Ketuba

Ketuba (İbranice: כְּתוּבָּה, çoğul: ketubot), Yahudi hukukunda erkeğin evlilik esnasında kadına karşı yükümlülüklerini belirten yasal bir evlilik sözleşmesidir. Kelime olarak "yazılmış olan şey" veya "yazılı belge" anlamına gelen ketuba , temel işlevi itibarıyla kocanın boşanma veya vefatı durumunda kadının ekonomik güvencesini sağlamayı amaçlayan bir belgedir. Bu belge uyarınca, kocanın sahip olduğu tüm taşınır ve taşınmaz mallar, sözleşmede belirtilen meblağın ödenmesi için bir teminat veya ipotek olarak kabul edilir.

Tarihsel Gelişim

Ketubanın kökeni, Yahudi hukuku içinde tartışmalı bir konudur. Temel olarak iki görüş bulunmaktadır: Birincisi, ketubanın doğrudan Tevrat'tan (Mideoraita) kaynaklandığı, ikincisi ise hahamlar tarafından oluşturulmuş bir kurum (Miderabbanan) olduğudur. Günümüzde, rabbiler tarafından geliştirilmiş bir enstrüman olduğu yönündeki ikinci görüş daha yaygın bir kabul görmektedir.

Kutsal Kitap'ta (Tanah) evlilik için yazılı bir sözleşmeden açıkça bahsedilmemektedir. İbrahim, İshak ve Yakup gibi ataerkil figürlerin evlilik anlatılarında ketuba benzeri bir belgeye rastlanmaz. Ancak damadın geline veya ailesine bir bedel ödediği "mohar" (başlık parası) uygulaması mevcuttu.

Ketubaya ilişkin bilinen en eski yazılı kanıtlar çeşitlidir. Fikir olarak, Apokrifa içinde yer alan Tobit Kitabı'nda (MÖ 200-175 civarı) bir evlilik sözleşmesinin yazıldığına dair kayıt bulunur. Fiziksel olarak günümüze ulaşan en eski ketuba örnekleri ise Mısır'daki Elefantin Yahudi cemaatine ait MÖ 5. yüzyıla tarihlenen Aramice papirüsler, Ölüdeniz yakınlarında bulunan Babata arşivlerindeki MS 1. ve 2. yüzyıl belgeleri ve Kahire Genizası'nda keşfedilen MS 10. yüzyıl ketubalarıdır.

Ketubanın bugünkü yapısına kavuşması, bir "takkana" (rabbani düzenleme) süreciyle gerçekleşmiştir. Bu düzenleme genellikle MÖ 1. yüzyılda yaşamış olan Şimon ben Şetah'a atfedilir. O dönemde damadın evlilik esnasında ödemek zorunda olduğu mehir, fakir erkekler için evliliği zorlaştıran bir unsurdu. Bu sorunu çözmek amacıyla rabbiler, damadın bu parayı peşin ödemesi yerine, tüm mal varlığını teminat göstererek bu meblağı borçlandığını belirten bir ketuba yazması yönünde bir düzenleme getirdiler. Bu reform sayesinde kadın, boşanma veya ölüm durumunda ekonomik olarak güvence altına alınmış, damadın üzerindeki anlık mali yük kaldırılmış ve kocanın düşüncesizce boşanma kararı alması zorlaştırılmıştır.

Ketuba ve Diğer Hukuki Belgeler

Şetar Kiduşin - Ketuba Ayrışması

Tannaitik literatürde evlilikle ilgili iki temel belge öne çıkar: Şetar Kiduşin ve Ketuba. Bu iki belge aynı değildir ve Şetar Kiduşin'in daha eski bir belge olduğu kabul edilir.

• Şetar Kiduşin: Bir nişanlanma belgesidir. Evliliğin hukuki olarak kurulmasını sağlayan asıl belgedir ve tek başına evliliği geçerli kılmak için yeterlidir. Bu belge, genellikle gelinin babası tarafından damada hitaben yazılan bir satış veya hibe senedi niteliği taşıyordu.

• Ketuba: Damat tarafından yazılır ve evliliği kurmaktan ziyade, kocanın mali yükümlülüklerini güvence altına alan bir garanti belgesi işlevi görür.

Erken dönemlerde bu iki belgenin işlevleri birbiriyle karıştırılmış olsa da Talmudik dönem ve sonrasında rabbiler bu ikisi arasında net bir ayrım yapmışlardır.

Diğer Benzer Belgeler

Ketuba ile işlevsel olarak benzeşen başka belgeler de mevcuttur. Bunlar arasında dul kadının nafaka hakkını güvence altına alan "ketubat isha", yetim kızların haklarını belirten "ketubat benin nukban" ve erkek çocukların teminatlarını içeren "ketubat benin dikrin" sayılabilir.

