airport Guide⁾

Enerji altyapısında 2030 yılına kadar "temiz enerji" (net sıfır karbon emisyonu) hedeflerine geçiş planlanmaktadır. Bu strateji doğrultusunda 2030 yılı itibarıyla 43-50 GW açık deniz rüzgâr, 27-29 GW karasal rüzgâr ve 45-47 GW güneş enerjisi kapasitesine ulaşılması hedeflenmektedir. Yenilenebilir enerjinin yanı sıra, nükleer enerjide de yeni nesil Küçük Modüler Reaktörler (SMR) ve Sizewell C gibi büyük santral projeleri desteklenirken, karbon yakalama (CCUS) ve hidrojen altyapılarına yatırım yapılmaktadır. Ülkedeki elektrik talebinin 2050 yılına kadar en az iki katına çıkması beklendiğinden, iletim ve dağıtım şebekelerinde (örneğin Hızlandırılmış Stratejik İletim Yatırımı programı çerçevesinde) kapsamlı altyapı genişletme çalışmaları hız kazanmıştır.^【49】

• GSYİH ve Büyüme: Birleşik Krallık'ın 2025 yılındaki Gayrisafi Yurt İçi Hasılası (GSYİH) cari fiyatlarla $ 4 trilyon dolar olarak gerçekleşmiş olup, ülke dünyanın en büyük altıncı ekonomisidir.^【50】 Uluslararası Para Fonu (IMF) tahminlerine göre ülke GSYİH'sının 2025 yılında 3,84 trilyon dolara, 2026 yılında ise 4,04 trilyon dolara çıkması öngörülmektedir. Ulusal İstatistik Ofisi (ONS) verilerine göre ise 2025 yılı genelinde GSYİH %1,4 oranında büyüme göstermiştir.^【51】
• Kişi Başına Düşen Milli Gelir: 2026 yılı IMF tahminlerine göre Birleşik Krallığın kişi başına düşen milli geliri $ 61 bin dolar seviyesindedir. ^【52】
• İhracat ve İthalat (Dolar Cinsinden): Uluslararası Trademap veri tabanına göre Birleşik Krallık, 2024 yılında dünyaya 513 milyar dolar tutarında ihracat yaparken, 816 milyar dolarlık ithalat gerçekleştirmiştir. 2024 yılında ihracat bir önceki yıla göre %1,3 oranında azalmış, ithalat ise %3 oranında artış göstermiştir.^【53】
• Dış Ticaret Dengesi: Ülke genel olarak dış ticarette açık vermektedir. 2024 yılı itibarıyla dış ticaret açığı, bir önceki yıla kıyasla %11,4 oranında artarak 303 milyar dolar olarak kaydedilmiştir.^【54】
• Güncel Dış Ticaret Verileri (Sterlin Cinsinden): Ulusal İstatistik Ofisi'nin (ONS) güncel verilerine göre, 2026 yılı Şubat ayında sona eren 12 aylık dönemde Birleşik Krallık'ın mal ve hizmet ihracatı toplamı 937,3 milyar sterlin, ithalatı ise 967,1 milyar sterlin olmuştur.^【55】

Birleşik Krallık ekonomisinde imalat sanayisinin (manufacturing) payı 1990 yılından bu yana azalarak %17 seviyesinden yaklaşık %9 seviyelerine gerilemiştir.^【56】 2025 yılının son çeyreği itibarıyla imalat sektörü, ülkenin toplam gayrisafi katma değerinin (GSKD) %8,6'sını ve toplam istihdamın %7'sini oluşturmaktadır. Ülkede geniş anlamda üretim sektörü imalatın yanı sıra madencilik, elektrik, su ve atık yönetimi ile petrol ve doğal gaz çıkarım faaliyetlerini de kapsamaktadır.

Birleşik Krallık; havacılık, otomotiv ve yaşam bilimleri (eczacılık) gibi "ileri imalat" (advanced manufacturing) alanlarında öne çıktığı sektörler bulunmaktadır. Havacılık endüstrisi Avrupa'nın en büyük, dünyanın ise ikinci büyük havacılık sanayisi konumundadır.^【57】 Ülkenin başlıca sanayi ihracat kalemleri arasında makinalar ve mekanik cihazlar, motorlu kara taşıtları, elektrikli makina ve cihazlar, eczacılık ürünleri ile optik ve tıbbi ölçüm aletleri yer almaktadır.

^{Londra Finans Merkezi (}Pixabay)

Hizmetler sektörü, Birleşik Krallık ekonomisinin temelini oluşturmakta olup gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYİH) ve gayrisafi katma değerin %80'inden fazlasını tek başına karşılamaktadır. ^【58】Sektör, ülkedeki toplam istihdamın yaklaşık %83 ila %84,8'ini sağlamaktadır.^【59】 Hizmetler endüstrisi temel olarak perakende, finansal hizmetler, kamu hizmetleri (sağlık ve eğitim), ticari yönetim ile konaklama ve kültürel faaliyetlerden oluşmaktadır.

Ülkenin hizmetler sektöründeki ekonomik yapısı; profesyonel ticari hizmetler, finansal sistem (sigortacılık dâhil) ve bilgi ekonomisi (yazılım, siber güvenlik, telekomünikasyon) gibi "bilgi yoğun ticari hizmetler" etrafında şekillenmektedir. İhracat bağlamında hizmetler sektörü, ülkenin toplam ihracatının %40'ından fazlasını oluşturmaktadır.^【60】 Birleşik Krallık, mallar ticaretinde dış ticaret açığı verirken, başta finans ve iş hizmetleri olmak üzere hizmetler sektöründe elde ettiği yüksek gelirler sayesinde hizmet ticaretinde küresel çapta sürekli bir dış ticaret fazlası vermektedir.

Birleşik Krallık, küresel ticarette önemli bir aktör konumunda olup 2024 yılı verilerine göre hem mal ve hizmet ihracatında hem de ithalatında dünya genelinde dördüncü sırada yer almaktadır.^【61】

Uluslararası Trademap veri tabanına göre 2024 yılında ülkenin dünyaya yaptığı ihracat 513 milyar ABD doları, dünyadan yaptığı ithalat ise 816 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiş ve dış ticaret 303 milyar dolar açık vermiştir.^【62】 Birleşik Krallık Ulusal İstatistik Ofisi (ONS) verilerine göre ise 2024 yılında toplam mal ve hizmet ihracatı 897,9 milyar sterlin, toplam ithalatı 919,5 milyar sterlin olmuş ve genel dış ticaret açığı 21,6 milyar sterlin olarak kaydedilmiştir. ^【63】Birleşik Krallık, mal ticaretinde düzenli olarak açık verirken (2024 yılında 206 milyar sterlin açık), hizmet ticaretindeki bu yapı sayesinde bu alanda önemli bir dış ticaret fazlası (184 milyar sterlin) elde etmektedir.

Ülkenin en önemli ticaret ortağı Avrupa Birliği'dir (AB). 2024 yılı itibarıyla toplam mal ve hizmet ihracatının %41'i, ithalatının ise %50'si AB ülkeleriyle gerçekleştirilmiştir. Birleşik Krallık 2024 yılında AB ile olan ticaretinde 90 milyar sterlin açık verirken, AB dışındaki ülkelerle olan ticaretinde 68 milyar sterlin fazla vermiştir.^【64】Ülkenin ihracatında en büyük pazar payına sahip ülkeler sırasıyla Amerika Birleşik Devletleri (%14), Çin (%9), Almanya (%8), Hollanda (%7) ve İrlanda'dır (%6). İthalatta ise en büyük tedarikçiler Çin (%12), ABD (%11), Almanya (%9), Fransa (%5) ve İtalya'dır (%4).^【65】

^{Liverpool’daki Albert Dock, Birleşik Krallık’ın Tarihsel Dış Ticaret ve Liman Faaliyetlerini Yansıtan Önemli Rıhtım Alanlarından Biridir. (}Pexels⁾

Mal ihracatında öne çıkan başlıca ürün grupları şunlardır: Otomobil, altın, turbojetler ve diğer gaz türbinleri, ham petrol (petrol yağları ve bitümenli minerallerden elde edilen yağlar), ilaç, hava taşıtlarının aksam ve parçaları, optik ve tıbbi cihazlar.^【66】

Başlıca ithalat kalemleri: Otomobiller, ham petrol (petrol yağları ve bitümenli minerallerden elde edilen yağlar), altın (platin kaplamalı altın dâhil), turbojetler, turbopropellerler ve diğer gaz türbinleri, telefon cihazları, karayolu taşıtları için aksam ve parçalar.^【67】

Birleşik Krallık'ın dış ticaret politikasını derinden etkileyen en önemli gelişme, ülkenin 31 Ocak 2020 tarihinde Avrupa Birliği'nden resmen ayrılması (Brexit) olmuştur. Birleşik Krallık'ın Avrupa Birliği'nden ayrılmasının ardından, taraflar arasındaki ticari ilişkilerin yeni çerçevesini belirleyen AB–Birleşik Krallık Ticaret ve İşbirliği Anlaşması yürürlüğe girmiştir. Bu anlaşma ile malların büyük çoğunluğu için gümrük vergisiz ve kotasız ticaret güvence altına alınmış olup; iklim değişikliği, enerji, güvenlik ve ulaşım gibi alanlarda işbirliğinin sürdürülmesi ve ticaretin aksamaması adına AB kurallarının takip edilmesi benimsenmiştir.

Büyük Britanya ve Kuzey İrlanda Birleşik Krallığı, yazılı (kodifiye edilmiş) tek bir anayasası bulunmayan, parlamento egemenliğini temel alan ve kuvvetler ayrılığı ilkesine dayanan bir anayasal monarşidir. Devlet; İngiltere, İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda olmak üzere dört ana bölgeden oluşmakta olup, bu birimlerin her biri kendi tarihsel gelişimine bağlı olarak farklı yerel yönetim yapılarına ve yetki devri mekanizmalarına sahiptir. Bu yapısal çeşitliliğin bir sonucu olarak Birleşik Krallık içerisinde; İngiltere ve Galler, İskoçya ile Kuzey İrlanda'yı kapsayan üç ayrı hukuk sistemi barınmaktadır.

Birleşik Krallık, dünyadaki çoğu modern liberal demokrasinin aksine tek bir belgede toplanmış yazılı (kodifiye edilmiş) bir anayasaya sahip değildir.^【68】Ülkenin anayasası; Parlamento tarafından çıkarılan kanunlar, anayasal teamüller (conventions), içtihat hukuku (common law) ve hukuk uzmanlarının otorite kabul edilen eserlerinden oluşan geniş bir kaynak bütününden meydana gelir. Magna Carta (1215), Haklar Bildirgesi (1689), Veraset Yasası (1701), 1911 ve 1949 Parlamento Yasaları ile 1998 İnsan Hakları Yasası, ülkenin anayasal düzenini belirleyen en temel hukuki metinler arasındadır.^【69】

Sistemin en belirleyici ilkesi "Parlamento Egemenliği"dir. Bu ilkeye göre parlamento her türlü yasayı yapma ve kaldırma yetkisine sahiptir; anayasal nitelikteki yasalar da hiyerarşik bir "yüksek hukuk" kavramı bulunmadığı için parlamentodaki salt çoğunlukla tıpkı sıradan yasalar gibi değiştirilebilir. Anayasal sistemin diğer temel ilkeleri ise hukukun üstünlüğü, yürütmenin parlamentoya hesap verebilirliği ve yargı bağımsızlığıdır. Uluslararası hukuk bakımından düalist (ikici) bir sistem benimsenmiş olup, imzalanan uluslararası anlaşmaların doğrudan iç hukukta bağlayıcı olması için parlamento tarafından bir yasayla iç hukuka aktarılması gerekmektedir.

