Karoshi

Karoshi, Japonca kökenli bir terim olup kelime anlamı itibarıyla "aşırı çalışmadan kaynaklanan ölüm" vakalarını ifade etmektedir. Bu olgu, saf bir tıbbi terim olmaktan ziyade, uzun çalışma saatleri ve ağır iş yükü nedeniyle tetiklenen beyin felci, miyokard enfarktüsü veya akut kalp yetmezliği gibi kardiyovasküler ataklar sonucu meydana gelen ölümleri ve bu durumla ilişkili iş göremezlik hallerini kapsayan sosyal ve yasal bir kavramdır. Nitekim Karoshi, 2014 yılında Japonya'da yürürlüğe giren ilgili yasada; aşırı iş yüküne bağlı serebrovasküler veya iskemik kalp hastalıklarından kaynaklanan ölümler, işteki ağır stresin neden olduğu ruhsal bozukluklar sonucu gerçekleşen intiharlar ve ölümle sonuçlanmasa dahi bu nedenlerle ortaya çıkan sağlık sorunları olarak tanımlanmıştır.

Tarihsel Gelişim ve Sosyoekonomik Arkaplan

"Karoshi" terimi, Japonca "aşırı çalışmadan kaynaklanan ölüm" (overwork death) ifadesinin karşılığıdır. Kavramın tıbbi ve sosyal bir olgu olarak literatüre girişi 1970'li yılların başına dayanmaktadır. İlk spesifik vaka, 1969 yılında Japonya'nın büyük gazete şirketlerinden birinin nakliye/dağıtım bölümünde görev yapan 29 yaşındaki erkek bir çalışanın, aşırı iş yükü neticesinde geçirdiği beyin felci (inme) sonucu yaşamını yitirmesiyle kayıtlara geçmiştir^【1】. 1978 yılına gelindiğinde, Japonya Endüstriyel Sağlık Derneği’nin yıllık toplantısında 17 benzer vakanın sunulması, konunun münferit olaylardan ziyade sistemsel bir sorun olarak ele alınmaya başlanmasını sağlamıştır.

Karoshi fenomeninin kökleri, İkinci Dünya Savaşı sonrası Japonya'nın yaşadığı ekonomik dönüşüm sürecinde yatmaktadır. 1945 ile 1975 yılları arasında gerçekleşen ve "Japon Ekonomik Mucizesi" olarak adlandırılan dönemde ülke, otuz yıldan kısa bir sürede dünyanın en büyük ikinci ekonomisi haline gelmiştir. Bu hızlı kalkınma modeli; şirket sadakati, hiyerarşiye mutlak itaat ve bireysel yaşamın kurumsal hedefler uğruna feda edilmesi temelleri üzerine kurulmuştur. Bu süreçte işçiler, sadece bir geçim kaynağı olarak değil, ulusal kalkınmanın birer neferi olarak konumlandırılmış, bu da yıllık 3.000 ile 3.500 saati bulan aşırı çalışma sürelerinin toplumsal olarak normalleşmesine yol açmıştır.

1980'li yılların ikinci yarısında Japonya'da yaşanan "balon ekonomisi" (bubble economy) dönemi, karoshi vakalarının zirve noktasına ulaştığı süreçtir. İş dünyasındaki rekabet ve yoğun iş temposu, sadece orta yaşlı yöneticileri değil, genç çalışanları da etkilemeye başlamıştır. Bu dönemde ölümlerin yanı sıra, ağır iş stresi ve baskı nedeniyle gerçekleşen "karojisatsu" (aşırı çalışmaya bağlı intihar) vakaları da artış göstermiştir. Mağdur aileleri ve hukukçular tarafından kurulan "Karoshi Yardım Hattı" (Karoshi Hotline), konunun kamusal bir tartışma haline gelmesinde dönüm noktası olmuştur.

