Johatsu

Johatsu, Japoncada kelime anlamıyla "buharlaşma" veya "buharlaşmış insanlar" anlamına gelen ve bireylerin kendi istekleriyle mevcut yaşamlarını, ailelerini, işlerini ve kimliklerini hiçbir iz bırakmadan geride bırakarak ortadan kaybolma eylemini tanımlayan sosyolojik bir terimdir.

Bu olgu tarihsel süreçte ilk olarak 1960'lı yıllarda, boşanma süreçlerinin zorlu olması nedeniyle mutsuz evliliklerinden kaçmak isteyen kişilerin eşlerini terk etmesiyle toplumsal literatüre girmiştir.^【1】 İlerleyen dönemde, 1990'lı yılların başında Japonya'daki ekonomik durumların zorlaşması, çöküşü ve beraberinde gelen istikrarsız istihdam koşulları nedeniyle mali krizler ve borç yükleri altında zorlanan maaşlı çalışanların hayatlarını kasten terk etmesiyle fenomen yeniden gündeme taşınmıştır.

^{Johatsu (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

Toplumsal yansımaları bakımından sanatsal yapıtlara da örnek olan bu kavram, yönetmen Shohei Imamura'nın bir satış temsilcisinin ortadan kayboluşunu ve nişanlısının arayışını yarı belgesel formatta ele alan 1967 yapımı "Kaybolan Adam" filmine, gazeteci Léna Mauger ve fotoğrafçı Stéphane Remael'in "Kaybolanlar: Japonya'nın 'Evaporated People'ı Hikâyeler ve Fotoğraflarla" adlı çalışmasına ve 2024 yapımı "Johatsu: Into Thin Air" belgeseline konu olmuştur. ^【2】

Kavramsal olarak Japon folklorunda yer alan ve kişilerin açıklanamayan şekilde ortadan kaybolmasını ifade eden "tanrılar tarafından gizlenen" anlamındaki kamikakushi terimiyle kültürel bir paralellik gösterse de, johatsu durumunda bireyler doğaüstü güçler tarafından kaçırılmak yerine tamamen kendi iradeleri ve kararları doğrultusunda görünmez olmayı seçmektedirler.^【3】

Bireylerin düzenlerini tamamen terk ederek bu adımı atmalarının arkasında, Japon toplumunun yapısal özelliklerinden kaynaklanan sosyolojik ve psikolojik etkenler bulunmaktadır. Onur, gurur ve toplumsal saygınlığın üst düzeyde değer gördüğü bu kültürde, bir işten kovulmak, giriş sınavlarında başarısız olmak veya bir işletmeyi devralma beklentisinin yarattığı sorumluluğu taşıyamamak gibi durumlar bireyler üzerinde baskı yaratmaktadır.

Bireyler aileleriyle veya çevreleriyle bu başarısızlık yüzünden yüzleşmektense, ortadan kaybolmanın getirdiği sessizliği ve görünmezliği tek çıkış yolu olarak görebilmektedirler.^【4】Mali boyutta ise kumar bağımlılığı (özellikle pachinko), borç yükleri ve tefecilerin tehditlerinden kaçma arzusu birer motivasyon kaynağı oluştururken; finansal garantörlük sistemi nedeniyle başkalarının borçlarından sorumlu kılınan kişiler de bu yola başvurabilmektedir.

Bunların yanı sıra, istismarcı ilişkilerden, aile içi şiddetten ve ısrarlı takipçilerden kaçmak isteyen kadınlar ile sevgisiz evlilikleri resmi olarak sonlandırmanın getirdiği toplumsal damgalanmadan çekinen eşler de gönüllü olarak buharlaşmayı tercih etmektedir.

^{Johatsu'nun Temel Nedenlerini İfade Eden Bir Görsel (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

İş dünyasında ise aşırı baskıcı yöneticilerden, toksik çalışma ortamlarından ve Japonya'da aşırı çalışmaya bağlı ölüm vakalarını ifade eden "karoshi" riskinden kaçınma çabası, bireyler için yaşamı sürdürmek adına ortadan kaybolmayı kabul edilebilir bir alternatif hâline getirmektedir.

Japonya'da johatsu fenomeninin yürütülmesini sağlayan, "gece taşıyıcıları" veya "gece kaçış acenteleri" (yonige-ya) olarak adlandırılan özel şirketler ve ticari yapılar mevcuttur. Bu kuruluşlar, iz bırakmadan yeni bir hayata başlamak isteyen müşterilerine yönelik olarak evlerin gece yarısı operasyonlarıyla boşaltılması, telefon numaralarının iptal edilmesi, abonelik sözleşmelerinin sonlandırılması ve takip edilmeyi önleyecek kayıt dışı enformel kimlik mekanizmalarının kurulması gibi hizmetler sunmaktadır.