^{Buckingham Sarayı (}Anadolu Ajansı⁾

Birleşik Krallık'ın temel yönetim biçimi anayasal monarşidir. Hükümdar, devletin başı sıfatıyla bazı kraliyet ayrıcalıklarına (Royal Prerogative) sahip olsa da başbakanı atamak veya yasaları onaylamak gibi idari görevlerini anayasal teamüller gereği sadece başbakanın tavsiyesi üzerine sembolik olarak yerine getirmektedir.^【70】 Yürütme yetkisinin asıl sahibi olan başbakan, Avam Kamarası'nda çoğunluğu sağlayan partinin lideri olarak hükümeti (kabineyi) kurmak ve devlet aygıtını yönetmekle görevlidir.^【71】

Ülkede milletvekilliği ve yerel yönetim seçimlerinde, adayların bulunduğu bölgedeki salt çoğunluğu sağlamasına dayanan "Basit Çoğunluk" (First Past the Post) sistemi uygulanmaktadır. Yerel ve ulusal seçimlerde kural olarak oy kullanma yaşı 18 olmakla birlikte, İskoçya ve Galler'deki yerel ve bölgesel seçimlerde bu yaş 16'ya indirilmiştir. Ülkede ikamet eden Birleşik Krallık, İrlanda Cumhuriyeti, İngiliz Milletler Topluluğu ve Avrupa Birliği vatandaşları yerel seçimlerde yasal olarak oy kullanma hakkına sahiptir.

Ülkede Birleşik Krallık'ta yasama ve yürütme organları tarihsel ve yapısal olarak iç içe geçmiş olsa da, özellikle yargının ayrılığı ve bağımsızlığı zamanla güçlendirilmiştir.^【72】

Yasama organı olan Birleşik Krallık Parlamentosu iki kamaralı bir yapıya sahiptir. Üyeleri seçimle göreve gelen Avam Kamarası (House of Commons) ile 92 kalıtsal üye dışındaki üyeleri başbakanın tavsiyesiyle hükümdar tarafından atanan Lordlar Kamarası (House of Lords) yasama sürecini yürütür. 1911 ve 1949 Parlamento Yasaları ile Lordlar Kamarası'nın yasa tasarılarını veto etme yetkisi kısıtlanarak, Avam Kamarası'nın yasamadaki üstünlüğü hukuki güvenceye alınmıştır.

^{Lordlar Kamerası} (UK Parliament)

Yürütme gücü; Hükümdar, Başbakan, Kabine ve yetki devri yapılmış bölgesel yönetimlerden (İskoçya Hükümeti, Galler Hükümeti, Kuzey İrlanda Yönetimi) oluşmaktadır. Başbakan ve kabinesi, sivil hizmetlerin idaresinden ve bakanlıkların işleyişinden doğrudan sorumludur.

Birleşik Krallık genelinde İngiltere ve Galler, İskoçya ile Kuzey İrlanda olmak üzere üç farklı adli yargı sistemi bulunur. Tarihsel olarak Lordlar Kamarası ülkenin en yüksek mahkemesi konumundayken, 2005 yılındaki reformla yargı yetkisi bu kurumdan alınarak 2009 yılında faaliyete geçen Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesi'ne (Supreme Court) verilmiştir.^【73】Yüksek Mahkeme, tüm Birleşik Krallık için medeni hukuk alanında; İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda için ise ceza hukuku alanında en üst temyiz merciidir.

Mahkeme aynı zamanda merkezi hükümet ile bölgesel yönetimler arasındaki yetki uyuşmazlıklarına (devolution issues) bakar. İngiltere ve Galler'de alt mahkemeler arasında Temyiz Mahkemesi (Court of Appeal), Yüksek Mahkeme (High Court), Kraliyet Mahkemesi (Crown Court) ve Sulh Mahkemeleri (Magistrates' Courts) bulunur. Yargılamalarda tarafların iddia ve savunmalarını karşılıklı olarak sunduğu çelişmeli (adversarial) usul benimsenmiş olup hakimlerin atanması liyakate dayalı ve bağımsız işleyen Yargısal Atama Komisyonu (Judicial Appointments Commission) tarafından yürütülmektedir.

İdari yapılanmada ülkenin tamamını kapsayan homojen bir yönetim kademesi bulunmamaktadır; "yetki devri" (devolution) ile İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda'ya iç siyasette özerk yönetim hakkı tanınmıştır. Bu bölgelerin kendi yönetimleri; sağlık, eğitim, kültür, çevre ve ulaşım gibi idari alanlarda yetkilidir.

Yalnızca İngiltere'yi kapsayan mahalli idareler sistemi de bölgesel ihtiyaçlara göre değişkenlik göstermekte olup toplam 317 ana yerel yönetim otoritesinden oluşur. ^【74】

2016 yılında İngiltere'nin başkenti Londra'da gerçekleştirilen belediye başkanlığı seçimlerini İşçi Partisi adayı Sadık Khan kazanarak kentin ilk Müslüman belediye başkanı olmuştur.^【75】 Seçimde oyların %56,8'ini alan Khan, sekiz yıllık Muhafazakâr Parti yönetimine son vermiştir. Göreve başlamasının ardından konut, istihdam ve çevre politikalarına öncelik vereceğini açıklayan Khan'ın seçilmesi, Londra'nın çok kültürlü yapısını yansıtan önemli bir siyasi gelişme olarak değerlendirilmiştir.

^{Londra'nın Müslüman Belediye Başkanı Sadiq Khan (}Anadolu Ajansı⁾

Başkentte ulaşım, polis ve itfaiye gibi büyük stratejik hizmetleri planlayan Büyük Londra Otoritesi (Greater London Authority) kentin genel idari çatısını oluşturur. Bunların yanı sıra; bazı yerel hizmetlerin birleşerek ortaklaşa sunulduğu 11 "Birleşik Otorite" (Combined Authority) ile yerelde kısıtlı hizmetler sunan yaklaşık 9.000 kasaba ve bucak konseyi (town and parish councils) en alt yönetim birimleri olarak işlev görür.^【76】

Büyük Britanya ve Kuzey İrlanda Birleşik Krallığı'ndaki siyasi partiler, ülkenin parlamento yapısında ve demokratik yönetiminde temel rol oynayan siyasi kurumlardır. Birleşik Krallık parlamentosunda temsil edilen başlıca siyasi partiler sırasıyla; İşçi Partisi (Labour Party), Muhafazakâr Parti (Conservative Party), İskoç Ulusal Partisi (Scottish National Party), Liberal Demokrat Parti (Liberal Democrats), Demokratik Birlik Partisi (Democratic Unionist Party), Reform Birleşik Krallık Partisi (Reform UK Party) ve Kuzey İrlanda'yı temsil eden Sinn Fein Partisi'dir.

^{Birleşik Krallık Başbakanı Keir Starmer (}UK Parliament⁾

Parti, Nisan 2020'den bu yana liderlik görevini yürüten ve günümüzde Birleşik Krallık Başbakanı olan Keir Starmer tarafından yönetilmektedir.^【77】 İşçi Partisi'nin temel siyasi hedefleri arasında ekonomik istikrar ve büyüme sağlamak, ülkeyi temiz enerji alanında öne çıkarmak, sokakları güvenli hale getirmek, fırsat eşitsizliklerini ortadan kaldırmak ve Ulusal Sağlık Sistemi'ni (NHS) geleceğe hazırlamak yer almaktadır. Partinin örgütsel yapısı içerisinde sendikalar, sosyalist topluluklar ve Ulusal Politika Forumu gibi yapılar bulunur. Ayrıca, İskoçya ve Galler'de sırasıyla "İskoç İşçi Partisi" ve "Galler İşçi Partisi" adıyla bölgesel düzeyde faaliyet gösterirler.

Muhafazakâr Parti'nin organizasyon yapısı; yerel derneklerde görev alan gönüllü üyeler, siyasi kadrolar ve profesyonel çalışanlardan oluşmaktadır. Yerel dernekler aracılığıyla faaliyet gösteren gönüllü parti üyeleri, bağış toplama ve seçim kampanyaları yürütme gibi asli görevleri üstlenirler. Gönüllü kanadın parlamentosu olarak işlev gören "Ulusal Kongre" (National Convention), üyelerin görüşlerini parti liderliğine iletmekle yükümlüdür. Partinin fon sağlama, üyelik sistemi ve aday belirleme gibi konulardaki operasyonel süreçlerini yöneten en üst karar alma organı ise "Yönetim Kurulu"dur (The Board). Partinin Birleşik Krallık çapındaki idari yapılanmasında İskoçya ve Galler teşkilatları için ayrı yönetim organları ve başkanlıklar bulunmaktadır.

Ed Davey liderliğinde siyasi hayatını sürdüren Liberal Demokratlar, adil bir düzen ("fair deal") anlayışını temel alan politikalar yürütmektedir.^【78】 Ed Davey'in genel başkanlık ettiği partide, Daisy Cooper genel başkan yardımcısı görevindedir.

Siyasi faaliyetlerinin merkezine İskoçya'nın bağımsızlığı vizyonunu koyan İskoç Ulusal Partisi (SNP), hem Birleşik Krallık Parlamentosu'nda (Westminster) milletvekilleri ile hem de İskoçya Parlamentosu'nda (Holyrood) parlamento üyeleri ile temsil edilmektedir.

Kuzey İrlanda merkezli siyaset yürüten Demokratik Birlik Partisi (DUP), 1971 yılında Rahip Ian Paisley ve dönemin milletvekili Desmond Boal tarafından kurulmuştur.^【79】 Partinin temel duruşu, Kuzey İrlanda'nın Birleşik Krallık'ın ayrılmaz bir parçası olarak kalmasını güçlü bir biçimde desteklemektir. Parti yönetimi, 1985 yılında dönemin başbakanı tarafından imzalanan Anglo-İrlanda Anlaşması'na, yerel Birlikçi (Unionist) halka önceden danışılmadığı gerekçesiyle şiddetle karşı çıkmış ve protesto eylemlerinde bulunmuştur.

Büyük Britanya ve Kuzey İrlanda Birleşik Krallığı'nın toplam nüfusu, 2024 yılı ortası tahminlerine göre 69,3 milyona (69.281.400) ulaşmıştır.^【80】 Nüfus, bir önceki yıla göre %1,1 (755.300 kişi) oranında artmış olup bu oran son 75 yılın en büyük ikinci yıllık sayısal artışıdır. Yalnızca İngiltere'nin (England) nüfus artış oranı ise %1,2'dir.^【81】

^{Birleşik Krallık Nüfus Analiz Tablosu (}Worldmeter⁾

Doğum ve ölüm oranları incelendiğinde, 2024 yılı ortası itibarıyla Birleşik Krallık'ta 662.100 doğum ve 645.900 ölüm gerçekleşmiştir. Doğumlar bir önceki yıla göre 2.300 azalarak son 42 yılın en düşük seviyesine gerilerken, ölümler de 34.800 azalmıştır. Doğumlar ile ölümler arasındaki farkı ifade eden "doğal nüfus artışı", ülke nüfusuna yalnızca 16.200 kişilik sınırlı bir katkı sağlamıştır.