1990'lara gelindiğinde karoshi, Japonya sınırlarını aşarak uluslararası çalışma literatüründe ve sözlüklerde yer bulan küresel bir terim haline gelmiştir. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) gibi kuruluşlar, vakaları birer "iş kazası" ve "insan hakları ihlali" çerçevesinde incelemeye başlamıştır. Japon toplumunda ise bu durum, sadece can kayıplarıyla değil; düşük doğum oranları, azalan evlilik hızları ve parçalanan aile yapısı gibi derin sosyoekonomik yan etkileriyle de tartışılmaktadır. 2014 yılında yürürlüğe giren "Karoshi Önleme Yasası" ile devlet, bu ölümleri önleme yükümlülüğünü resmen kabul etmiş olsa da, kurumsal kültürdeki alışkanlıklar fenomenin güncelliğini korumasına neden olmaktadır.

Tıbbi Nedenler ve Risk Faktörleri

Karoshi vakalarının temelinde yatan tıbbi mekanizmalar; kronik yorgunluk, yüksek düzeyde iş stresi ve sistematik uyku yoksunluğunun birleşimiyle açıklanmaktadır. Uzun çalışma saatleri, vücudun otonom sinir sistemi ve endokrin dengesini bozarak sürekli bir "savaş ya da kaç" tepkisini tetikler. Bu durum, kan basıncının sürekli yüksek seyretmesine, kalp atış hızının dengesizleşmesine ve damar duvarlarında yapısal bozulmalara yol açar. Tıbbi literatürde bu ölümlerin ana nedenleri arasında beyin kanaması, serebral enfarktüs (beyin felci), miyokard enfarktüsü (kalp krizi) ve akut kalp yetmezliği gibi ciddi kardiyovasküler olaylar ilk sırada yer almaktadır.

Aşırı çalışma ile hastalık prevalansı arasındaki ilişki, geniş ölçekli epidemiyolojik çalışmalarla desteklenmektedir. Haftalık 55 saat ve üzerinde çalışan bireylerin, 35-40 saatlik standart çalışma düzenine sahip olanlara oranla koroner kalp hastalığına yakalanma riski %13, felç geçirme riski ise %33 oranında daha yüksektir^【2】. Ayrıca, uyku süresinin günde 6 saatin altına düşmesi ve kesintisiz dinlenme sürelerinin yetersizliği, metabolik süreçleri olumsuz etkileyerek diyabet ve obezite gibi ikincil risk faktörlerini de beraberinde getirmektedir.

Adli Tıp Bulguları ve Malign Aritmi Hipotezi

Forensic (adli tıp) perspektifinden yapılan incelemelerde, karoshi kurbanlarının otopside her zaman belirgin bir makroskobik organik bozukluk göstermediği saptanmıştır. Ancak mikroskobik düzeyde yapılan çalışmalar, "miyokardiyal interstisyel fibrozis" (kalp kası dokusunun bağ dokusuna dönüşmesi) varlığına işaret etmektedir. Bu patolojik değişim, kalbin elektriksel iletim sistemini bozarak ölümcül (malign) aritmileri tetikleyebilmektedir. Hayvan modelleri üzerinde yapılan deneyler, aşırı yorgunluğun ventriküler taşikardi gibi ani ölümcül kalp ritimlerine zemin hazırladığını doğrulamaktadır.

Japonya'daki yasal düzenlemeler, bir ölümün tıbbi olarak "aşırı çalışmaya bağlı" kabul edilebilmesi için belirli mesai eşiklerinin aşılmasını şart koşmaktadır. Bu kriterlere göre, kişinin ölümünden önceki son bir ay içinde 100 saatten fazla mesai yapması veya ölümden önceki son iki ila altı aylık periyotta aylık ortalama 80 saati aşan fazla mesai süresine (karoshi çizgisi olarak bilinir) sahip olması gerekmektedir. Bu süreler, insan fizyolojisinin tolere edebileceği sınırların ötesinde kabul edilmekte ve kardiyovasküler sistem üzerindeki yıkıcı etkilerin yasal kanıtı sayılmaktadır.

Fiziksel hastalıkların yanı sıra, iş yerindeki aşırı baskı ve stresin yol açtığı ruhsal bozukluklar da önemli bir risk faktörüdür. İş yerindeki hiyerarşik baskı, yetersiz sosyal destek ve dinlenme zamanının olmaması, bireyin zihinsel dayanıklılığını kırarak fiziksel çöküşü hızlandıran psikolojik bir tetikleyici rolü üstlenmektedir.

