Ana YazarÇağdaş ERTAŞ13 Temmuz 2026 13:50

ORCID ID

0000-0001-9641-8054

Kutsal yerler dini, kültürel ve sosyo-politik bağlamlarda önemli sembolik alanlardır. Bu yerler duygusal/kimliksel bağlanmayı sağlamakta, topluluk/arkadaşlık merkezleri olarak hizmet etmekte ve önemli tarihi/sembolik anlamları bünyesinde barındırmaktadırlar. Bu yerler, bireysel dini uygulamaların ötesine geçerek daha geniş kamusal ve politik boyut kazanmaktadır (Mazumdar & Mazumdar, 1993: 233). Filistin’deki kutsal yerler de dini ve kültürel mirasın ayrılmaz parçası olarak kültürlerarası etkileşim için kilit öneme sahiptir (Lissovsky, 2004: 65; Niglio & Guerriero, 2019: 92).En çok saygı duyulan yerlerden biri Yahudilerin Tapınak Dağı olarak adlandırdığı Mescid-i Aksâ alanıdır. Bu alanda yer alan kompleks, Kubbetü’s Sahre ve el-Aksa Camii’ni de içermekte hem dini hem de milli özlemleri taşımaktadır (Breger vd., 2012: 2). Mescid-i Aksâ alanı ve özellikle el-Aksa Camii İslam’da derin bir öneme sahiptir. Siyonistlerin buraya saldırmaları ve İsrail’in Müslümanların ibadetlerini kısıtlaması, dini ve siyasi tartışmaların odak noktasını oluşturmaktadır. Bir diğer önemli yer Hz. Îsâ’nın doğum yeri olarak kabul edilen Beytüllahim’deki Doğuş Kilisesi’dir. Burası dünyanın dört bir yanından Hristiyan hacıları kendisine çekmekte ve bu da onu Hristiyan mirasının temel taşlarından biri yapmaktadır (Fitzgerald, 1950: 4).El-Halîl’deki Hz. İbrâhim Camii (Patrikler Mağarası) Yahudilik, İslamiyet ve Hristiyanlık için kutsal bir yerdir. Her üç din için de önemli olan Hz. İbrâhim, Hz. İshak ve Hz. Ya‘kūb’un buraya gömüldüğüne inanılmakta ve bu inançlar arasında paylaşılan bir mirası sembolize etmektedir (Klein, 2018: 5). Önemli kutsal yerler arasında Kudüs’ün doğusunda yer alan Zeytindağı’ndaki Eleona Bazilikası da bulunmaktadır. Bu bazelikanın Hz. Îsâ’nın son derslerini verdiği mağaranın üzerine kurulduğuna inanılmaktadır. Onun için Kutsal Kabir Kilisesi ile en önemli ziyaret mekanları arasında yer almaktadır (Armstrong, 1967: 15; Smith, 2007). Ek olarak, daha az bilinen, Hz. İbrâhim ile ilişkilendirilen Batı Şeria’da yer alan Mamre yerleşkesi de dini miras ile kültürel kimlik arasındaki karmaşık etkileşimi göstererek çok dinli bir arada yaşamanın dinamiklerini yansıtmaktadır【1】 (Heyden, 2020: 9).Bölgede tarihsel ve dinî açıdan önemli kutsal mekanlardan biri de Yahudilerin Batı Duvarıdır. Batı literatüründe Hristiyanlığın tesiriyle Ağlama Duvarı, Müslümanların da Hz. Muhammed’in İsra/Mi‘râc mucizesi esnasında devesini bağladığı yer olduğuna inandıkları Burak Duvarı’dır. Her ne kadar Yahudiler için kutsallığı daha çok modern dönemlerde inşa edilse de (Garaudy, 2023: 185) siyonizmin mit oluşturma politikaları【2】 çerçevesinde bugün Burak Duvarı Yahudilerin (Batı Duvarı olarak) en kutsal mekanı şeklinde bilinmekte ve turistlerin en çok ziyaret ettikleri mekanlar arasında bulunmaktadır. Bu icat edilen anlatıya göre yapı, Kral Hirodes’in MÖ. 20 yılında, Hz. Süleyman tarafından yaptırılan mabedin (Beit ha-Mikdaş) çevresini oluşturan duvarın kalıntısı kabul edilmektedir. Roma döneminde yıkılan mabedin hatırasının yaşatılması, kötü hatıraların unutulmaması ve mabedin gelecekte yeniden inşası için burası ziyaret edilmekte ve gözyaşları akıtılmaktadır (Aydın, 2005: 8; Tanyu, 1998: 474-475).Bu kutsal yerler, yalnızca dini amaçlara hizmet etmekle kalmaz aynı zamanda çevre korumaya ve kentsel yeşil alanlara da katkıda bulunurlar. Filistin’deki kutsal doğal alanlar, yaşam alanlarının en eskilerinden bazılarıdır ve kültürel miras ile çevre yönetiminin iç içe geçmesinin en iyi örneklerinden sayılır. Bunlar temel ekosistemin devamlılığını sağlamakta, bölgenin kültürüne ve tarihine katkıda bulunmaktadırlar. Devam eden çatışmalara rağmen, bu alanların korunması ve muhafazası hayati öneme sahip olmaya devam etmektedir. Bunlar, çeşitli toplulukların dini uygulamaları ve kültürel kimlikleri için merkezi öneme sahiptir ve karşılıklı anlayışı teşvik etme potansiyelini taşırlar. Filistin’in kutsal mekânları, bölgenin mirası ve barış için devam eden çabalarda hayati bir rol oynayarak manevi, kültürel ve çevresel öneme sahip zengin bir dokuyu temsil etmektedir (Sigua & Kapanadze, 2021: 71). Ancak Ekim 2023 itibarıyla yeniden başlayan İsrail’in orantısız güç kullanımı, Gazze’deki neredeyse tüm kutsal mekânları tahrip etmiş, Kudüs dahil Filistin’in diğer alanlarındaki kutsal mekânlara da önemli zararlar vermiştir【3】 (BBC News, 2024). Bu saldırılar sadece Filistin halkının kutsal mekânlarını yıkmakla kalmamakta aynı zamanda insanlığın kadim ve ortak mirası üzerinde de derin yaralar bırakmaktadır.