Ülke nüfusu giderek yaşlanmaktadır; 2024 yılı verilerine göre 65 yaş ve üzeri nüfus İngiltere'de %1,8, İskoçya ve Kuzey İrlanda'da ise %2,0 oranında artmıştır. İngiltere'de 15 yaş ve altı nüfus %0,6 oranında artarken diğer krallıklarda bu oran düşüş göstermiştir. Ülkenin ortanca yaşı İngiltere'de 40,2; Galler ve İskoçya'da 42,8; Kuzey İrlanda'da ise 40,3 olarak kaydedilmiştir.^【82】

İngiltere, kilometrekare başına düşen 350'yi aşkın kişiyle yüzölçümüne oranla oldukça yoğun nüfuslu bir ülkedir. Nüfusun yaklaşık %92'lik büyük bir kısmı, başta başkent Londra olmak üzere daha çok güney ve batı bölgelerindeki sanayi şehirlerinde (Manchester, Birmingham, Liverpool, Bristol, Leeds vb.) toplanmıştır. 2021 yılı nüfus sayımı verilerine göre İngiltere ve Galler'de toplam 24,8 milyon hane bulunmaktadır; bunların 17,3 milyonu birden fazla kişinin yaşadığı haneler, 7,5 milyonu ise tek kişilik hanelerdir. Şehirleşme bağlamında etnik çeşitliliğin en yoğun olduğu bölge Londra'dır; İngiltere genelinde birden fazla etnik grubun bir arada yaşadığı hanelerin oranı %10,4 iken, Londra'da bu oran %22,3'e (763.000 hane) çıkmaktadır.^【83】

İngiltere ve Galler'in 2021 yılı nüfus sayımı verilerine göre, 59,6 milyonluk nüfusun %81,7'sini (48,7 milyon) "Beyaz" (White) etnik gruplar oluşturmaktadır.^【84】 Beyazlar içindeki en büyük grup, nüfusun %74,4'ünü (44,4 milyon) oluşturan "İngiliz, Galli, İskoç, Kuzey İrlandalı veya Britanyalı Beyazlar"dır; bu grubun oranı 2001'de %87,5 iken kademeli olarak düşüş göstermiştir. Nüfusun %6,2'sini (3,7 milyon) ise "Diğer Beyazlar" (Polonyalılar, Romanyalılar vb.) oluşturmaktadır. Ayrıca nüfusun %0,9'u Beyaz İrlandalı, %0,2'si Roma ve %0,1'i Kıptî (Gypsy) veya İrlandalı Gezgin'dir.

Beyaz etnik gruplardan sonra gelen en büyük kitle, nüfusun %9,3'ünü (5,5 milyon) oluşturan "Asyalı, Asyalı Britanyalı veya Asyalı Galli" grubudur. Asyalı gruplar içinde Hintliler (%3,1), Pakistanlılar (%2,7), Bangladeşliler (%1,1) ve Çinliler (%0,7) öne çıkmaktadır. Bunu sırasıyla %4,0 ile Siyahiler (Afrikalı %2,5, Karayipli %1,0, Diğer Siyahi %0,5), %2,9 ile Karma etnik gruplar ve %2,1 ile diğer etnik gruplar (Arap %0,6, Diğer %1,6) izlemektedir.^【85】

Birleşik Krallık genelinde devletin resmî kilisesi İngiltere Kilisesi (Anglikan) ve İskoçya'nın ulusal kilisesi İskoçya Kilisesi'dir. 2021 yılı nüfus sayımı verilerine göre İngiltere ve Galler'de nüfusun %46,2'si Hristiyan, %6,5'i Müslüman, %1,7'si Hindu, %0,9'u Sih, %0,5'i Yahudi ve %0,5'i Budisttir. Ankete katılanların %37'si herhangi bir dini inanca sahip olmadığını belirtmiştir. İskoçya'da halkın %54'ü Hristiyan, %1,4'ü Müslüman ve %36,7'si dinsizdir. Kuzey İrlanda'da ise (2021 verileri) nüfusun %42,3'ü Katolik, %37,5'i Protestan ve %17,4'ü inançsızdır.

Ülkedeki Müslüman topluluğu, özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında sanayi bölgelerindeki işgücü açığını kapatmak amacıyla başta Hindistan alt kıtası (Pakistan, Bangladeş, Hindistan) olmak üzere Kıbrıs ve çeşitli Afrika ülkelerinden gelen göçmenlerden oluşmaktadır. Müslümanların önemli bir bölümü Sünnî-Hanefî mezhebine mensup olup, yoğun olarak Londra, West Midlands, Lancashire ve Yorkshire gibi sanayi bölgelerinde yaşamaktadırlar.

Birleşik Krallık'ta genel bir nüfus azalması (küçülme) söz konusu değildir; aksine nüfus sürekli bir artış eğilimindedir. Doğal nüfus artış hızının çok düşük olduğu ülkede, nüfus büyümesini sağlayan en temel unsur "net uluslararası göç"tür. 2024 yılı ortası verilerine göre, ülkeye 1.235.300 kişi göç etmiş, 496.500 kişi ise ülkeden ayrılmıştır. Buna bağlı olarak net uluslararası göç +738.700 kişi olarak gerçekleşmiş ve ülke nüfusundaki büyümenin ana kaynağını oluşturmuştur.^【86】

İngiltere'de eğitim sistemi, yüzyıllar süren tarihsel bir gelişim sürecinin ardından özellikle 19. yüzyılda devletin sorumluluğu altına girerek kurumsallaşmıştır. Günümüzde eğitim; okulöncesi, zorunlu eğitim, zorunlu eğitim sonrası ortaöğretim ve yükseköğretim kademelerinden oluşan çok yapılı bir karaktere sahiptir.

^{Oxford Üniversitesi (}Anadolu Ajansı⁾

Birleşik Krallık'ta yetişkin okuryazarlık oranı yaklaşık %99 düzeyindedir.^【87】Sağlanan kaynaklarda bu oranın günümüzde kadın ve erkek nüfus arasındaki dağılımını gösteren güncel bir istatistiksel veri bulunmamaktadır. Ancak tarihsel sürece bakıldığında, eğitim alanındaki gelişmelerle birlikte cinsiyetler arası okuryazarlık farkının zamanla büyük ölçüde kapandığı görülmektedir. Örneğin 1840 yılında İngiltere'de erkeklerin üçte ikisi, kadınların ise yaklaşık yarısı okuryazar iken; 19. yüzyılın sonlarına doğru bu oran her iki cinsiyet için de neredeyse dörtte üç (%75) seviyesine ulaşmıştır.^【88】

İngiltere'de bir çocuğun alması beklenen zorunlu eğitim süresi, geçmişte 5 ile 16 yaşları arasını kapsayacak şekilde 11 yıl olarak uygulanmıştır. Ancak 2008 yılında çıkarılan Eğitim ve Beceriler Yasası (Education and Skills Act) ile eğitim veya öğretime devam etme (zorunlu ayrılma) yaşı 16'dan 18'e yükseltilmiştir.

İngiltere'deki eğitim kurumları ve kademeleri şu şekildedir:

Okulöncesi Eğitim: Okulöncesi eğitim zorunlu eğitim kapsamında değildir. 3 aylık ile 5 yaş arasındaki çocuklar için gündüz kreşleri, okulöncesi grupları veya oyun grupları, çocuk bakımı okulları ve sınıfları ile özel okullardaki sınıflar olmak üzere çeşitli eğitim imkânları sağlanmaktadır.

Zorunlu Eğitim (İlkokul ve Ortaokul): İngiltere'de 5-16 yaşları arasındaki dönemi kapsayan zorunlu eğitim; 5-11 yaşları arasındaki ilkokul ve 11-16 yaşları arasındaki ortaokul kademelerinden oluşmaktadır.

Zorunlu eğitim çağındaki öğrencilerin %93'ü giderleri devlet tarafından karşılanan okullarda, %7'lik kesimi ise kendi imkânlarıyla özel okullarda eğitim görmektedir. Devletçe finanse edilen ortaöğretim, tüm yetenek düzeylerindeki öğrencilere genel eğitimin sunulduğu çok amaçlı (comprehensive) okullarda veya daha fazla akademik eğitime ağırlık veren gramer okullarında sağlanmaktadır. Zorunlu eğitimin sonunda öğrenciler Ortaöğretim Genel Eğitim Sertifikası (GCSE) adı verilen sınavlara girmektedir.

Zorunlu Eğitim Sonrası Eğitim (İleri Ortaöğretim): 16-18 yaş arasındaki gençler için sağlanan bu dönemde eğitim ücretsizdir. Bu kademedeki kurumlar; genel eğitim veren ortaokullar ve Altıncı Sınıf (Sixth Form) Kolejleri, meslekî eğitim sunan İleri Eğitim Kolejleri ile meslekî ve genel eğitimin bir arada yürütüldüğü Üçüncü Kademe Kolejleridir. Bu kademenin sonunda öğrenciler İleri Seviyede Genel Eğitim Sertifikası (GCE A-Level), Genel Ulusal Meslekî Nitelikler (GNVQ) veya Ulusal Meslekî Nitelikler (NVQ) gibi sertifika programlarıyla değerlendirilirler.

^{Cambridge Üniversitesi (}Rawpixel⁾

Yükseköğretim: Kurumlar özerk bir yapıdadır ve her bölüm kendi giriş politikasını belirler. Ülke genelinde merkezî bir üniversiteye giriş sınavı bulunmamakla birlikte, GCE A-Level, GCSE, GNVQ gibi lise ve meslekî eğitim sertifikalarına sahip bireyler yükseköğretim kurumlarına kabul edilmektedir.

Özel Eğitim ve Öğretmen Yetiştirme: İngiltere'de özel eğitime ihtiyaç duyan çocuklar mümkün olduğunca normal okullarda eğitim görmektedir. Öğretmen yetiştirme süreci ise genellikle dört yıllık bir lisans eğitimini veya bir lisans derecesini takiben alınan mezuniyet sonrası bir yıllık sertifika programını içermektedir.

İngiliz edebiyatının kökenleri, Eski İngilizce dönemine ve sözlü geleneğe dayanmaktadır. İlk İngiliz şairi olarak kabul edilen Caedmon ve Anglosakson döneminin önemli kahramanlık destanlarından biri olan Beowulf, bu dönemin temel edebi eserlerindendir. Orta Çağ'da İngilizcenin edebi bir dil olarak yetkinleşmesiyle birlikte Geoffrey Chaucer'ın Canterbury Hikâyeleri (Canterbury Tales), John Gower'ın Confessio Amantis adlı eseri ve Thomas Malory'nin Kral Arthur efsanelerini derlediği Morte d'Arthur adlı çalışması öne çıkmıştır.

Rönesans dönemi; Edmund Spenser'ın The Faerie Queene adlı destansı şiiri ile William Shakespeare, Christopher Marlowe ve John Donne gibi yazar ve şairlerin eserleri sayesinde İngiliz tiyatrosu ve şiirinin önemli ölçüde geliştiği bir dönem olmuştur. 1660'taki Restorasyon döneminde John Dryden gibi yazarlar İngiliz edebiyatına yön verirken; 18. yüzyılda Daniel Defoe, Alexander Pope ve Jonathan Swift gibi yazarlarla roman ile hiciv türleri gelişmiştir. 18. yüzyılın sonları ve 19. yüzyılın başlarında modern romanın temelini atan Jane Austen ile tarihi roman türünü popülerleştiren Sir Walter Scott büyük başarı elde etmiştir.^【89】 Aynı dönemde William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge, Lord Byron, Percy Bysshe Shelley ve William Blake gibi şairlerin öncülüğünde Romantizm akımı İngiliz şiirine hâkim olmuştur.