Yapı ve İçerik

Ketubalar, genellikle uzman yazıcılar (soferim) tarafından, Yahudilikçe temiz kabul edilen hayvan derisinden yapılmış parşömenler üzerine yazılırdı.

Dil

Ketubanın geleneksel dili Aramicedir. Aramice gündelik ve hukuki metinler için kullanılırken, İbranice daha çok kutsal metinler için tercih edilirdi. Ancak Karailer ve Samiriler gibi gruplar ketubalarını İbranice yazmışlardır.

Bölümler

Standart bir ketuba metni şu unsurları içerir:

1. Önsöz: Genellikle "Mazal Tov" (İyi şanslar) gibi iyi dilek ifadeleriyle başlar.
2. Tarih ve Yer: Belgenin yazıldığı Yahudi takvimine göre tarih ve coğrafi konum belirtilir. Tarih, kocanın mal varlığı üzerindeki ipoteğin başlangıcını belirlediği için hukuken büyük önem taşır.
3. Taraflar ve Taahhüt: Damadın ve gelinin isimleri belirtildikten sonra damadın geline yönelik şu taahhüdü yer alır: "Moşe (Musa) ve Yisrael'in kanunları uyarınca karım ol..."
4. Mali Yükümlülükler: Ketuba iki temel mali bölümden oluşur:
5. 1. Asıl Ketuba (İkar Ketuba): Hukuken ödenmesi gereken asgari miktardır. Bu miktar bakire bir kadın için 200 zuz (dirhem), dul bir kadın için ise 100 zuz olarak belirlenmiştir.
   2. İlave Ketuba (Tosefet Ketuba): Gelinin baba evinden getirdiği çeyiz (nedunya) ve damadın bu miktara ek olarak yapmayı taahhüt ettiği gönüllü katkıyı içerir.
5. Kocanın Sorumlulukları: Metinde kocanın, karısını "aziz tutacağı, hürmet edeceği, geçindireceği" ve ona yiyecek, giyecek gibi temel ihtiyaçlarını temin edeceği belirtilir.
6. Teminat Maddesi: Damadın, ketubada belirtilen meblağın ödenmesi için "gökyüzü altında sahip olduğu veya olacağı" tüm taşınır ve taşınmaz mülkünü, "sırtındaki gömleğe kadar" ipotek ettiğini beyan ettiği bölümdür.
7. Şahitler: Belgenin hukuken geçerli olması için en az iki yetkin erkek şahit tarafından imzalanması gerekir.

Örnek Metin

Aşağıda genel bir ketuba metninin çevirisi sunulmuştur:

"Dünya'nın yaratılışından itibaren sayılmak suretiyle, .......... da (yerin adı) saymakta olduğumuz yılının ... (İbrâni) ayının...........haftasının ...........günü (tanıklık ederiz ki) ..........ailesinin oğlu olan damat .......ailesinin kızı, bâkire (veya kadın) .....'a dedi ki "Moşe (Musa) ve Yisrael'in kanunları uyarınca karım ol; karılarını aziz tutan, hürmet eden, geçindiren ve onlara sadık kalan Yahudi kocaların geleneği uyarınca seni aziz tutacak, hürmet edecek, geçindirecek ve sana sadık kalacağım. Sana burada kadının evlilik armağanı olarak, Moşe (Musa) ve Yisrael'in kanunları uyarınca sana ait olan iki yüz gümüş zuzim sunuyorum ve sana ayrıca yiyecek, giyecek ve ihtiyaçlarını verecek, evrensel gelenek uyarınca seninle karı-koca olarak yaşayacağım. Ve ...........kızı bâkire (kadın) ......onun karısı olmayı kabul etti. Babasının evinden gümüş, altın, ziynet, giyecek, ev eşyası ve yatak çarşafı olarak getirdiği çeyizi, bütün bunları yüz gümüş zuzim olarak kabul etti ve ...... nin oğlu .......damat, tutarı kendi servetinden yüz gümüş zuzim arttırmayı kabul ederek, toplam iki yüz zuzim yaptı. ... nin oğlu damat.. ... nin oğlu, damat şöyle dedi: "Bu evlilik sözleşmesinin, bu çeyizin ve bu ilave tutarın sorumluluğunu kendim ve varislerim adına, gökyüzü altında şimdi sahip olduğum veya daha sonra sahip olabileceğim mal mülkten ödenmek üzere üstleniyorum. Taşınmaz ve kişisel tüm mülküm, hatta sırtımdaki gömlek, bu evlilik sözleşmesinin, bu çeyizin ve ona yapılan ilavenin ödenmesini garanti altına almak için hayatım boyunca ve ölümüme kadar, bugünden sonsuza kadar ipotek edilecek ".. ..........nin oğlu damat, bu evlilik sözleşmesinin, çeyizin ve yapılan ilâvenin sorumluluğunu, rahmetli bilgelerimizin gelenekleri uyarınca Yisrael kızları için yapılan tüm evlilik sözleşmeleri ve eklerinin kısıtlamaları gereği üstlenmiştir. Bu belge önemsiz bir ceza veya basit bir formalite olarak görülmemelidir. 'nin oğlu ile 'nin kızı kadın arasındaki teslim ve tesellüm (kinyan) için yasal formaliteyi takip ettik ve yukarıda sözü geçen her şeyi güçlendirmek için amaca yasal olarak uygun bir giysi kullandık. Ve hepsi geçerli ve bağlayıcıdır.

