Nijerya'da Kölelik

Batı Afrika'daki köle ticareti, Portekizlilerin 15'inci yüzyıl ortalarında yeni ticaret imkanları ve değerli madenler aramak amacıyla Batı Afrika kıyılarına gelmesiyle başladı. Portekizli tüccarlar burada ilk olarak madenlerde çalıştırmak üzere kabile reislerinin savaşlarda esir aldığı yerlileri satın almaya başladı. Köle ticareti ilerleyen yüzyıllarda diğer Avrupa ülkelerinden gelen kişiler tarafından sürdürüldü.

1400'lü yılların sonlarında başlayan köle ticaretinin en önemli merkezlerinden biri, Nijerya'nın kıyı kenti Badagry olmuştur. Badagry Afrika kıtasının şu anda en kalabalık nüfusuna sahip Nijerya'nın Benin sınırına yakın güneybatı sahilinde yer almaktadır. Bu bölgede 1400'lerin sonunda başlayan köle ticareti 300 yıldan uzun süre devam etmiştir. Lagos'tan kara yoluyla 3 saat mesafedeki Badagry'de yaşayan halk, atalarının dünyanın dört bir tarafına köle olarak nasıl götürüldüklerini hafızalarda canlı tutmak için o dönemlere ait eşyaları ve belgeleri kentin sahilindeki küçük müzelerde sergilemektedir.

Nijerya, 15. ve 19. yüzyıllar arasında transatlantik köle ticaretinin önemli merkezlerinden biriydi. Batı Afrika’daki birçok bölgede olduğu gibi, Nijerya’nın çeşitli etnik grupları da köle ticaretine karışmıştı. Afrikalı kabile reisleri, Avrupalı tüccarlardan kölelere karşılık "deniz kabuğu" bile alıyor, bunu kabileler arasında değiş tokuşta "para" olarak kullanıyorlardı. Miktarına göre deniz kabuğu karşılığında onlarca hatta yüzlerce Afrikalı, Avrupalı tüccarlara satılabiliyordu.

O dönemlerde kölelik tüm dünyada tanınan bir kurumdu. Afrika'daki krallar, kabile reisleri ve zenginler, köleleri kendi evlerinde ya da bölgelerinde çalıştırıyordu. Bir kişinin ekonomik ya da sosyal statüsü, sahip olduğu kölelerin sayısıyla ölçülüyordu. Zamanla köle sahiplerinin çoğu, Avrupa’dan gelen köle tüccarlarının Badagry'ye getirdiği demir, pamuk, yün, keten, alkol, metal eşyalar karşılığında kendi kölelerini değiştirmeye başladılar. Bu durum o bölgede daha çok köleye sahip olmak isteyen kabile reislerinin ve kralların diğer kasaba ve köylere savaş açmaya başlamasına neden olmaktaydı.

Afrikalı kölelerin dünyanın diğer kıtalarına ve ülkelerine "dönüşü olmayan yolculuğu" Badagry'de başlıyordu. Burada toplama merkezlerini andıran yerlere getirilen köleler, 6-7 metrekare büyüklüğündeki çok küçük penceresi bulunan odalara kapatılıyorlardı. Bu odalarda yaklaşık 40 köle zincirli bir şekilde yolculukları başlayana kadar bir arada tutuluyordu. Kölelere çok az yemek veriliyordu. Ellerinden, ayaklarından, boyunlarından hatta bazen yemek yememeleri ya da konuşmamaları için ağızlarından bile zincirlere vuruluyorlardı.

Özellikle Brezilya'daki tarlalarda ya da madenlerde çalıştırılmak için toplanan kölelerin kaldığı, 1840'ta inşa edilen Badagry'deki "Brazilian Baracoon" adlı köle hapishanesi, şu anda köle ticaretinin izlerinin görüldüğü yerlerden biri olarak korunmaktadır.

Nijerya, tarih boyunca farklı şekillerde köle ticaretinin önemli merkezlerinden biri olmuştur. İlk başta yerel bir sistem olarak başlayan kölelik, Avrupalılarla birlikte büyük ölçekli bir ticarete dönüşmüştür. Günümüzde ise modern kölelik ve insan kaçakçılığı, Nijerya’nın karşı karşıya olduğu büyük sosyal sorunlardan biri olmaya devam etmektedir.