^{Charles Dickens (}Rawpixel⁾

Viktorya döneminde Charles Dickens, Thomas Hardy, Elizabeth Gaskell, Charlotte Brontë ve George Eliot gibi yazarlar, sanayileşme, yoksulluk üzerine odaklanan romanlar kaleme almışlardır. ^【90】Şiirde ise Oscar Wilde, Christina Rossetti ve Alfred Lord Tennyson dönemin dikkati çeken isimleri arasındadır. İlk İngiliz şairi olarak kabul edilen Caedmon ve Anglosakson döneminin önemli kahramanlık destanlarından biri olan Beowulf,; J.R.R. Tolkien, George Orwell, Agatha Christie ve J.K. Rowling gibi yazarların eserleri edebiyatın küresel çapta en popüler örnekleri hâline gelmiştir.

İngiltere'de tiyatronun temelleri, Romalıların inşa ettiği oditoryumlara ve Orta Çağ'da gezici aktörlerin sergilediği "mummers" oyunlarına dayanmaktadır. Orta Çağ boyunca ağırlıklı olarak Hristiyanlık temalarını işleyen ahlak (morality) ve gizem (mystery) oyunları sergilenmiştir.

^{Shakespeare’s Globe Tiyatrosu, İngiltere’nin Sahne Sanatları Geleneğini Simgeleyen Başlıca Tiyatro Yapılarından Biridir. (}Anadolu Ajansı⁾

16. yüzyılın sonları ve 17. yüzyılın başlarında, Kraliçe I. Elizabeth'in saltanatı döneminde İngiliz draması tarihinin en büyük gelişimini yaşamıştır. William Shakespeare; Hamlet, Othello ve Kral Lear gibi trajedileriyle sahnede devrim yaratmış, bu dönemde ona Christopher Marlowe ve Ben Jonson gibi önemli oyun yazarları eşlik etmiştir. İngiliz İç Savaşı'nın ardından Püritenler tarafından kapatılan tiyatrolar, 1660'taki Restorasyon dönemiyle birlikte II. Charles'ın himayesinde yeniden açılmıştır. Bu dönemde sahneye ilk kez profesyonel kadın oyuncular çıkmış, Aphra Behn gibi ilk profesyonel kadın oyun yazarları "Restorasyon Komedisi" adı verilen yeni türde eserler vermiştir. 19. yüzyılın sonlarında George Bernard Shaw ve Oscar Wilde'ın oyunları İngiliz dramasının yeniden gelişmesine katkı sağlamış, günümüzde ise Londra'nın West End bölgesi tiyatro ve müzikal yapımlarının önde gelen merkezlerinden biri hâline gelmiştir.

Sinema alanında ilk hareketli görüntüler 1889 yılında İngiliz mucit William Friese Greene tarafından Londra'daki Hyde Park'ta selüloit film üzerine kaydedilmiştir. İngiltere'deki ilk çalışan 35 mm kamera ve ilk İngiliz filmi (Incident at Clovelly Cottage) 1895'te Robert W. Paul ve Birt Acres tarafından yapılmış^【91】; İngiliz sineması, 1940'larda J. Arthur Rank ve Korda stüdyolarının katkılarıyla önemli bir gelişim göstermiştir.

İngiltere'de görsel sanatların tarihi, Neolitik döneme ait mezar buluntularına ve Tunç Çağı'nda altın ile bakır işleyen topluluklara (Beaker ve Wessex kültürleri) kadar uzanmaktadır. Demir Çağı'nda Keltler tarafından üretilen, geometrik tasarımlar yerine organik ve akıcı hatların öne çıktığı Battersea Kalkanı ve Snettisham Definesi, dönemin en önemli metal işçiliği ve sanat örneklerindendir.^【92】

Roma döneminde klasik üslup, mozaikler ve cam işçiliği ülkeye girmiş; Orta Çağ'da ise Kelt ve İskandinav sanatının girift desenleriyle Hristiyan sanatının birleştiği Lindisfarne İncilleri gibi tezhip sanatı örnekleri ile Anglosakson fildişi oymacılığı öne çıkmıştır. 18. ve 19. yüzyıllarda J.M.W. Turner, John Constable, William Hogarth, Thomas Gainsborough ve William Blake gibi ressamlar İngiliz resim sanatında öncü isimler olmuşlardır. 20. yüzyılın sonlarında Pop Art akımı İngiltere'de doğmuş; Francis Bacon, David Hockney, heykeltıraş Jacob Epstein ve çağdaş dönemde Damien Hirst ile Tracey Emin gibi sanatçılar uluslararası bir üne kavuşmuştur.

İngiliz mimarisi, Stonehenge ve Avebury gibi Neolitik anıtlardan günümüze kadar zengin bir tarihsel birikime sahiptir. Romalılar döneminde ızgara planlı şehirler, forumlar, bazilikalar ve kır villaları inşa edilirken; 1066 Norman İstilası'ndan sonra yarım daire kemerler ve devasa silindirik sütunlarla karakterize edilen Romanesk (Norman) üslubu hâkim olmuş, Londra Kulesi, Dover ve Rochester kaleleri bu dönemde inşa edilmiştir.^【93】

^{Londra'da Kırmızı Tuğla Mimarisi (}Pexels⁾

12.yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa'daki gelişmelerle birlikte mimaride sivri kemerler, devasa pencereler, nervürlü tonozlar ve zarif taş oymacılığı ile tanımlanan Gotik mimari dönemi başlamıştır. Gotik mimari İngiltere'de Erken İngiliz (1180-1275), Dekore Edilmiş (1290 sonrası) ve sadece İngiltere'ye özgü olan Dikey/Perpendicular (14. ve 15. yüzyıllar) olmak üzere üç evreye ayrılmış; York Minster, Ely Katedrali ve Westminster Abbey gibi anıtsal yapılarla zirveye ulaşmıştır.

Tudor ve Elizabeth dönemlerinde görkemli kulelere, devasa cam yüzeylere ve asimetrik bacalara sahip "Prodigy" (mucize/harika) evleri (Hardwick Hall, Burghley House) ile ahşap karkas (timber-framed) yapılar mimariye damga vurmuştur. 17. yüzyılda mimar Inigo Jones ile birlikte Eski Roma ve İtalyan Rönesansına dayalı Klasik ve Palladyan üslup İngiltere'ye girmiş; 1666 Büyük Londra Yangını'nın ardından Sir Christopher Wren tarafından St Paul Katedrali başta olmak üzere birçok kilise yeniden tasarlanmıştır. Gürcü (Georgian) ve Naiplik (Regency) dönemlerinde simetrik şehir terasları, bahçe meydanları ve neo-klasik üslupta kır evleri inşa edilmiştir.

^{Londra’daki St Paul Katedrali, Birleşik Krallık’ın dinî ve mimari mirasını yansıtan başlıca yapılardan biridir. (}Anadolu Ajansı⁾

Viktorya döneminde Sanayi Devrimi'nin getirdiği dökme demir ve plaka cam gibi yeni teknolojiler sayesinde mimari çeşitlilik artmış; bir yanda Yeni Parlamento Binası gibi eserlerle Gotik Diriliş (Gothic Revival) yaşanırken diğer yanda geleneksel el işçiliğini savunan William Morris öncülüğündeki Arts and Crafts hareketi doğmuştur. 20. yüzyılda ise Art Deco tasarımlar, Le Corbusier etkisindeki brütalist beton yapılar ve Richard Rogers gibi mimarların öncülük ettiği yüksek teknolojiye (High Tech) dayalı çelik-cam konstrüksiyonlu yapılar modern İngiliz mimarisinin çehresini oluşturmuştur.

Britanya mutfağı; adanın tarihsel süreçteki istilaları, ticari ilişkileri, Britanya İmparatorluğu'nun genişlemesi ve göç hareketleri ile şekillenmiş melez bir yapıya sahiptir. Mutfak kültürünün temelleri, Romalıların adaya kiraz, lahana, bezelye ve şarabı getirmesiyle atılmış; ardından Vikinglerin ve Danimarkalıların balık tütsüleme ve kurutma tekniklerini, Normanların ise şarap kültürünü ve et terminolojisini (koyun eti için "mutton", sığır eti için "beef") adaya taşımasıyla gelişmiştir. Fenikeliler aracılığıyla safran, Haçlı Seferleri ile portakal ve limon, Tudor döneminde ise Uzak Doğu'dan baharatlar, Karayipler'den şeker, Güney Amerika'dan kahve ve kakao ile Amerika kıtasından patates ülkenin beslenme alışkanlıklarına dâhil olmuştur.

Orta Çağ'da mutfak kültürü sınıfsal bir ayrım göstermiştir. Aristokrasi, safran ve sandal ağacı ile renklendirilmiş gösterişli ziyafetlerde tavus kuşu gibi egzotik etler ve "subtleties" adı verilen şeker heykelleri tüketirken; köylü sınıfının temel besini "pottage" adı verilen ve elde bulunan tahıl ile sebzelerin saatlerce kaynatılmasıyla elde edilen koyu kıvamlı yahniler olmuştur. Suet (içyağı) ve sakatat kullanılarak yapılan yüksek kalorili pudingler ile meyvelerin güvenlik amacıyla pişirilerek tüketilmesi geleneği de bu dönemde ortaya çıkmış ve günümüzdeki meyveli pay (tart) kültürünün temelini oluşturmuştur. Püriten dönemde zengin içerikli keklerin ve bisküvilerin yasaklanması üzerine, bu kısıtlamaları aşmak için günümüzde hâlen popüler olan "Eccles" keki gibi tatlı hamur işleri icat edilmiştir.

^{Bangers and Mash (}Pexels⁾

İngiliz mutfağına yönelik "tatsız ve sıkıcı" olduğuna dair yaygın kalıp yargılar, İkinci Dünya Savaşı yıllarında uygulanan karne (rationing) sisteminin bir sonucudur. Ticaretin aksamasıyla baharatlara erişimin kesilmesi ve peynir üretiminin uzun raf ömrü nedeniyle yalnızca "Cheddar" ile standartlaştırılması, savaş sonrasında da on yıl kadar devam eden tek tip ve tutumlu bir yemek kültürünün yerleşmesine neden olmuştur.

1950'lerde Elizabeth David gibi yemek yazarlarının Akdeniz mutfağını tanıtmasıyla başlayan canlanma süreci, Britanya İmparatorluğu'nun eski sömürgelerinden (Hindistan, Pakistan, Karayipler, Hong Kong) gelen göçmenlerin getirdiği yeni lezzetlerle ivme kazanmıştır. Hint yemek kültürünün Britanya damak tadına uyarlanmasıyla "Tikka Masala" ve "Balti" gibi otantik Anglo-Hint yemekleri ortaya çıkmış; hatta Tavuk Tikka Masala (Chicken Tikka Masala) popülerliği nedeniyle gayriresmî bir ulusal yemek statüsü kazanmıştır. Ayrıca 1970'lerden itibaren Çin yemekleri de ülke genelinde yaygınlaşmıştır.^【94】

^{Chicken Tikka Masala (}Pexels)

Geleneksel Britanya yemekleri fırınlama, haşlama ve yahni yapma tekniklerine dayanır. Ülkenin ulusal yemekleri arasında fırınlanmış sığır eti ve Yorkshire pudingi (Sunday roast), balık ve patates kızartması (Fish and chips), sosis ve patates püresi (Bangers and mash), et ve böbrek payı (Steak and kidney pie), çoban payı (Shepherd's pie), Cornish pasty ve İskoçya'nın ulusal yemeği olan haggis yer almaktadır. Tatlı kültüründe ise elmalı pay, trifle, mince pie, Bakewell pudingi ve spotted Dick öne çıkmaktadır. İçecek kültüründe ise Asya'dan gelen çay, İskoç viskisi (Scotch whisky), cin ve elma şarabı (cider) önemli bir yere sahiptir.