Sürecin dikkat çekmeden ve tamamen gizlilik içinde yürütülmesi için operasyonlar genellikle gece gerçekleştirilmekte olup, sunulan hizmetin maliyeti taşınacak eşyanın miktarına, mesafe uzaklığına, çocukların dahil edilip edilmediğine veya alacaklılardan kaçma gibi faktörlerine bağlı olarak 50.000 Yen (yaklaşık 450 Dolar) ile 300.000 Yen (yaklaşık 2.600 Dolar) arasında değişkenlik göstermektedir.^【5】

Acenteler, yasa dışı faaliyetlerden veya adaletten kaçan suçlulara yardımcı olmamak adına müşterileri üzerinde arka plan incelemeleri yürütmekte, borçlu durumdaki kişilere mali danışmanlık sağlamakta ve şiddet mağdurları için yaşam alanlarında gizli takip cihazı araması yapmaktadır. Kendi imkânlarıyla ortadan kaybolmayı seçen bireyler ise internet üzerinden satılan ve pratik kaçış talimatları içeren kılavuz kitaplardan faydalanmaktadır.^【6】

Japon hukuk sisteminde ve toplumsal yapısında kişisel mahremiyetin katı kurallarla korunuyor olması, johatsu olan bireylerin izlerini kaybettirmelerini ve modern teknolojik takip mekanizmalarına yakalanmadan yaşamalarını kolaylaştıran faktörlerden biridir. Ülkede herhangi bir suç delili, kaza veya intihar şüphesi bulunmadığı müddetçe polis güçleri yetişkin bireylerin gönüllü kaybolma vakalarına yasal olarak müdahale etmemekte ve arama çalışması başlatmamaktadır.^【7】

^{Kaybolan Yakınını Arayan Bir Kişinin Görseli (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

Bu yasal koruma rejimi nedeniyle, kaybolan kişiler banka ATM'lerinden para çekebilmekte, güvenlik kamerası kayıtları veya resmî veriler aile bireyleri de dahil olmak üzere üçüncü şahıslarla paylaşılmamaktadır. Nitekim geride kalan aileler, sevdiklerini bulabilmek adına özel dedektiflere meblağlar ödemek ya da hiçbir bilgiye ulaşamadan sadece beklemek zorunda bırakmaktadır.

Yasal mevzuatın ısrarlı takipçileri engellemek amacıyla getirdiği bu koruma, çocuklarını arayan ebeveynler ile suçluları aynı kefeye koyarak eşit muameleye tabi tuttuğu için geride kalanlar üzerinde duygusal travma yaratmaktadır.

Ortadan kaybolan bireyler, yeni hayatlarını anonimlik, gizlilik ve düşük profil üzerine inşa ederek sürdürmektedirler. Genellikle nüfusun az olduğu bölgelere veya Tokyo'nun Sanya bölgesi, Yokohama'nın Kotobukicho bölgesi ve Osaka'nın Kamagasaki bölgesi gibi geçmişte gündelik işçilerin yaşadığı ve günümüzde ucuz odalar ile uygun fiyatlı restoranların bulunduğu banliyölere yerleşmektedirler. ^【8】 Bu alanlarda geçmiş kontrolü gerektirmeyen, resmî kayıt dışı veya düşük profilli işlerde çalışarak hayatta kalmaya çalışmaktadırlar. Bazı bireyler toplumsal baskılardan ve eski hayatlarının beklentilerinden uzaklaşmış olmanın getirdiği özgürlük hissiyle rahatlarken, bir kısmı ise yakalanma korkusu, yalnızlık, ailelerini terk etmiş olmanın verdiği pişmanlık ve suçluluk duygularıyla mücadele etmektedir.^【9】

İstatistiksel verilere bakıldığında, Japonya Ulusal Polis Ajansı verilerine göre ülkede her yıl yaklaşık 80.000 ila 82.000 civarında resmî kayıp ihbarı yapılmakta ve bu kişiler günler veya haftalar içinde bulunabilmektedir.^【10】 Ancak resmî kayıtlara geçmeyen, bulunmamaya kararlı olan veya arama desteği alamayan gerçek johatsu sayısının bu resmî verilerin birkaç katı olduğu ve yüz binlerle ifade edildiği sosyologlar ve sivil toplum kuruluşları tarafından tahmin edilmektedir.^【11】