Nijerya’da kölelik; savaş esirleri, borç köleliği ve cezalandırma yöntemi olarak uygulanmaktaydı.

• Hausa-Fulani Krallıkları (Kuzey Nijerya): Köleler tarımsal üretimde, ev işlerinde ve askerî amaçlarla kullanılmaktaydı.

• Yoruba Krallıkları (Batı Nijerya - Oyo İmparatorluğu): Oyo İmparatorluğu, köleleri özellikle trans-Sahra ticaretinde kullanmaktaydı.

• Benin Krallığı: Köleler, saray hizmetlerinde ve orduda çalıştırılmaktaydı. Bu dönemde kölelik, yerel ekonomik ve siyasi sistemlerin bir parçasıydı ve köleler bazen toplum içinde statü kazanabiliyordu.

15. yüzyılda Avrupalıların Batı Afrika’ya gelişiyle birlikte, Nijerya köle ticaretinde önemli bir merkez hâline gelmiştir. Portekizliler, İngilizler, Fransızlar ve Hollandalılar Nijerya kıyılarından milyonlarca Afrikalıyı, Amerika kıtasına götürmüştür.

Transatlantik Köle Ticaretinde Nijerya’nın Rolü

• Kıyı Bölgeleri (Bight of Benin ve Bight of Biafra) köle ticaretinin ana merkezleriydi.

• Lagos, Calabar ve Bonny gibi liman kentleri, kölelerin Avrupa ve Amerika’ya gönderildiği ana noktalardı.

• Nijerya’nın iç bölgelerindeki kabileler, esir almak ve köleleri Avrupalılara satmak için savaşlar düzenlemiştir.

Köleliğin Etkileri

• Yerel halk için yıkıcı bir süreç olmuş; birçok toplum yok olmuş veya zayıflamıştır.

• Bölgesel güç dengeleri değişmiş; köle ticaretine katılan krallıklar (Oyo, Dahomey) güçlenmiştir.

• Köleliğin yasaklanmasıyla birlikte, köle ticaretine dayanan ekonomik sistemler çöküş yaşanmıştır.

• 1807’de İngiltere köle ticaretini yasaklamış ve 1833’te tüm topraklarında köleliği kaldırmıştır.

• İngilizler, Nijerya kıyılarında köle ticaretini engellemek için donanmasını kullanmıştır.

• 1861’de Lagos, İngiliz sömürgesi hâline gelmiş ve kölelik resmi olarak yasaklanmıştır.

• 1901’de İngiltere, tüm Nijerya’yı sömürge hâline getirmiş ve kölelik tamamen kaldırılmıştır.

Ancak köleliğin yasaklanmasına rağmen, özellikle kırsal bölgelerde zorla çalıştırma ve köle benzeri uygulamalar devam etmiştir.

Bugün Nijerya’da kölelik yasal olarak yasaklanmış olsa da modern kölelik biçimleri hâlâ varlığını sürdürmektedir.

• İnsan kaçakçılığı: Kadınlar ve çocuklar Avrupa ve Orta Doğu’ya zorla çalıştırılmak üzere kaçırılmaktadır.

• Borç esareti: Yoksul insanlar borçlarını ödeyemedikleri için işverenlerine bağımlı hâle getirilmektedir.

• Zorla çalıştırma: Çocuk işçiliği ve zorla evlendirme özellikle kırsal bölgelerde yaygın olarak devam etmektedir.

Birleşmiş Milletler tarafından 25 Aralık 2003 tarihinde İtalya'nın Palermo kentinde imzalanan İnsan Ticareti Protokolünü onaylayan 117 ülke arasında Nijerya da vardır. Protokol, “insan ticaretinin, özellikle de kadın ve çocuk ticaretinin” önlenmesi, bastırılması ve cezalandırılmasını amaçlamaktadır. Bunun yanında Nijerya hükümeti, Ulusal İnsan Kaçakçılığına Karşı Ajans (NAPTIP) gibi kurumlarla bu sorunla mücadele etmeye çalışsa da yolsuzluk ve yetersiz uygulamalar nedeniyle köleliğin tamamen ortadan kaldırıldığını söylemek zordur.