Britanya'daki bayramlar ve kutlamalar, hem Kelt ile Anglosakson dönemlerinin pagan adetlerine hem de Hristiyanlık inancına dayanan köklü gelenekleri barındırmaktadır. Bu gelenekler yüzyıllar içinde biçim değiştirerek günümüzdeki hâlini almıştır.

• Noel (Christmas): Kökeni Anglosakson dönemine dayanan (1038'de Cristesmæsse olarak kaydedilmiştir)^【95】Noel, Tudor döneminde tarım işçilerinin on iki gün boyunca çalışmayı bıraktığı büyük ziyafetlerle kutlanmış; Püriten parlamentosu döneminde ise dini gerekçelerle yasaklanmıştır. Günümüzdeki Noel ağacı, Noel şarkıları (carol), tebrik kartları, Noel Baba (Santa Claus) ve renkli kâğıt şapkaların çıktığı Noel patlangaçları (Christmas crackers) gibi adetlerin tamamı Viktorya döneminde toplumsal yaşama dâhil edilmiştir. Geleneksel Noel yemeği; fırında hindi, domuz pastırmasına sarılı sosisler (pigs in blankets), sebze ve et suyu sosundan (gravy) oluşur ve Noel pudingi veya "mince pie" ile sonlandırılır.

^{Noel İçin Süslenmiş Bir Dükkan (}Pexels⁾

• Yılbaşı ve Burns Gecesi (İskoçya): İskoçya'da yılbaşı kutlamaları "Hogmanay" adıyla büyük bir coşkuyla gerçekleştirilir; gece yarısından sonra eve gelen uzun boylu ve esmer bir yabancının uğur getirdiğine inanılır. Ayrıca her yıl 25 Ocak'ta İskoç şair Robert Burns anısına düzenlenen Burns Gecesi'nde geleneksel olarak haggis, şalgam ve patates (neeps and tatties) eşliğinde viski içilerek kutlama yapılır.^【96】
• 1 Mayıs (May Day): Kökleri doğanın uyanışını ve bereketi kutlamaya dayanan 1 Mayıs, köy meydanlarına dikilen ve çocukların renkli kurdelelerle etrafında dans ettiği "Mayıs direği" (maypole) etrafında şekillenir. Mayıs Kraliçesi'nin taç giydiği ve geleneksel Morris danslarının sergilendiği bu bayram, Birleşik Krallık'ın farklı bölgelerinde çeşitli yerel gelenek ve uygulamalarla kutlanmaktadır. Ayrıca yaz gündönümü (summer solstice) Stonehenge anıtında toplanılarak kutlanmaktadır.
• Şenlik Ateşi Gecesi (Bonfire Night): Her yıl 5 Kasım'da, 1605 yılındaki Barut Komplosu'nu ve Guy Fawkes'ı anmak amacıyla ülke genelinde büyük şenlik ateşleri yakılır, havai fişekler atılır ve "Guy" adı verilen kuklalar ateşe verilir.
• Pancake Gecesi (Shrove Tuesday): Paskalya orucu (Lent) öncesindeki salı günü kutlanan bu günde, halkın sokaklarda tavada krep (pancake) çevirerek yarıştığı geleneksel etkinlikler düzenlenir. Bunu takip eden cuma günü ise bazı bölgelerde "Öpüşme Cuması" (Kissing Friday) olarak adlandırılır.
• Yöresel Etkinlikler: Gloucestershire'daki Cooper Tepesi'nde her bahar yüzlerce kişinin dik bir yamaçtan aşağı yuvarlanan bir tekerlek peyniri yakalamak için koştuğu "Peynir Yuvarlama" (Cheese Rolling) yarışı gibi sıra dışı kırsal gelenekler de toplumsal yaşamın bir parçasıdır.

Günlük toplumsal yaşamda İngiliz kültürüne özgü bazı belirgin davranış kalıpları bulunmaktadır. Havanın durumu hakkında konuşmak, öngörülemez iklim koşullarının bir sonucu olmasının yanı sıra, insanlar arasında ortak zemin oluşturan bir "buzkıran" (icebreaker) ve ulusal bir alışkanlık olarak kabul edilir. İroniye dayalı, duygusuz ve ciddi bir yüz ifadesiyle yapılan "ölü surat" (deadpan) mizahı ve sarkazm, toplumsal iletişimin yaygın bir aracıdır.^【97】 Ayrıca toplumda günlük yaşamda kendi hataları olmasa dahi sıklıkla "özür dilerim" (sorry) kelimesini kullanmak belirgin bir nezaket göstergesi olarak öne çıkar.

Modern dönemde küresel çapta oynanan birçok spor dalının kuralları, 19. yüzyılda İngiltere'de belirlenmiş ve standartlaştırılmıştır. Bu sporlar arasında futbol, ragbi, kriket, tenis ve badminton yer almaktadır.

Futbol, ragbi ve kriket ülkede en çok izlenen ve takip edilen spor dallarının başında gelir. Stadyum altyapısı bakımından Avrupa'nın en donanımlı ülkelerinden biri olan İngiltere, dünyanın en üst düzey futbol kulüplerinden bazılarına ev sahipliği yapmaktadır.

Ragbi union dalında İngiltere millî takımı 2003 yılında Ragbi Dünya Kupası'nı kazanmış olup, İskoçya ile İngiltere arasında her yıl "Calcutta Cup" adıyla köklü bir ragbi müsabakası düzenlenmektedir. Kriket millî takımı ise dünyanın en iyi test kriketi oynayan ulusları arasında yer almakta ve Avustralya ile tarihi "The Ashes" serisinde mücadele etmektedir.

Bireysel sporlarda tenis ve at yarışları derin bir tarihsel geçmişe sahiptir. Kökeni İngiltere'ye dayanan tenis sporunun en prestijli Grand Slam turnuvalarından biri olan Wimbledon, 125 yılı aşkın bir süredir her temmuz ayında Londra'da düzenlenmektedir. At yarışları, Kral II. Charles döneminde "Kralların Sporu" olarak ortaya çıkmış ve günümüzde 300. yılını geride bırakan Royal Ascot, Grand National ve Epsom Derby gibi dünyaca ünlü yarışlarla kraliyet destekli bir etkinlik olarak varlığını sürdürmektedir.

Motor sporları da İngiltere spor kültüründe önemli bir yer tutar. Formula 1 ve Dünya Ralli Şampiyonası'nda birçok takım ve üretici İngiltere merkezlidir. Ülke, kendi yerel turnuvası olan Britanya Binek Otomobil Şampiyonası'nın (BTCC) yanı sıra Formula 1 takvimindeki yarışlara ev sahipliği yapmakta olup; Mike Hawthorn, Graham Hill, Jim Clark, John Surtees, Jackie Stewart, James Hunt, Nigel Mansell ve Damon Hill gibi dünyaca ünlü şampiyon pilotlar yetiştirmiştir. Başkent Londra, modern olimpiyat oyunlarına üç kez (1908, 1948 ve 2012) ev sahipliği yaparak bu alanda da tarihi bir rekora imza atmıştır.^【98】

Birleşik Krallık, sahip olduğu zengin kültürel miras, doğal güzellikler ve köklü tarihî geçmişiyle dünya genelinde önemli bir turizm merkezidir. Ülkedeki turistik çekim alanları; dünya mirası alanları, tarihî şehirler, arkeolojik sitler ve çok sayıda ulusal müzeyi kapsayan geniş bir yelpazeye yayılmaktadır.

Birleşik Krallık ve denizaşırı topraklarında, kültürel, tarihsel veya bilimsel açıdan küresel öneme sahip (Üstün Evrensel Değer taşıyan) 35 adet UNESCO Dünya Mirası Alanı bulunmaktadır.^【99】 Bu alanlar kültürel, doğal ve karma olmak üzere üç ana kategoride sınıflandırılmaktadır.

^{Londra'da bulunan Westminster Sarayı'na ait Elizabeth Kulesi (Big Ben) görünümü. (}Pixabay⁾

• Kültürel Miras Alanları: Ülkenin endüstriyel, askerî ve dinî tarihini yansıtan çok sayıda alan bu kategoridedir. İngiltere'nin kuzey sınırlarını savunmak için inşa edilen Durham Kalesi ve Katedrali (11. ve 12. yüzyıl), Roma İmparatorluğu'nun sınırlarını belirleyen Hadrian Duvarı ile Antonine Duvarı ve Kral I. Edward'ın Galler'de inşa ettirdiği Gwynedd'deki Şato ve Surlar (12. ve 13. yüzyıl) önemli askerî ve idari yapılardır. Sanayi Devrimi'nin doğuşuna ve gelişimine tanıklık eden Ironbridge Vadisi, Derwent Vadisi Fabrikaları, Cornwall ve Batı Devon Madencilik Peyzajı ile İskoçya'daki New Lanark ve Yorkshire'daki Saltaire model köyleri ülkenin sanayi mirasını oluşturur. Ayrıca Londra'daki Westminster Sarayı ve Westminster Manastırı, Londra Kulesi, Maritime Greenwich, Canterbury Katedrali, St Augustine Manastırı ve St Martin Kilisesi, Blenheim Sarayı ve Kew Kraliyet Botanik Bahçeleri öne çıkan kültürel miraslar arasındadır.
• Doğal ve Karma Miras Alanları: Kuzey İrlanda'da bulunan ve 50-60 milyon yıl önceki volkanik faaliyetler sonucu oluşan 40.000 bazalt sütundan meydana gelen Devler Kaldırımı (Giant's Causeway) ile İngiltere'nin güney kıyısında yer alan ve 185 milyon yıllık yeryüzü tarihini barındıran Dorset ve Doğu Devon Kıyısı (Jura Sahili - Jurassic Coast) önemli doğal miras alanlarıdır. İskoçya açıklarında yer alan ve hem doğal hem de kültürel özellikleriyle Birleşik Krallık'ın tek karma miras alanı olan St Kilda takımadaları da bu listede yer alır.

Birleşik Krallık'ta tarihî dokusunu korumuş pek çok şehir ve yerleşim yeri başlıca turistik çekim merkezlerini oluşturmaktadır. Başkent Londra, ikonik silüeti, tarihî yapıları ve kültürel zenginliğiyle ülkenin en çok ziyaret edilen şehridir. İskoçya'nın başkenti Edinburgh, sönmüş bir volkanik tepe üzerinde yer alan Edinburgh Kalesi, dolambaçlı Orta Çağ sokaklarına sahip Eski Şehir (Old Town) ve 18. yüzyıl şehir planlamasının istisnai bir örneği olan Yeni Şehir (New Town) bölgeleriyle öne çıkmaktadır.

İngiltere'de Romalılar döneminde inşa edilen termal hamamları ve Gürcü (Georgian) dönemi mimarisiyle ünlü Bath şehri, Orta Çağ surları ve dar sokaklarıyla York, Roma tarihini yansıtan şehir surlarıyla Chester ve William Shakespeare'in doğum yeri olan Stratford-upon-Avon kültürel turizmin odak noktalarıdır. Tarih öncesi arkeolojik sitler bağlamında Wiltshire'daki Stonehenge ve Avebury anıtları ile İskoçya'daki Skara Brae ve Maes Howe gibi yapıları barındıran Neolitik Orkney'in Kalbi (Heart of Neolithic Orkney), insanlık tarihinin çok erken dönemlerine ışık tutmaktadır.

