Ana YazarMuhammed UĞURLU13 Temmuz 2026 13:50

ORCID ID

0000-0002-4614-5657

Emevîler, Hulefa-i Raşidin döneminden sonra Dımaşk’ta teşekkül etmiş İslam tarihindeki ilk hanedan devletidir. Devletin adı, halifeliğini Kudüs’te ilan eden ve devletin kurucusu olan Muaviye b. Ebi Süfyan’ın sülalesine atfen Beni Ümeyye’den mütevellittir. Emevîler büyük fetihler gerçekleştirerek İslam’ın çok daha geniş coğrafyalarda bilinip tanınmasına ön ayak olmuş, birçok önemli bölgeyi ellerinde tutarak 89 yıl hüküm sürmüşlerdir. Başta Mekke ve Medine olmak üzere Kudüs gibi kutsal şehirleri imar edip İslam kültür ve medeniyetine önemli katkılarda bulunmuşlardır.Kudüs’teki Mescid-i Aksâ alanına Kubbetü’s-Sahre ve Kıble Mescidi gibi çok önemli eserlerin inşa edilmesi Emevîler döneminde gerçekleştirilmiştir. Halife Abdülmelik tarafından 686-692 yılları arasında inşa edilen Kubbetü’s-Sahre, yapı ve görkemi bakımından İslam mimarisinin en önemli örneklerinden birini teşkil etmektedir. Abdülmelik ayrıca Kudüs’te bir darphane yaptırmış ve Kudüs’ü çevreleyen surlara iki kapı daha açtırmıştır. Abdülmelik’in oğlu I. Velid tarafından Kıble Mescidi yeniden inşa edilmiştir. Bu gibi yapılar, halifelerin hem Kudüs’ün kutsallığını vurgulaması hem de şöhretlerini arttırması bakımından önemlidir (el-Makdisi, 1991: 159; el-Yakubi, t.y.: 261; Duri, 1989: 111; Hitti, 1989: 348). Emevîler döneminde gerçekleştirilen imar ve iskan çalışmalarından ötürü Kudüs’ün İslami kimliği çok daha öne çıkmış ve demografik olarak da Müslüman nüfusu artmıştır (İbn Kesir, 1997: 277-281).Emevîler’den sonra kurulan Abbâsîler, 750-1258 yılları arasında hüküm sürmüş ve Emevî hakimiyetinde olan, Kudüs dahil bölgelerin çoğuna hakim olmuş bir hanedan devletidir. İkinci Abbâsî Halifesi Ebû Ca’fer el-Mansûr zamanında Abbâsîlerin başkenti Bağdat’a taşınınca Suriye ve Filistin coğrafyası nispeten daha geri planda kalmıştır. Buna rağmen Kudüs bu dönemde de eski önemini muhafaza etmiştir.Halife Mansur önce Mekke’ye daha sonra da Kudüs’e giderek Mescid-i Aksâ’yı ziyaret etmiş, Kudüs’te meydana gelen depremden dolayı tahrip olan yapıları yeniden inşa ettirmiştir. Kutsal Roma İmparatoru Şarlman ile dostluğu neticesinde Harun Reşit Kudüs’ü ziyarete gelen Hristiyanların da kalabileceği yerler ve bir de kütüphane yaptırmıştır. Harun Reşit’in oğlu Halife Me’mun, Mescid-i Aksâ’nın doğu ve kuzey kapılarını tamir ettirmiştir. Halife Muktedir-Billah’ın annesi ise Kubbetü’s-Sahre’ye dört kapı hediye etmiştir. (Montefiore, 2012: 202vd)Halife Mutasım döneminde Abbâsî Devleti’nde Türklerin ağırlığı bir hayli artmıştır. Kudüs, atanan Türk valiler tarafından idare edilmeye başlanmıştır. 877 yılından sonra Mısır’a egemen olan Tolunoğulları, Kudüs’ün yönetimini de almıştır. Böylelikle Haçlı istilalarına kadar Kudüs’ü Türkler yönetmiştir (İbn Kesir, 1997: 334; Runciman, 2019: 22).Emevî ve Abbâsî dönemleri, Kudüs’ün İslam kimliğinin şekillenmesinde ve Filistin’in manevi, kültürel ve siyasi açıdan önem kazanmasında belirleyici rol oynamıştır【1】. Emevîler, Kubbetü’s-Sahre gibi çok anlamlı bir eserle sadece mimari bir şaheser değil, aynı zamanda İslam’ın bu topraklara verdiği eşsiz değerin somut ifadesini ortaya koymuştur. Abbâsîler ise bölgenin İslami yönünü güçlendirerek Kudüs’ü İslam dünyasının önemli bir ilim ve irfan merkezi haline getirmiş, böylece şehrin manevi mirasını daha da zenginleştirmişlerdir.