Yasal Düzenlemeler ve Önleme Çalışmaları

Japonya hükümeti, artan can kayıpları ve toplumsal baskılar neticesinde 2014 yılında "Karoshi ve Diğer Aşırı Çalışmaya Bağlı Sağlık Bozukluklarına Karşı Önleyici Tedbirlerin Teşvikine Dair Kanun"u (Karoshi Shinsho Ho) yürürlüğe koymuştur. Bu yasa, karoshiyi önlemeyi devletin bir sorumluluğu olarak kabul eden ilk resmi düzenleme olma özelliğini taşımaktadır. Kanun; aşırı çalışmanın önlenmesi için ulusal düzeyde araştırmalar yapılmasını, farkındalık kampanyalarının düzenlenmesini ve mağdur ailelerine destek mekanizmalarının kurulmasını zorunlu kılmaktadır. 2019 yılında yapılan reformlarla birlikte, Japon çalışma tarihinde ilk kez fazla mesai sürelerine yasal bir üst sınır getirilmiş; bu sınır ayda 45 saat, yılda ise 360 saat olarak belirlenmiştir (özel durumlarda ayda 100 saate kadar esneme payı olsa da bu durum katı denetime tabidir).

Kurumsal Uygulamalar ve Dinlenme Hakkı

Hükümet, çalışma saatlerini azaltmak için "Premium Friday" (Ayın son Cuma günü çalışanların saat 15:00'te işten ayrılmasını teşvik eden kampanya) gibi girişimler başlatmıştır. Ayrıca, "iş-dinlenme aralığı sistemi" (work-rest interval system) adı verilen bir düzenleme ile çalışanların bir iş gününün bitişi ile diğerinin başlangıcı arasında en az 11 saatlik kesintisiz dinlenme süresine sahip olması teşvik edilmektedir. Bazı yerel yönetimler ve özel şirketler, mesai saatleri bittiğinde ofis ışıklarını otomatik olarak kapatmak veya bilgisayar sistemlerine erişimi engellemek gibi fiziksel kısıtlamalar uygulamaya koymuştur.

Teknolojik İnovasyon ve Ruh Sağlığı Takibi

Aşırı çalışma krizine karşı teknolojik çözümler de devreye alınmıştır. Özellikle yapay zeka tabanlı uygulamalar, çalışanların ses tonu değişimlerini veya biyometrik verilerini analiz ederek tükenmişlik ve stres belirtilerini erkenden tespit etmeye çalışmaktadır. Bazı şirketler, çalışanların ruhsal durumlarını izleyen ve stres seviyesi yükselen bireyleri otomatik olarak profesyonel danışmanlara yönlendiren dijital sağlık platformlarını kullanmaktadır. Bu inovasyonlar, geleneksel olarak psikolojik sorunlarını dile getirmekten çekinen (stigma) Japon çalışanlar için bir erken uyarı sistemi işlevi görmeyi hedeflemektedir.

Uygulamadaki Engeller ve Yapısal Sorunlar

Yasal düzenlemelere rağmen, karoshi ile mücadelede "hizmet fazla mesaisi" (sabisu zangyo) olarak bilinen, kayda geçmeyen ve ücreti ödenmeyen çalışma kültürü en büyük engellerden birini oluşturmaktadır. Verilere göre, Japonya'da çalışanların yaklaşık onda biri halen ayda 80 saatlik kritik eşiğin (karoshi hattı) üzerinde mesai yapmaya devam etmektedir. Japonya'daki geleneksel "ömür boyu istihdam" anlayışının zayıflamasına rağmen iş değiştirme kültürünün hala düşük olması ve çalışanların üzerindeki sosyal mahalle baskısı, bireylerin ağır çalışma koşullarına boyun eğmesine neden olmaktadır. Ayrıca, yasal boşluklar ve denetim yetersizlikleri nedeniyle bazı sektörlerde işverenlerin sömürüye açık düzenlemeleri sürdürdüğü gözlemlenmektedir.