Birleşik Krallık, dünya çapında öneme sahip sanatsal, tarihsel ve bilimsel eserlerin sergilendiği 2.000'e yakın kayıtlı müze ve galeriye ev sahipliği yapmaktadır. Devlet destekli ulusal müzelerin kalıcı koleksiyonlarına girişin 2001 yılından itibaren ücretsiz hâle getirilmesi, bu kurumların hem yerli hem de yabancı turistler için erişilebilirliğini büyük ölçüde artırmıştır.

^{British Museum (}Anadolu Ajansı⁾

Londra'da bulunan British Museum, iki milyon yıllık insanlık tarihini ve kültürünü kapsayan eşsiz koleksiyonuyla dünyanın en önemli müzelerinden biridir. Doğa tarihi alanında Charles Darwin'in topladığı örnekler ile dinozor iskeletleri dâhil olmak üzere 70 milyondan fazla örneğe sahip Doğa Tarihi Müzesi (Natural History Museum), dekoratif sanatlar ve tasarım alanında dünyanın en büyüğü olan Victoria ve Albert Müzesi (V&A) ile eski Bankside Elektrik Santrali'nde yer alan uluslararası modern sanat galerisi Tate Modern ülkenin en çok ziyaret edilen kurumlarıdır. Dünyanın en büyük portre koleksiyonuna sahip Ulusal Portre Galerisi (National Portrait Gallery) ile sanayi devriminin gelişimini yansıtan Bilim Müzesi (Science Museum) ve Kraliyet Gözlemevi (Royal Observatory Greenwich) de önemli kültürel mekânlar arasındadır.

^{Beamish Açık Hava Müzesi (}Anadolu Ajansı⁾

^{Victoria ve Albert Müzesi (}Pexels⁾

Başkent dışında kalan bölgelerde; Oxford Üniversitesi bünyesinde yer alan ve 1683 yılında kurularak Birleşik Krallık'ın ilk halka açık müzesi olan Ashmolean Müzesi, İskoçya'nın tarihini, doğal yaşamını ve kültürlerini anlatan İskoçya Ulusal Müzesi (National Museum of Scotland), Galler'in evrimini ve sanatını sergileyen Cardiff Ulusal Müzesi (National Museum Cardiff) ve Glasgow'daki Kelvingrove Sanat Galerisi ve Müzesi öne çıkmaktadır. Bunların yanı sıra Sanayi Devrimi ve ulaşım tarihine odaklanan York'taki Ulusal Demiryolu Müzesi (National Railway Museum), Dudley'deki Black Country Yaşayan Müzesi (Black Country Living Museum) ve Kuzey Doğu İngiltere'deki Beamish Açık Hava Müzesi (Beamish Museum), Birleşik Krallık'ın endüstri mirasını ziyaretçilere tanıtan önemli tematik müzeler arasında yer almaktadır.^【100】

Birleşik Krallık'ta turizm, yerel yönetimlere devredilmiş (devolved) bir politika alanıdır; İngiltere, İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda kendi turizm stratejilerini belirleme ve yürütme yetkisine sahiptir. Merkezi hükümet nezdinde turizm politikaları Kültür, Medya ve Spor Bakanlığı tarafından idare edilmektedir. Ülke genelinde iç ve dış turizmi teşvik etme görevi devlet tarafından finanse edilen Visit Britain ve Visit England kurumları tarafından üstlenilirken; İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda kendi tanıtımlarını sırasıyla VisitScotland, VisitWales ve Tourism Northern Ireland aracılığıyla gerçekleştirmektedir. Yerel düzeyde ise "Destinasyon Yönetim Örgütleri" (DMOs) ve "Yerel Ziyaretçi Ekonomisi Ortaklıkları" (LVEPs) belirli şehir veya bölgelerin pazarlanması ile yönetiminden sorumludur.

Hükümetin temel turizm hedefleri arasında 2030 yılına kadar ülkeye gelen uluslararası ziyaretçi sayısını 50 milyona çıkarmak yer almaktadır. Turizm politikasını ve ekonomisini etkileyen diğer güncel resmi uygulamalar arasında perakende ve konaklama sektörlerine yönelik işletme vergisi (business rates) reformları ile İngiltere'deki kısa süreli konaklama kiralama kayıt sistemleri bulunmaktadır. Ayrıca vizeden muaf ziyaretçiler için zorunlu kılınan 10 sterlin ücretli Elektronik Seyahat İzni (ETA) uygulaması, Avrupa Birliği vatandaşlarının ülkeye girişinde kimlik kartı yerine pasaport ibraz etme zorunluluğunun getirilmesi ve uluslararası turistler için vergisiz alışveriş (tax-free shopping) uygulamasının sonlandırılması, son dönem sınır ve turizm politikalarının belirleyici unsurlarıdır. Hükümet ile sektör arasındaki iletişim ve politika geliştirme süreçleri ise kamu ve özel sektör temsilcilerinden oluşan Ziyaretçi Ekonomisi Danışma Konseyi vasıtasıyla yürütülmektedir.

Birleşik Krallık, 2024 yılı verilerine göre 42,5 milyon uluslararası ziyaretçi ağırlayarak kendi tarihindeki en yüksek yabancı turist sayısına ulaşmıştır.^【101】Ülkeye gelen turistlerin büyük bir kısmı Avrupa'dan (25,8 milyon) ve Kuzey Amerika'dan (6,5 milyon) seyahat etmekte olup; Amerika Birleşik Devletleri, Fransa, Almanya ve İrlanda ülkeye en çok ziyaretçi gönderen devletlerdir. Ziyaret amaçları incelendiğinde, turistlerin %41'inin tatil, %34'ünün arkadaş ve akraba ziyareti, %17'sinin ise iş amacıyla ülkeye geldiği kaydedilmiştir. Yabancı turistlerin ortalama kalış süresi 7,4 gecedir. Yabancı ziyaretçiler için en popüler destinasyon, tüm ziyaretlerin yaklaşık %49'unu çeken ve 20 milyondan fazla gecelemeye ev sahipliği yapan başkent Londra'dır. Londra'yı sırasıyla Edinburgh (2,6 milyon), Manchester (1,5 milyon) ve Birmingham (900 bin) şehirleri takip etmektedir. Turistlerin harcama profillerine bakıldığında; iş amacıyla gelenlerin günlük ortalama 184 sterlin ile en yüksek harcamayı yaptığı, tatil amaçlı gelenlerin 160 sterlin, arkadaş ve akraba ziyareti için gelenlerin ise günlük 60 sterlin harcadığı görülmektedir.^【102】

Birleşik Krallık dış politikası, ülkenin tarihi, paylaştığı değerler ve bir ada devleti olmasından kaynaklanan küresel erişim vizyonu etrafında şekillenmektedir. Geleneksel olarak NATO liderliğindeki kolektif güvenlik anlayışı, kurucu üyelerinden biri olan Birleşik Krallık'ın stratejisinin temel taşını oluşturmaktadır. Ülke; Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin (P5) daimi üyeliği, G7, G20, İngiliz Milletler Topluluğu (Commonwealth) ve "Beş Göz" (Five Eyes) istihbarat ittifakı gibi çok çeşitli uluslararası ağlarda aktif rol oynayarak küresel çapta nüfuzunu sürdürmektedir.

Avrupa Birliği'nden ayrılmasının (Brexit) ardından "Küresel Britanya" vizyonu doğrultusunda dış politikasında yeni arayışlara giren Birleşik Krallık, Avrupa ile ikili ilişkilerini ve Avrupa-Atlantik güvenliğini öncelemeye devam ederken, Hint-Pasifik bölgesine yönelik "kalıcı bir yönelim" (Indo-Pacific tilt) benimsemiştir. Giderek artan küresel belirsizlikler karşısında ulusal güvenlik ve ekonomik büyüme hedeflerini birleştiren devlet, 2025 Ulusal Güvenlik Stratejisi ile 2035 yılına kadar gayrisafi yurt içi hasılasının (GSYİH) %5'ini ulusal güvenliğe ayırma taahhüdünde bulunmuştur.^【103】 Dış politikanın güncel gelişimi; ana vatanın güvenliği, yurt dışında güç projeksiyonu ve teknolojik üstünlük gibi egemen yeteneklerin artırılması olmak üzere birbirini destekleyen üç temel ayağa dayanmaktadır.

^{Avustralya Başbakanı Anthony Albanese, Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Joe Biden ve Birleşik Krallık Başbakanı Rishi Sunak AUKUS Güvenlik Ortaklığı Kapsamında Düzenlenen Toplantıda} (Picryl)

Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık'ın en önemli savunma ve güvenlik müttefiki ile en büyük tekil ticaret ortağıdır. "Özel İlişki" (Special Relationship) olarak adlandırılan bu bağ, ortak tarih, istihbarat paylaşımı, nükleer işbirliği ve silahlı kuvvetlerin birlikte çalışabilirliği gibi derin yapısal temellere dayanmaktadır. İki ülke arasındaki ilişkiler, Eylül 2025'te imzalanan ve yapay zekâ, kuantum bilişim ile nükleer enerji gibi alanları kapsayan Teknoloji Refahı Anlaşması (TPD) ile teknoloji çağına uyarlanmış ve on milyarlarca dolarlık karşılıklı yatırımlarla güçlendirilmiştir. Ayrıca Avustralya'nın da dâhil olduğu AUKUS paktı, nükleer enerjili denizaltıların ortak inşasını ve kritik teknolojilerin geliştirilmesini içeren uzun vadeli bir stratejik ortaklıktır.

Bu güçlü kurumsal yapıya rağmen, iki ülke arasında zaman zaman politika farklılıkları ve liderler düzeyinde anlaşmazlıklar yaşanabilmektedir. Tarihsel süreçte Süveyş Krizi ve Vietnam Savaşı'nda görülen fikir ayrılıklarının güncel bir örneği, 2026 yılında başlayan ABD-İsrail-İran savaşı sırasında ortaya çıkmıştır. Birleşik Krallık Başbakanı Keir Starmer'ın bölgedeki rejim değişikliği politikalarına karşı çıkarak ABD'nin operasyonlar için Diego Garcia gibi İngiliz üslerini kullanmasını başlangıçta reddetmesi, ABD Başkanı Donald Trump'ın sert eleştirilerine neden olmuştur.^【104】Buna karşın, Özel İlişki'nin bu tür dönemsel krizleri aşacak kadar dirençli olduğu ve Birleşik Krallık'ın ABD politikalarına koşulsuz boyun eğmeyen bağımsız bir müttefik rolü üstlendiği değerlendirilmektedir.

Çin Halk Cumhuriyeti'ni 1950 yılında Batı dünyasında tanıyan ilk büyük devlet olan Birleşik Krallık, Asya'daki en büyük ticaret ortağı konumundaki Çin ile ilişkilerini pragmatik bir çerçevede yürütmektedir.^【105】Çin'in benzeri görülmemiş düzeydeki ekonomik, askerî ve teknolojik modernleşmesi, Birleşik Krallık için hem büyük bir yatırım fırsatı hem de ulusal güvenliği etkileyebilecek sistemik bir sınama olarak ele alınmaktadır.

