Kazanılmış Hak

Kazanılmış hak, bir hukuk kuralının yürürlüğü sırasında, bu kurala uygun olarak bütün sonuçlarıyla doğmuş, hukuk düzeni tarafından korunma altına alınmış ve kişisel alacak niteliğine dönüşmüş hakları ifade etmektedir. Pozitif hukukun temel ilkeleri arasında yer alan bu kavram, ortaya çıktığı anda hukuka uygun olarak tamamlanmış ve kişi yönünden kesinleşmiş lehe sonuçları kapsar. Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay kararlarında kavram, kişinin bulunduğu statüden doğan, kendisi yönünden tahakkuk etmiş ve kişisel niteliğe bürünmüş bir yetki olarak tarif edilmektedir. Kazanılmış hak, bireylerin mevcut hukukî şartlar altında elde ettikleri kazanımların, sonradan yürürlüğe giren mevzuat değişiklikleri veya idarî işlemlerin geri alınması gibi nedenlerle ortadan kaldırılamamasını öngören hukukî bir güvence niteliğindedir. Bu ilke, mevcut hukuksal durumun ve edinilmiş statülerin geçerliliğini sürdürmesini zorunlu kılan evrensel bir hukuk kaidesidir.

Kazanılmış haklara saygı ilkesi, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 2. maddesinde yer alan hukuk devleti ilkesinin ve bu ilkenin ayrılmaz bir parçası olan hukukî güvenlik esasının doğrudan bir sonucudur. Hukuk devleti, normların öngörülebilir olmasını ve bireylerin devletin eylem ve işlemlerine güven duyabilmesini gerektirir; bu güvenin korunması ise ancak hukukî durumlarda istikrarın sağlanmasıyla mümkündür. Hukukî güvenlik ilkesi, bireylerin geleceğe yönelik planlarını mevcut kurallara güvenerek yapabilmelerini ve bu kurallar çerçevesinde elde ettikleri hakların sürekliliğini garanti eder. Anayasa’da açıkça tanımlanmamış olsa da, kazanılmış hakların korunması yükümlülüğü, hukuk devleti ilkesinin doğal bir gereği olarak tüm devlet organları ve idare için bağlayıcı bir nitelik taşımaktadır.

İdare hukukunda kazanılmış haktan söz edilebilmesi için belirli temel unsurların bir arada bulunması zorunludur. İlk olarak, hakkın objektif bir düzenlemenin bireysel bir işlemle somutlaşarak özel hukukî duruma dönüşmesi, yani bireyselleşmiş olması gerekir. Düzenleyici işlemler tek başlarına genel ve soyut nitelikte olduklarından, bireylere uygulanmadıkları sürece doğrudan kazanılmış hak yaratmazlar. İkinci olarak, hukukî durumun tamamlanmış olması ve yeni düzenlemeden önce bütün sonuçlarıyla fiilen elde edilmiş bulunması şarttır. Üçüncü ve en kritik unsurlardan biri hukuka uygunluktur; zira hile, yalan beyan, irade sakatlığı veya yoklukla malul işlemlerle elde edilen haklar hukuk düzenince korunmaya değer bulunmaz ve kazanılmış hak teşkil etmez. Ayrıca, kazanılmış hak ancak bir süreyle sınırlandırılmamış, sürekli nitelikteki statüler için geçerlidir ve karşı tarafın tek yanlı tasarrufuyla geri alınamayacak bir yetkiyi ifade eder.

İdare hukukunda, işlemin hukuka uygunluk derecesine göre kazanılmış hak ve müesses durum kavramları arasında keskin bir ayrım yapılmaktadır. Kazanılmış hak, tamamen hukuka uygun bir işlemden doğar ve bu işlem idarece geri alınsa dahi hakkın ilerisi için geçerliliği devam eder. Buna karşın müesses durum, hukuka aykırı bir işlemin dava açma süresi içinde iptal edilmemesi neticesinde oluşan ve idarî istikrar ilkesi gereği korunan fiilî durumu ifade eder. Müesses durumlarda, hukuka aykırı işlem geri alındığında geçmişe yönelik kazanımlar korunurken, işlemin ilerisi için hüküm ifade etmesi engellenir. Diğer bir deyişle, müesses durum sadece mevcut kazanımı dondururken, kazanılmış hak ilgili statünün gelecekte de sürdürülmesini teminat altına alır.

Usûlî kazanılmış hak, kanunda açıkça düzenlenmemiş olmasına rağmen 1959 ve 1960 tarihli Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararları ile hukuk sistemine dahil olan ve kamu düzeninden sayılan bir ilkedir. Bu ilke, mahkemenin bir bozma kararına uymasıyla, bozma doğrultusunda inceleme yapma ve hüküm verme yükümlülüğünün taraflardan biri lehine doğması durumunu ifade eder. Usûlî kazanılmış hak temel olarak iki şekilde tezahür eder: Mahkemenin Yargıtay bozma ilamına uymasıyla lehine karar verilen taraf için doğan hak ve bozma kararının kapsamı dışında kalan hususların kesinleşmesiyle taraflar yararına oluşan statü. Bu hak, hem ilk derece mahkemesini hem de Yargıtay'ın kendisini bağlayarak yargılamanın kararlılığını ve davaların gereksiz yere uzamasını önlemeyi amaçlar.

Kazanılmış haklar mutlak ve sınırsız bir koruma alanı teşkil etmez; belirli kamu yararı ve kamu düzeni mülahazaları bu korumanın istisnalarını oluşturur. Kamu düzenine ilişkin hususlarda, görev ve kesin yetki kurallarında, hileli işlemlerde ve idarenin kolayca fark edilebilecek açık hatası ile tesis edilen işlemlerde kazanılmış hak iddiası dinlenmez. Ayrıca, bir hakkın kamu yararı gerekçesiyle ihlali söz konusu olduğunda, toplumun genel menfaati bireysel yarara tercih edilir; ancak bu durumda hukuk devleti ilkesi gereği bireyin uğradığı özel ve olağanüstü zararın telafi edilmesi gerekir. Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararları, geçmişe etkili yeni yasal düzenlemeler ve yargılama devam ederken çıkan içtihadı birleştirme kararları da kazanılmış hakkın koruma kalkanını aşabilen unsurlardır.

İdarenin, kişilerin kazanılmış haklarını veya müesses durumlarını ihlal eden işlemleri, hukukî güvenlik ilkesine aykırılık teşkil ederek idarenin malî sorumluluğunu doğurur. Kazanılmış hakların korunmaması durumunda ilgililer, idarî yargıda iptal davası açarak işlemin hukuk aleminden kaldırılmasını talep edebilecekleri gibi, uğradıkları maddî ve manevî zararların tazmini için tam yargı davası yoluna da başvurabilirler. Bu sorumluluk, idarenin kusurlu davranışından kaynaklanabileceği gibi, kamu külfetleri karşısında eşitlik ilkesi çerçevesinde idarenin kusursuz sorumluluğu esasına da dayanabilir. Özellikle kamu yararı için katlanılan fedakarlıkların bireyin üzerinde bırakılmaması, hukuk devletinin tazmin yükümlülüğünün temel gerekçesini oluşturmaktadır.