Ana YazarÖzgür YILMAZ13 Temmuz 2026 13:50

ORCID ID

0000-0001-7559-7583

Milletler Cemiyeti, I. Dünya Savaşı’ndan sonra uluslararası barışı ve güvenliği sağlamak için 10 Ocak 1920’de kurulan hükümetler arası bir örgüttür. Yaklaşık 26 yıl küresel düzende sınırlı bir söze sahip olmuştur. Örgütlü bir uluslararası toplum düşüncesinin ilk denemesidir ancak II. Dünya Savaşı’nın patlak vermesine engel olamamıştır. Savaşın başlamasıyla anlamlı bir aktör olmaktan çıkmıştır. Cemiyet, söz konusu sınırlı sürede bugünkü İsrail sorununun şekillenmesinde kritik bir rol oynamıştır. Çünkü Osmanlı İmparatorluğu’nun mirası olan toprakların yönetilmesi için Milletler Cemiyeti tarafından bir İngiliz mandası tayin edilmiştir (Hammond, 2010: 1).Milletler Cemiyeti’nin 22. maddesi, eski imparatorluk topraklarını kendi kendilerini yönetebilecekleri zamana kadar manda rejimlerine bırakmayı öngörür (UN, 1947). Milletler Cemiyeti, 1922 yılında İngiltere’ye bölge üzerinde manda yetkisi vererek savaş sırasında zaten kurulmuş olan İngiliz otoritesini tasdik eder【1】. İngiltere’nin 1917-1948 yılları arasında Filistin’de önce işgalci sonra da uluslararası hukuk çerçevesinde sorumlu mandater olarak yer alması, Filistin’de gerilimin ve çatışmanın şiddetlenmesine yol açar (Terry, 2017: 187). Çünkü manda döneminde kasıtlı bir şekilde uygulamaya konulan demografik【2】 ve siyasi değişiklikler, bölgedeki Filistinliler için bugünkü zulümlerin temelini atar.Milletler Cemiyeti’nin 1917 Balfour Mektubu’nu manda belgelerine dahil etmesi, Filistin topraklarında bir Yahudi yerleşiminin kurulmasına uluslararası meşruiyet kazandırır. İngilizlerin, Filistin topraklarına Yahudi göçünü ve yerleşimini kolaylaştıran girişimlerine Milletler Cemiyeti’nin de onayı eklenince bölgedeki Araplar ve Yahudiler arasındaki gerilim daha da tırmanır. Filistin’deki Yahudi nüfusu 1920 yılından itibaren yaklaşık 20 yıl boyunca bilinçli ve kademeli bir biçimde artırılır. Avrupa’dan gelen Yahudi göçüyle siyonist hareketin güçlenmesi, Filistin halkında sosyal ve siyasi hâkimiyetin yitirilebileceği korkusunu ortaya çıkarır. Bölgede artan gerilim sonucunda hem yerli Araplar hem de özellikle dışarıdan gelip Filistin’e yerleşen Yahudiler【3】 ayaklanır. Milletler Cemiyeti, Filistin mandasında artan şiddet eylemlerine karşılık neredeyse hiçbir girişimde bulunmaz. İngilizlerin ve Milletler Cemiyeti’nin idari kontroldeki eksikleri, “Yahudi iş gücünün” artması ve ekonomik bozulma 1936 yılında başlayan İngiliz yönetimine ve Yahudi göçüne karşı çıkan Arap İsyanına neden olur【4】 (Anderson, 2017: 39-40).İngiliz ordusu, Arap İsyanı sürecinde (yaklaşık üç yıl boyunca) Filistinlilere yönelik sistematik vahşete izin verir【5】 (Hughes, 2010: 6). İngiliz mandası sona ererken, Arap-İsrail çatışmaları ivme kazanır. Bu süreç, İsrail’in bağımsızlığını ilan etmesiyle sonuçlanır. Filistinliler ise kendi kaderlerini tayin etmek istese de Milletler Cemiyeti tarafından siyasi hedefleri desteklenmez. Bu sebeple Milletler Cemiyeti’nin girişimleri, Filistinliler tarafından eleştirel bir yaklaşımla değerlendirilir. Milletler Cemiyeti 1946 yılında feshedilmiş olsa da bölgede bıraktığı sorunlu miras hâlâ bölgenin dinamiklerini şekillendirmeye devam eder. Milletler Cemiyeti’nin çatışmanın hakim olduğu ilişkileri yönetememesi ve hakları gasp edilen tarafların kabul edebileceği bir çözüm sunamaması, meselenin şiddet dozunun artarak günümüze gelmesine sebep olur. Dışarıdan gelen bir sömürgeci güç olan İsrail’in soykırım dahil tüm insanlığa karşı işlediği suçları【6】 anlayabilmek için Milletler Cemiyeti’nin açtığı yolun iyi tahlil edilmesi gerekmektedir.Okuma ÖnerileriQuigley, John (2021). The Legality of a Jewish State: A Century of Debate over Rights in Palestine. Cambridge: Cambridge University Press.Quigley, John (2024). “Britain and the League of Nations: Was There Ever a Mandate for Palestine?”.Journal of Palestine Studies, 53 (2), 35-49.