Birleşik Krallık'ın güncel Çin stratejisi, iklim değişikliği ve küresel sağlık gibi alanlarda ortak çıkarlar doğrultusunda işbirliği yapmayı hedeflerken; siber güvenlik, insan hakları ve demokratik kurumlara yönelik müdahaleler gibi konularda güçlü bir savunma hattı oluşturmayı içermektedir. Çin'in uluslararası düzeni kendi lehine dönüştürme politikası ve Tayvan üzerindeki iddiaları gibi küresel hedefleri, Birleşik Krallık'ın benimsediği kurala dayalı uluslararası düzeni koruma çıkarlarıyla çelişmektedir. Bu doğrultuda Birleşik Krallık, Tayvan Boğazı'ndaki statükonun tek taraflı olarak güç veya baskı yoluyla değiştirilmesine karşı çıkmakta ve Çin ile angajmanını "Çin Denetimi" (China Audit) stratejisi çerçevesinde dikkatle yönetmektedir.

Birleşik Krallık, Rusya'yı kendi ulusal güvenliğine ve Avrupa-Atlantik bölgesine yönelik en acil ve doğrudan tehdit olarak tanımlamaktadır. Soğuk Savaş sonrası dönemde Rusya'yı uluslararası sisteme entegre etme çabalarıyla başlayan iyimser ilişkiler, eski bir Rus istihbaratçısı olan Alexander Litvinenko'nun 2006 yılında Londra'da öldürülmesi gibi olaylarla bozulma sürecine girmiştir.^【106】

Rusya'nın 2014 yılında Kırım'ı yasa dışı ilhakı ve Ukrayna'da başlattığı savaş, Birleşik Krallık ile Rusya arasındaki ikili işbirliği mekanizmalarının ve askerî temasların tamamen askıya alınmasına neden olmuştur. Rus yetkililere, gölge filolara ve Rus savunma sanayisine destek veren kurumlara yönelik kapsamlı yaptırımlar uygulanmış, ulusal enerji güvenliğini sağlamak için Rus petrol ve gaz ithalatı yasaklanmıştır.

Günümüzde Birleşik Krallık; su altı altyapısına yönelik sabotajlar, siber saldırılar ve casusluk gibi Rusya kaynaklı hibrit ve doğrudan tehditlere karşı NATO şemsiyesi altında ve Müşterek Sefer Gücü (JEF) gibi bölgesel ittifaklarla savunmasını güçlendirmektedir.

Birleşik Krallık'ın dış ve güvenlik politikasında, Avrupa-Atlantik güvenliği en temel öncelik olmayı sürdürmektedir. Avrupa Birliği ile olan ilişkiler, Geri Çekilme Anlaşması (Withdrawal Agreement) ile Ticaret ve İşbirliği Anlaşması'nın (TCA) tam olarak yürürlüğe girmesiyle yeni bir aşamaya geçmiş; Mayıs 2025'te düzenlenen ilk AB-Birleşik Krallık Zirvesi'nde imzalanan Güvenlik ve Savunma Ortaklığı ile perçinlenmiştir.^【107】 Bu anlaşma; deniz güvenliği, uzay güvenliği, yasadışı göç, hibrit tehditler ve yasadışı finansman gibi konularda yakın işbirliği ve stratejik danışma mekanizmaları sunmaktadır. Aynı zamanda bilim ve araştırma alanında, İngiliz kurumlarının devasa bütçeli Horizon Europe ve Copernicus programlarına katılımı yeniden sağlanmıştır.

• Fransa: Birleşik Krallık'ın Avrupa'daki en büyük ve benzersiz güvenlik ortağıdır. Avrupa'nın iki nükleer gücü olan bu devletler, Lancaster House Antlaşmaları temelinde işbirliklerini derinleştirmekte ve 2025 Birleşik Krallık-Fransa Zirvesi ile Müşterek Sefer Gücü (Combined Joint Expeditionary Force) kapasitesini artırmayı hedeflemektedir.
• Almanya: Birleşik Krallık, "Trinity House Anlaşması" üzerine inşa edilecek yeni bir ikili antlaşma ile Almanya ile ilişkilerini geliştirmekte ve ortak uzun menzilli hassas vuruş (precision long-range strike) yetenekleri üzerinde çalışmaktadır.
• İtalya: NATO'nun güney kanadında hayati bir ortaktır. Birleşik Krallık; İtalya ve Japonya ile birlikte Küresel Muharebe Hava Programı (GCAP) kapsamında yeni nesil savaş uçakları geliştirmekte ve uçak gemisi görev gruplarının birlikte çalışabilirliğini artırmaktadır.
• Polonya ve Norveç: NATO'nun doğu kanadını güçlendirmek amacıyla Polonya ile hava ve füze savunmasını da içeren yeni bir güvenlik anlaşması yapılmış; Kuzey Atlantik ve Yüksek Kuzey (High North) bölgelerinin güvenliği için ise Norveç ile stratejik savunma ortaklığı tesis edilmiştir.

Türkiye, Birleşik Krallık'ın Avrupa'daki en önde gelen ortaklarından biri, hızla büyüyen bir ekonomi, kilit bir NATO müttefiki ve çok önemli bir bölgesel aktör olarak konumlanmaktadır. İki ülke arasındaki ilişkilerin temelini, 2007 yılında yürürlüğe giren ve 2010 yılında yenilenen Türkiye-Birleşik Krallık Stratejik Ortaklık Belgesi oluşturmaktadır.^【108】Birleşik Krallık, Avrupa ve NATO'nun kanatlarındaki güvenlik çıkarları açısından Türkiye'yi vazgeçilmez (imperative) bir müttefik olarak değerlendirmekte olup, iki ülke arasında güçlü bir askeri entegrasyon ile savunma sanayisi işbirliği bulunmaktadır.

^{2026 Yılı NATO Zirvesin'de Türkiye ile İngiltere Arasında Ortak Güvenlik ve Savunma Ortaklığı Belgesi İmzalandı} (TRT)

İkili ilişkilerin öncelikli gündem maddeleri arasında uluslararası politikada işbirliği, ticaret ve yatırım, savunma, enerji politikaları, yasadışı göçle mücadele, terörle mücadele ve uluslararası suçların önlenmesi yer almaktadır. Birleşik Krallık, Türkiye'nin siyasi ve yapısal reformlarını, insan haklarını ve ekonomik refahını desteklemektedir. Ticaret hacmini iki katına çıkarma vizyonuyla hareket eden iki ülke, mevcut ticari bağları güçlendirmek amacıyla Mart 2026'da kapsamlı bir Geliştirilmiş Serbest Ticaret Anlaşması için dördüncü tur müzakereleri gerçekleştirmiştir.

Diplomatik düzeyde yoğun temaslar sürmekte; Dışişleri Bakanı Hakan Fidan'ın Ekim 2024 ve Mart 2025 Londra ziyaretleri ile Birleşik Krallık Dışişleri Bakanı David Lammy'nin Haziran 2025'teki Türkiye ziyareti bu yakınlığın göstergesidir. Son olarak Türkiye ile İngiltere (Birleşik Krallık) arasında "Güvenlik ve Savunma Ortaklığı Belgesi" imzalanmıştır. İmza töreni, Ankara'da düzenlenen 36. NATO Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi kapsamında, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile İngiltere Başbakanı Keir Starmer arasında yapılan görüşmede gerçekleşmiştir.

Birleşik Krallık, küresel çaptaki etkinliğini ve dış politikasını çok çeşitli uluslararası örgüt ve ağlar üzerinden yürütmektedir. Ülkenin bağlı bulunduğu başlıca uluslararası platformlar şunlardır:

• Birleşmiş Milletler (BM): Birleşik Krallık, BM Güvenlik Konseyi'nin veto hakkına sahip beş daimi üyesinden (P5) biri olarak uluslararası barış ve güvenlik üzerinde küresel bir etkiye sahiptir. Ayrıca Dünya Bankası Grubu, Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Sağlık Örgütü (WHO) gibi BM sistemine entegre uzmanlık kuruluşlarının etkin bir üyesidir.
• Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO): Ülkenin ve Avrupa-Atlantik bölgesinin kolektif savunmasının temel taşıdır. Kurucu üye olan Birleşik Krallık, ABD hariç tutulduğunda toplam NATO savunma harcamalarının %16'sını tek başına gerçekleştirmekte ve ittifaka hayati bir nükleer caydırıcılık sağlamaktadır.^【109】
• Askeri ve İstihbarat İttifakları: Dünyanın en önemli istihbarat ağı olan ve ABD, Kanada, Avustralya ile Yeni Zelanda'nın da yer aldığı Beş Göz (Five Eyes) ittifakının kilit üyesidir. Avustralya ve ABD ile nükleer güçle çalışan denizaltıların inşasını ve kritik teknolojilerin geliştirilmesini öngören AUKUS anlaşmasının taraflarındandır. Ayrıca, Birleşik Krallık liderliğinde kurulan 10 uluslu Müşterek Sefer Gücü (Joint Expeditionary Force - JEF) üzerinden Kuzey Avrupa ve Kuzey Atlantik sularında denizaltı altyapılarını koruma gibi operasyonel faaliyetler yürütmektedir.
• Ekonomik ve Siyasi Örgütler: Dünyanın en büyük ekonomilerini bir araya getiren G7 ve G20 forumlarının yanı sıra Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD), Dünya Ticaret Örgütü (WTO) ve Avrupa Konseyi (Council of Europe) gibi örgütlerin daimi üyesidir. Eski sömürgelerini ve diğer ortaklarını buluşturan İngiliz Milletler Topluluğu (Commonwealth) içinde merkezi bir konuma sahiptir.
• Uluslararası Ticaret Blokları: Avrupa Birliği dışında yeni pazarlar bulma stratejisinin bir parçası olarak, Asya-Pasifik bölgesindeki en büyük serbest ticaret anlaşmalarından biri olan Kapsamlı ve Aşamalı Trans-Pasifik Ortaklığı'na (CPTPP) dahil olmuş ve Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) ile diyalog ortaklığı kurmuştur.

Birleşik Krallık Silahlı Kuvvetleri temelde Kraliyet Donanması (Kraliyet Deniz Piyadeleri dâhil), İngiliz Ordusu (Kara Kuvvetleri) ve Kraliyet Hava Kuvvetleri (RAF) olmak üzere üç ana koldan oluşmaktadır. Uzay alanındaki tehditlere karşı koymak ve operasyonları yönetmek amacıyla Nisan 2021'de her üç kuvvetten askerî personelin ve sivil memurların görev aldığı Birleşik Krallık Uzay Komutanlığı (UK Space Command) kurularak uzay alanı da askerî teşkilatlanmaya entegre edilmiştir. Tarihsel süreçte, özellikle Soğuk Savaş döneminde yüksek bir savaş kapasitesine (1991'de 155.000 asker, 4 tümen ve 9 zırhlı tugay) sahip olan ordu, 1991 ve 2010 yıllarındaki savunma incelemeleri neticesinde küçülmeye giderek günümüzde muharip gücünün yarısından fazlasını kaybetmiştir.^【110】

Ekim 2025 verilerine göre Birleşik Krallık Silahlı Kuvvetleri'nin toplam mevcudu (eğitimli ve eğitimsiz) 182.060 kişidir.^【111】 Bu personelin kuvvetlere göre dağılımı incelendiğinde; Kara Kuvvetleri'nde 109.060, Kraliyet Donanması ve Deniz Piyadeleri'nde 37.880, Kraliyet Hava Kuvvetleri'nde ise 35.130 personel görev yapmaktadır.

