Oniks Taşı

Oniks taşı, mineralojik olarak kalsit (CaCO₃) kökenli, bantlı görünüme sahip, süstaşı niteliğindeki bir traverten türüdür. Jeolojik olarak traverten oluşumları içinde yer almakla birlikte özellikle renkli bantlar içermesi ve süsleme amaçlı kullanım potansiyeli bakımından farklılık gösterir. Renkli görünümü, soğuk bikarbonatlı yer altı sularının yeryüzüne çıkarken taşıdığı kalsiyum karbonatın çeşitli metal iyonları (örneğin demir, mangan gibi) içeren ortamlarda çökelmesiyle oluşur. Bu süreçte biriken farklı mineraller taşın içinde yeşilimsi, sarımsı, kahverengimsi ve grimsi gibi ardalanmalı bantlar meydana getirir. Bant kalınlıkları birkaç santimetreden 75 cm’ye kadar değişebilir.

Oniks, genellikle damarlar veya mercekler şeklinde oluşur ve bu yapılar birkaç santimetreden 75 santimetreye kadar değişebilen kalınlıkta olabilir. Yapısal olarak düşük gözeneklilik, iyi cilalanabilirlik ve yüksek estetik değer taşır. Bu özellikleri oniks taşını süs ve takı eşyalarının yapımına uygun hâle getirir. Bu taş, halk arasında zaman zaman "damarlı akik" ya da "su mermeri" olarak da anılmaktadır.

Türkiye’de Oniks Yatakları

Türkiye genelinde yaklaşık 1.307.000 m³ oniks taşı rezervi tespit edilmiştir. Bu rezervlerin büyük bir kısmı (%76,51) Manisa ili sınırlarında, özellikle Demirci ilçesi Saraycık köyü çevresinde yer almaktadır. İkinci büyük rezerv grubu Bolu ilinde bulunmaktadır (%22,95). Diğer rezervler daha küçük oranlarda farklı illerde dağılmış durumdadır. Türkiye’de oniks üretimi 1980’li yıllarda yükselişe geçmiş, ancak günümüzde Çin ve Pakistan menşeli ucuz ürünlerin pazara girmesiyle yerli üretim azalmıştır.

Kırşehir ili de oniks taşlarının bantlı traverten formunda gözlendiği önemli merkezlerdendir. Bu ildeki başlıca oluşum alanları şunlardır: Terme (Merkez, Kırşehir), Avcı (Mucur, Kırşehir), Bekdik (Aksaray). Bu bölgelerdeki bantlı traverten oluşumları 10-50 metre genişliğe ve 1,5 kilometre uzunluğa kadar ulaşabilen traverten seviyeleri içinde, damarlar veya mercekler hâlinde bulunur.

Kırşehir Oniksi

Kırşehir’deki “Kırşehir Oniksi”, bölgesel bir ürün adı olarak 1980’li yıllarda yaygınlık kazanmış ve Türkiye’de tanınan bir marka niteliği kazanmıştır. O dönemde Kırşehir’de onlarca atölye faaliyet göstermiştir. İşlenmiş oniks ürünleri hediyelik eşya ve takı alanında değerlendirilmektedir. Günümüzde ise yalnızca iki küçük ölçekli atölye faaliyetine devam etmektedir. Bu atölyeler, hammaddeyi çevre illerden temin etmektedir.

Terme ve Bekdik sahaları günümüzde jeotermal enerji üretimi, fizik tedavi, termal turizm ve seracılık gibi amaçlarla kullanıldığı için taş üretimi yapılmamaktadır. Avcı (Mucur) sahası ise üretim potansiyeli taşımasına karşın, hâlihazırda aktif değildir.

Avcı sahasından elde edilen oniks taşları, belirgin fiziksel ve mekanik özellikleriyle süs taşı olarak kullanım açısından elverişlidir. Taşların yoğunluğu 2,63 gr/cm³ olup bu değer kompakt ve dayanıklı bir yapıya işaret eder. Renk özellikleri bakımından beyaz, sarı ve kehribar sarısı tonlarında bantlı damarlar içeren örnekler gözlemlenmektedir. Düşük gözenekliliğe sahip olan bu taşlar, cilaya son derece uygun olup yüzey işlemlerine iyi yanıt verir. Aynı zamanda kolay işlenebilir yapısı sayesinde takı ve süs eşyası üretimi için tercih edilen doğal taşlar arasında yer almaktadır.

Nevşehir’de Oniks İşlemeciliği

Nevşehir ili somut olmayan kültürel miras kapsamında önemli bir el sanatları merkezidir. Oniks taş işlemeciliği; Ürgüp, Avanos, Uçhisar ve Göreme bölgelerinde yapılmaktadır. Ayrıca Hacıbektaş ilçesinde 69 yaşındaki taş ustası Besim Badem, yılda yaklaşık 30 ton oniks taşı işleyerek binlerce süs eşyası ve takı üretmektedir. Bu ürünler yerel hediyelik eşya mağazalarında satışa sunulmaktadır.

İşlenmiş Oniks Taşları (Anadolu Ajansı)

Oniks Taşının İşlenme Süreci

Kırşehir’de oniks taş işlemeciliği ilk kez 1949 yılında Kırşehir Erkek Sanat Enstitüsü bünyesinde başlatılmıştır. Günümüzde taş işleme faaliyetleri aşağıdaki aşamalardan oluşmaktadır:

Ürün Türleri

Oniks taşından üretilen ürünler, taşın doğal estetiği, renkli bantlı yapısı ve cilalanabilir yüzeyi sayesinde hem görsel hem de işlevsel nitelik taşır. Bu ürünler genel olarak iki ana kategoride değerlendirilebilir: hediyelik eşyalar ve takılar.

Hediyelik eşya grubunda; hayvan ve meyve figürleri, likör ve kahve takımları, havan, şekerlik, tepsi, kase, isimlik ve anahtarlık gibi süs ve kullanım amaçlı objeler öne çıkar. Bu ürünler hem dekoratif hem de işlevsel yönleriyle ilgi görmektedir. Figüratif ürünlerde özellikle fil, kartal, baykuş gibi sembolik anlam taşıyan hayvanlar tercih edilirken, meyve formlarında elma, armut ve üzüm gibi şekiller sıklıkla kullanılmaktadır.

Oniks Taşından Yapılmış Hediyelik Eşyalar (Anadolu Ajansı)

Takı grubunda ise kolye, bilezik, bileklik, küpe, yüzük, broş ve tespih gibi ürünler yer alır. Oniksin cilalanmış yüzeyi ve yarı saydam dokusu bu takılara estetik bir değer katmakta, doğal taş takı meraklıları tarafından ilgiyle karşılanmaktadır. Bu ürünler, özellikle turistik bölgelerde, yerel el sanatları pazarlarında ve hediyelik eşya dükkânlarında satışa sunulmakta ve bölgenin kültürel zanaatkârlığını yansıtan örnekler olarak değerlendirilmektedir.