Ana YazarMücella ATEŞ13 Temmuz 2026 13:50

ORCID ID

0000-0003-1449-0605

Kudüs’te bir zamanlar Faslıların yaşadığı, daha sonra İsrail hükümeti tarafından yıkılan mahalledir. Mahalle, 1187 yılında Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin oğlu ve Şam Valisi olan Melik el-Efdal tarafından, Kudüs’ün Haçlılardan geri almasının ardından kurulmuştur (Güneş, 2015a). Özellikle kuşatma sırasında sağladıkları önemli destek nedeniyle bu bölge, Faslıların yerleşimi için tahsis edilmiştir. Sadece Faslıların yaşamasına izin verilen bu özel “vakıf mahalle” uygulaması, tarihte eşine az rastlanır bir örnek olarak dikkat çekmektedir (Eroğlu Memiş, 2017; Güneş, 2015a).Yaklaşık 10.000 metrekarelik bir alanı kapsayan mahallede, Eyyûbî ve Memlük dönemlerinde inşa edilmiş birçok yapı yer almıştır (Eroğlu Memiş, 2017). Meğâribe Mahallesi’ndeki birçok vakıf, Kudüs’teki geniş vakıf ağı içinde önemli bir yer tutmaktadır. Osmanlı’nın Kudüs’ü fethiyle mevcut vakıf yapıları korunmuş bakımları yapılmış ve işlevsellikleri devam ettirilmiştir. Bu dönemde birçok yeni vakıf kurulmasına rağmen, mahallenin silüetine yeni yapılar eklenmemiştir (Frenkel, 1999).Meğâribe Mahallesi’ne komşu olan Mescid-i Aksâ külliyesinin varlığı, bölgede küçük camilerin inşasını engellemekteydi. Halkın merkezi bir cami etrafında toplandığı ve bir imam tarafından yönetildiği Anadolu şehirlerinde yaygın olan cami merkezli mahalle yapısı Kudüs’te mevcut değildi. Bunun yerine, mahalle sakinleri aralarından bir lider seçer ve bu seçimi yerel kadıya bildirirdi. Kadı da bu ismi merkezi otoriteye sunar ve onay alındıktan sonra seçilen kişi mahalle şeyhi olarak atanırdı. Meğâribe Mahallesi’nin şeyhlerinin çoğu, Endülüs’te İslam’a giren ilk ailelerden biri olan Masmudi ailesinden geliyordu (Güneş, 2015a). 1967 İsrail saldırganlığının hemen ardından, 13 Haziran’da buldozerler Meğâribe Mahallesi’ni arkeolojik kazılar bahanesiyle yıkmıştır. Aslında yıkımla Burak Duvarı’na (Batı Duvarı) daha kolay erişim sağlanması amaçlanmaktaydı. Zira bu 800 yıllık mahalle, Burak Duvarı’nın yanında bulunmaktaydı. Mahalle bugün görülen geniş dua alanı oluşturulmak için yıkılmıştır. Yıkım, sadece erişim sağlamayı amaçlamamış; aynı zamanda bölgedeki Filistinli kimliğini silmek ve İsrail’in meşruiyetini pekiştirmek amacıyla yapılmıştır (Kıpramaz, 2025). Yıkım olayı ve sonuçta amaçlanan durum, Filistinliler başta olmak üzere bölge halkları için İsrail sorununun küçük ölçekli bir özeti olarak da görülebilir (Güneş, 2015a).Filistin Merkezi İstatistik Bürosunda kayıtlı bilgilere bakıldığında, yıkılan Meğâribe Mahallesi’nde; Eyyûbî, Memlük ve Osmanlı dönemlerine ait çok sayıda tarihi eser bulunduğu görülmektedir. Bu eserlerin sayısı yaklaşık 135 kadardır. 1967’de yıkılmadan önce, Meğâribe Mahallesi, Burak Duvarı’na bitişik, sekiz asırlık küçük bir mahalleydi. Siyonist emeller doğrultusunda yeni bir tarih kurgulayan ve gelenekler icat eden İsrail, daha büyük bir dua alanı oluşturmak için burayı yerle bir etmiştir (Arnaout & Koşak, 2022).Filistinlilere karşı soykırım uygulayan İsrail, Filistin tarihini ve kültürünü de hafızalardan silmek için çok sayıda uygulamaya imza atmıştır. Tarihi yapıları ve mekanları yıkarak coğrafyanın gerçek sahiplerinin izlerini silmek, İsrail gibi gaspçı sömürgecilerin en belirgin özelliklerinden biridir. Meğâribe Mahallesi’nin yok edilmesi de bu çerçevede değerlendirilmelidir.Okuma ÖnerileriAvcı, Yasemin & Yazıcı Özdemir, Ömür (2023). “Kudüs Nüfus Defterlerine Göre Kent Toplumu ve Mekân (1905-1917): Bab El-Halîl Mahallesi Örneği”. Filistin Araştırmaları Dergisi, 14, 43-74.Kişmiroğlu, Esma & Köymen, Erdem (2021). “Dünya Savaşı Sonrasında Kudüs’ de Uygulanan İskân Politikalarının Mimari Bağlamda İncelenmesi”. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (52), 367-394.