Tasdik: ...Tanık/şahit

Tasdik: ...Tanık/şahit"^【1】 

Hukuki ve Toplumsal İşlev

Ketubanın temel işlevi kadını korumaktır. Kadına ekonomik bir özgürlük ve güvence sunar. Aynı zamanda, kocayı keyfi bir boşanmadan caydıran önemli bir engel teşkil eder.

Ketuba, aynı zamanda aile içi sorumluluklarla da yakından ilişkilidir. Kocanın, karısının temel ihtiyaçlarını (yiyecek, giyecek, barınma) ve cinsel haklarını karşılama yükümlülüğü vardır. Talmudik kaynaklara göre kadının da kocasına itaat etme ve ev işlerini yerine getirme gibi görevleri bulunur. Kadının bu görevleri yerine getirmemesi, bazı durumlarda ketuba haklarını kaybetmesine neden olabilir.

Ketuba ile güvence altına alınan veya evliliğin bir parçası olarak kabul edilen diğer kocanın yükümlülükleri şunlardır:

• Sağlık Yardımı: Koca, karısının hastalığı durumunda onun ilaç ve sağlık hizmetlerini karşılamakla yükümlüdür.

• Fidye: Eski dönemlerde, kadının esir düşmesi hâlinde koca, onun fidyesini ödeyerek kurtarmakla sorumlu tutulurdu ve bu durum ketubalarda özel bir madde olarak yer alabilirdi.

• Defin: Koca, karısı vefat ettiğinde onun defin işlemlerini yapmakla yükümlüdür. Bu, evliliğin doğal bir sonucu olarak görülür ve Maimonides gibi otoriteler tarafından evliliğin temel şartlarından biri sayılır.

• İsyankâr Kadın (Moredet): Kocasıyla cinsel birlikteliği reddeden veya ona karşı gelen kadın "isyankâr" olarak nitelendirilir ve bu durum, bir uyarı sürecinin ardından ketuba haklarının azaltılmasına veya tamamen kaybedilmesine yol açabilirdi.

Ketuba ayrıca yasal bir eş (işa) ile bir cariye (pilegeş) arasındaki ayrımı belirleyen temel belgedir. Haham Meir'e göre bir eşin ketubası varken, cariyenin yoktur.

Mezhepsel Yaklaşımlar ve İlgili Kurumlar

Karailik

Rabbinik geleneği reddeden Karai mezhebi de ketuba kullanır ancak buna Şetar ha-Mohar adını verir ve İbranice olarak yazar. Rabbinik bir kurumu benimsemeleri eleştirilse de bunu kadının sosyal güvencesi ve sosyokültürel bir ihtiyaç olarak gerekçelendirmişlerdir.

Kurumlar

Ketubanın oluşturulması ve uygulanması sürecinde Soferim (yazıcılar), Bet Din (dinî mahkeme) ve Sanhedrin (Yüksek Konsey) gibi kurumlar rol oynamıştır.

Günümüzdeki Durum

Ketuba, günümüz Yahudi evliliklerinin ayrılmaz bir parçası olma özelliğini korumaktadır. Çağdaş hayata uygun olarak metinde bazı yenilikler ve uygulamada farklılıklar göze çarpmaktadır. Örneğin sözleşmede belirtilen tazminat bedelleri artık çiftlerin yaşadığı ülkelerin yerel para birimlerine göre kaydedilmektedir. Tören sırasındaki uygulamada da bölgesel farklılıklar mevcuttur; İsrail'de eski gelenek uyarınca ketubanın tamamı yüksek sesle okunurken, diasporadaki birçok cemaatte bu meblağlar okunmamakta ve belge yalnızca iki şahidin huzurunda damada imzalatılmaktadır. 

Ayrıca modern ketubalara, kocanın karısı hayattayken başka bir kadınla evlenemeyeceğine dair bir madde de eklenmiştir. Ketubanın hukuki statüsü yalnızca Yahudi cemaatiyle sınırlı kalmamaktadır. Çiftler yaşadıkları ülkenin medeni kanunları uyarınca resmî nikâh akdi imzalamış olsalar bile bir boşanma durumunda ketuba ilgili mahkemeye delil olarak sunulabilmektedir. Bu yönüyle ketuba, sadece dinî bir belge olmanın ötesinde, laik kurumlar önünde de kanıt niteliği taşıyan bir belge konumundadır.