Nitelik bakımından toplam kuvvetin 137.100'ünü Birleşik Krallık Düzenli Birlikleri (UK Regulars) oluştururken, 31.940'ını Gönüllü Yedekler ve 4.230'unu yalnızca Kara Kuvvetleri bünyesinde görev yapan Nepal kökenli Gurkalar oluşturmaktadır. Birleşik Krallık Silahlı Kuvvetlerinin tam zamanlı personel mevcudu yaklaşık 147.000 olup, bunun yaklaşık 82.000'i Kara Kuvvetleri'nde, 33.000'i Kraliyet Donanması ve Kraliyet Deniz Piyadeleri'nde, 32.000'i ise Kraliyet Hava Kuvvetleri'nde görev yapmaktadır.^【112】Düzenli ordunun personel sayısı tarihsel olarak en düşük seviyelerinden birini yaşamakta olup, 19. yüzyılın başlarındaki Napolyon Savaşları döneminden bu yana görülen en küçük boyutuna gerilemiştir. Askerî personelin yanı sıra, ülke genelinde savunma teşkilatına bağlı 53.400 sivil memur da istihdam edilmektedir.

Birleşik Krallık, ulusal güvenliğini sağlamak amacıyla Soğuk Savaş'tan bu yana savunma harcamalarındaki en büyük ve sürekli artışı gerçekleştirmekte olup, savunma bütçesinin 2027-2028 yıllarına kadar GSYİH'nin %2,6'sına çıkarılması ve uzun vadede bu oranın %3'e ulaştırılması hedeflenmektedir.

2024/25 mali yılında savunma harcamaları, enflasyona göre düzeltilmiş %7,7'lik bir artışla 60,2 milyar sterlin olarak gerçekleşmiştir.^【113】 Net Nakit Gereksinimi (NCR) temel alındığında ise bütçe 64,1 milyar sterline ulaşarak 1981/82 yılından bu yana kaydedilen en yüksek seviyeye çıkmıştır. Bu tahsisatlarla savunma, Birleşik Krallık hükümetinin en fazla bütçe ayırdığı dördüncü alan konumundadır. Bütçe kalemleri arasında askerî ve sivil personel maliyetleri 15,8 milyar sterlin, teçhizat harcamaları ise tahmini 27,4 milyar sterlin tutmaktadır.^【114】

Ayrıca askerî operasyonlar ve barışı koruma misyonlarına 3,4 milyar sterlin ayrılmış olup, bu meblağın büyük bir kısmını (2,9 milyar sterlin) Rusya ile devam eden çatışmalarında Ukrayna'ya sağlanan askerî destek oluşturmaktadır. Araştırma ve Geliştirme (Ar-Ge) faaliyetlerine ise 3,1 milyar sterlin net harcama yapılmıştır.

^{Typhoon Savaş Uçağı, Eğitim Uçuşu Sırasında Havada Manevralar Gerçekleştiriyor} (Flickr)

Birleşik Krallık, savunma sanayisini ekonomik büyümenin ve istihdamın temel motorlarından biri olarak konumlandırmaktadır. 2024-2025 döneminde Savunma Bakanlığı'nın yerli sanayi ile yaptığı harcamalar enflasyondan arındırıldığında %6 artarak 31,7 milyar sterlin ile rekor seviyeye ulaşmıştır. ^【115】Savunma sanayisi ülke çapında 272.000 doğrudan ve dolaylı endüstriyel istihdamı ile 24.000 çıraklık programını desteklemektedir. Küçük ve orta ölçekli işletmelere (KOBİ) yapılan doğrudan harcama ise 1,2 milyar sterlindir.

Ülkenin savunma sanayisi; gemi inşası, havacılık, silah, mühimmat, siber güvenlik ve teknik hizmetler alanlarında uzmanlaşmış çok sayıda stratejik tedarikçiye ev sahipliği yapmaktadır. BAE Systems, nükleer denizaltı (Astute ve Dreadnought sınıfları), savaş uçağı (Typhoon), mühimmat ve dijital zeka üretimiyle ülkenin en büyük tedarikçilerinden biridir. Rolls-Royce denizaltı nükleer mühendisliği ve askerî havacılık motorlarında, Babcock International gemi inşası ve bakımında, Leonardo helikopter ve elektronik harp sistemlerinde, Thales ise uzay ve otonom denizcilik sistemlerinde öne çıkmaktadır. Airbus, Lockheed Martin, MBDA ve Boeing gibi küresel firmalar da ülke genelindeki tesisleriyle füze, erken uyarı uçağı ve uzay teknolojileri geliştirerek stratejik savunma tedarik zincirinin ana omurgasını şekillendirmektedir

Birleşik Krallık Silahlı Kuvvetleri; Kara Kuvvetleri (İngiliz Ordusu), Kraliyet Hava Kuvvetleri (RAF), Kraliyet Donanması (Kraliyet Deniz Piyadeleri dâhil) ve bu kuvvetlerin müşterek katılımıyla oluşturulan Uzay Komutanlığı'ndan meydana gelmektedir. Ekim 2025 itibarıyla silahlı kuvvetlerin toplam mevcudu 182.060 kişidir; bu sayının 137.100'ünü düzenli birlikler (UK Regulars), 31.940'ını gönüllü yedekler ve 4.230'unu yalnızca Kara Kuvvetleri'nde görev yapan Nepal kökenli Gurkalar oluşturmaktadır.

^{Birleşik Krallık Ordusuna Ait Zırhlı Birlik Unsurları Askeri Tatbikat Yapmakta. (}Anadolu Ajansı⁾

Kara Kuvvetleri'nin toplam personel mevcudu 109.060 olup, bunun 74.270'ini düzenli ordu personeli, geri kalanını ise gönüllü yedekler ve Gurkalar oluşturmaktadır. Soğuk Savaş'ın sona erdiği 1991 yılında 4 tümen ile 9 zırhlı ve 4 piyade tugayından oluşan 155.000 kişilik bir güce sahip olan ordu, bütçe kısıntıları ve savunma incelemeleri neticesinde küçülerek 2023 yılı itibarıyla 2 tümen, 2 zırhlı tugay ve 3 piyade tugayından oluşan 75.000 kişilik bir muharip güce gerilemiştir.^【116】

Kara birliklerinin ana vurucu zırhlı gücünü Challenger tankları ve Warrior piyade savaş araçları oluştururken, envantere "Boxer" tipi yeni nesil tekerlekli zırhlı araçlar da dâhil edilmektedir. Ordu bünyesinde Paraşüt Alayı (Parachute Regiment) ve SAS (Special Air Service) gibi üst düzey özel harekât ve manevra birimleri bulunmaktadır.

^{Hawk Jeti (}Pexels⁾

Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin (RAF) mevcudu 35.130 personel olup bunun 30.670'i düzenli personelden oluşmaktadır. Hava unsurlarının temel muharip gücünü Typhoon ve F-35 Lightning II savaş uçakları oluşturmaktadır. Hava filosunda ayrıca deniz devriyesi ve denizaltı savunma harbi için Poseidon P-8A uçakları, havadan erken ihbar ve kontrol görevleri için E-7 Wedgetail uçakları, askerî nakliye ve havada yakıt ikmali için Voyager uçakları ile eğitim amaçlı Hawk jetleri yer almaktadır.

Kraliyet Donanması ve Kraliyet Deniz Piyadeleri'nin toplam mevcudu 37.880 kişi olup, bunun 32.160'ı düzenli personelden oluşmaktadır. Donanmanın su üstü temel vurucu unsurları arasında Queen Elizabeth sınıfı uçak gemileri ile Type 31 fırkateynleri yer almaktadır. Denizaltı filosunda ise Astute sınıfı nükleer taarruz denizaltıları ve AUKUS güvenlik ortaklığı kapsamında inşası süren Dreadnought sınıfı ile geleceğin yeni nesil denizaltıları öne çıkmaktadır.

Uzay alanındaki tehditlere karşı koymak ve operasyonları yönetmek amacıyla Nisan 2021'de Birleşik Krallık Uzay Komutanlığı (UK Space Command) kurulmuştur. Kara, deniz ve hava kuvvetleri personelinin sivil memurlar ve yüklenicilerle birlikte görev yaptığı bu müşterek komutanlık RAF High Wycombe üssünde konuşludur. Komutanlık; Birleşik Krallık Ulusal Uzay Operasyonları Merkezi'ni (NSpOC) idare etmekte olup, Kuzey Yorkshire'daki RAF Fylingdales üssünde yer alan 360 derece kapsama alanına sahip üç yüzlü radar sistemi ile uzay gözetimi ve füze erken uyarı görevlerini 1963 yılından bu yana aralıksız yürütmektedir.

Askerî uzay haberleşmesi, yeni nesil uydularla desteklenen SKYNET sistemi üzerinden sağlanmaktadır. Birleşik Krallık, uzay güvenliği alanında ABD liderliğindeki "Operation Olympic Defender" operasyonuna, NATO ve "Beş Göz" (Five Eyes) ittifaklarına aktif istihbarat ve komuta-kontrol desteği vermektedir.

^{İngiliz Birlikleri Falkland Adaları'na Çıkarma Yapıyor} (World History)

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Birleşik Krallık Silahlı Kuvvetleri; Filistin (1945-1948), Kore Savaşı (1950-1953), Süveyş Krizi (1956) ve Umman (1957-1961) gibi küresel çaplı kriz ve çatışmalarda aktif rol oynamıştır. Soğuk Savaş döneminde olası bir Sovyetler Birliği çatışmasına karşı Avrupa savunmasını önceleyen ve muharip kapasitesini artıran ordu, aynı yıllarda Kuzey İrlanda'daki çatışmalarda operasyonlar yürütmüş; 1982'de yaşanan Falkland Savaşı (Operation Corporate) ise ordunun okyanus ötesi müdahale yeteneğini kanıtladığı bir dönüm noktası olmuştur.

Soğuk Savaş'ın sona ermesinin ardından Birleşik Krallık Silahlı Kuvvetleri, 1991 Körfez Savaşı'na katılmış; daha sonraki yıllarda Bosna-Hersek ve Kosova'daki NATO barışı destekleme operasyonları ile Sierra Leone'deki Operation Palliser kapsamında uluslararası güvenlik ve istikrar faaliyetlerinde görev almıştır.^【117】 2000'li yıllardan itibaren ise Birleşik Krallık ordusunun dış operasyonlardaki odak noktası Afganistan ve Irak savaşları olmuştur. Bu uzun soluklu savaşlar savunma bütçesi ve personel üzerinde büyük baskı oluşturmuş, özellikle Afganistan'daki faaliyetlerin etkisiyle operasyonel harcamalar 2009/10 döneminde rekor seviyelere ulaşmıştır. Bunların yanında Libya, Mali, Kıbrıs ve Orta Doğu'da (IŞİD/Daesh Karşıtı) operasyonlar yürütülmüştür.

Günümüzde ordunun en büyük operasyonel harcama ve mühimmat tedarik kalemini, Rusya'ya karşı yürütülen savaşta Ukrayna'ya verilen askeri yardımlar oluşturmaktadır; bu operasyonel destek 2024/25 mali yılında 2,9 milyar sterline ulaşmıştır. Son dönemin operasyonel geçmişi ayrıca, İsrail-Hamas çatışmaları sürecinde bölgesel caydırıcılık sağlamak ve Gazze'ye insani yardım ulaştırmak amacıyla uluslararası ortaklarla yürütülen askeri faaliyetleri de kapsamaktadır.