Kırmızı Buğday (Türkü)

Kırmızı Buğday, Ege Bölgesi sözlü kültür geleneği içerisinde yer alan ve Millî Mücadele yıllarıyla ilişkilendirilen bir halk türküsüdür. Eser, tarihî bir olay ve yerel direnişçi Ali Osman Efe etrafında şekillenmiş; sözlü aktarım sürecinde farklı varyantlar kazanarak iki ayrı nüsha hâlinde günümüze ulaşmıştır. Hem tarihî anlatı unsurları hem de aşk-sevda teması içeren türkü, repertuvar kayıtlarıyla belgelenmiş halk müziği örneklerinden biridir.

Türkünün Sözleri

I. Nüsha

Kırmızı buğday ayrılmıyor hadülen kanından
Can bulaşmış Ali Osman Efe'nin hadülen canından
Kurşun girmiş Efemizin hadülen dört bir yanından

Yürü serbest yürü beyaz Aşem örme saçlar sürünsün
Açıver ak gerdanını Aşem hadülen sinen görünsün

Göçbeyli altında selamet geçtim hadülen sağ geçtim
Sarıcalar deresinde pusuya düşüp kendimden geçtim
Aklımı zor topladım hadülen Cingeye dar kaçtım

Yeğitler yeğidi Ali Osman Efem yerde yatıyor
Heybesinde buğdaylar hadülen kanıyla yatıyor
Kırmızı buğday ayrılmıyor hadülen aman saçımdan

Mevlam bana versin beyaz Aşem güzellerin gencinden
Kim ayrılmış ki hadülen ben ayrılem Aşem eşimden

Serbest yürü beyaz Aşem örme saçları sürünsün
Aç beyaz gerdanı da Aşem hadülen sinen görünsün

II. Nüsha

Kırmızı buğday ayrılmıyor sezinden (çeçinden)
Mevlam Mevlam versin güzellerin gencinden
Kim ayrılmış ben ayrılam eşimden

Yörü yörü dilber salma saçın sürünsün
Açıver açıver cepkenini elmas gerdan görünsün

Yol üstüne kura koymuş ilyeni
Ben istemem istemem mavi şalvar giyeni
Ben isterim setre pantol giyeni

Yörü yörü dilber salma saçın sürünsün
Açıver açıver cepkenini elmas gerdan görünsün

Mekân, Zaman ve Kişiler

Türküde Göçbeyli, Sarıcalar Deresi ve Cinge gibi yer adları geçmektedir. Bu mekânlar İzmir’in Bergama çevresiyle ilişkilendirilmektedir. Yunan kuvvetlerinin Bergama’yı 11 Haziran 1919 tarihinde işgal ettiği bilgisiyle türkünün Millî Mücadele’nin ilk safhalarına atıfta bulunduğu değerlendirilmektedir.

Türküde öne çıkan kişi Ali Osman Efe’dir. Bölge halkı tarafından sevilmiş, işgale karşı yerel direniş içerisinde bulunmuştur. “Beyaz Aşem” olarak anılan kadın figürü ise türkünün hem tarihî hem duygusal yönünü yansıtan ikinci önemli kişidir. Birinci nüshada mücadele ve yaralanma teması ağır basarken, ikinci nüshada bireysel duygular ön plana çıkmaktadır.

Türkünün Hikâyesi

Türküde adı geçen Ali Osman Efe, Yunan baskınlarına karşı çetesiyle birlikte Ege Bölgesi’nde mücadele veren bir efedir. Yunan ordusunun Menemen’deki faaliyetlerini haber almasının ardından Parti Pehlivan’ın kurduğu çeteyle birleşerek bölgeden insan toplamaya çalışmıştır. 21 Mayıs 1919’da Menemen Ovası’nda Yunan kuvvetleriyle çatışmaya giren Ali Osman Efe yaralanmıştır. Bu çarpışmanın ardından Fatma Hanım tarafından bakıldığı, iyileştikten sonra onunla evlendiği belirtilmektedir.

Daha sonra Bergama’ya bağlı Bölcek Köyü’nün işgal altındaki sınır bölgelerden biri olduğunu bilmesine rağmen buraya gitmekte ısrar ettiği; bu sırada Sarı Yüzbaşı olarak anılan bir Yunan askeri tarafından tespit edilerek çatışmaya girildiği ifade edilmektedir. Bu olay sırasında yeniden vurulan Ali Osman Efe’nin sürünerek bir tarlaya ulaştığı, yarasından akan kanlarla buğdayların kırmızılara boyandığı rivayet edilir. Kanla kırmızıya bulanan buğdayların daha sonra tohumluk olarak kullanıldığı, o bölgede yetişen ürünlerin diğer bölgelere göre daha verimli olduğu ve renklerinin kırmızıya çaldığı belirtilmektedir.

Bu yaralanmadan da sağ kurtulan Ali Osman Efe’nin mücadeleyi sürdürdüğü, Balıkesir’de faaliyet gösteren Yüzbaşı Kemal Bey’in emrine girdiği aktarılmaktadır. Savaş sonrasında Bergama’nın Alibeyli Köyü’nde yaşadığı ve burada vefat ettiği; mezarının günümüzde Bergama Mezarlığı’nda bulunduğu ifade edilmektedir.

Derleme ve Repertuvar Bilgileri

Kırmızı Buğday türküsünün hikâyesi 28 Şubat 1941 tarihinde Bergama’da derlenmiştir. Türkünün ikinci nüshası ise Muzaffer Sarısözen tarafından derlenmiş ve notaya alınmıştır. Repertuvar kayıtlarında eser yöresi Manisa olarak gösterilmektedir. Kaynak kişi Haydar Bayçın’dır. Eser Kürdî makam dizisinde ve 9/8 usûlündedir; karar ve bitiş sesi La’dır. En pes sesi Sol, en tiz sesi La olan türkünün ses genişliği dokuz sestir.

Türkü, yerel hafızada Ali Osman Efe figürü üzerinden şekillenen bir anlatıyı yansıtmakta; aynı zamanda Ege Bölgesi’nde Millî Mücadele’nin halk üzerindeki etkisine dair sözlü bir tanıklık niteliği taşımaktadır.