Peygamberdevesi (Mantidae familyası)

Peygamberdevesi (Mantidae familyası), dünya genelinde ılıman ve tropikal bölgelerde yaşayan, etobur bir böcek türüdür. İsimleri, ön bacaklarını katlayarak dua ediyormuş gibi bir duruş sergilemelerinden kaynaklanmaktadır ve Latince bilimsel adı olan Mantis religiosa da bu fiziksel görünüme dayanır. Kelimenin kökeni, Yunanca kahin veya peygamber anlamına gelen "mantikos" sözcüğünden türemiştir. Dünya çapında tespit edilmiş 2.400 ila 2.500 civarında peygamberdevesi türü bulunmaktadır.^【1】

Fiziksel Özellikler ve Anatomi

Ortalama 6 ila 7 santimetre (2 ila 3 inç) uzunluğa sahip olan bu böceklerin anatomisi baş, göğüs (toraks) ve karın (abdomen) olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Karın bölgesinde dört adet bacak bulunurken, başa yakın kısımda avlanma işlevi için özelleşmiş iki adet ön bacak yer alır. Yakalayıcı (raptoryal) olarak adlandırılan bu ön bacakların üzerinde, yakalanan avın kaçmasını engelleyen iç içe geçen dikenler bulunur. Peygamberdeveleri, çevrelerini gözlemlemek ve avlarını takip etmek için başlarını 180 derece döndürebilme yeteneğine sahip tek böcek türüdür. Tür içi morfolojik farklılıklara bakıldığında, yumurta üretme ve yumurtaları avcılara karşı koruma gereksinimi nedeniyle dişilerin erkeklerden daha büyük vücut hatlarına sahip olduğu görülmektedir.

Duyu Organları ve Algı

Peygamberdeveleri, hareket ve derinlik algısını üst düzeyde sağlayan karmaşık bir görme sistemine sahiptir. Omurgasızlar şubesi içerisinde üç boyutlu (3D) görüş yeteneğine sahip olduğu bilinen tek canlıdır ve bu görüş sistemi durağanlıktan ziyade hareket temellidir. Başlarında derinlik algısı sağlayan iki büyük bileşik göz ve ışık ile gölgeyi algılamaya yarayan "osel" adı verilen üç küçük basit göz olmak üzere toplam beş göz bulunur. Bileşik gözlerindeki hareket eden siyah noktalar gerçek gözbebeği değil, ışık dalga boylarını emen ve "yalancı gözbebeği" (pseudopupil) olarak adlandırılan ışık reseptörleridir. Görme duyularının yanı sıra işitme sistemleri de oldukça farklıdır. Göğüs kafeslerinin (toraks) merkezinde yer alan tek bir kulak sayesinde yarasaların avlanırken çıkardıkları 20.000 hertz'in üzerindeki ultrasonik frekansları duyabilirler.^【2】 Uçabilen peygamberdevesi türleri, yarasaların kendilerine yaklaştığını bu kulak sayesinde tespit ederek havada ani dalış manevraları yapar ve av olmaktan kurtulur.

Avlanma ve Beslenme Alışkanlıkları

Tamamen etobur olan peygamberdeveleri, çevreye uyum sağlayarak pusuya yatan predatörlerdir. Kamuflaj yetenekleri morfolojik olarak oldukça gelişmiştir; bulundukları ortama göre yeşil, kahverengi, pembe veya sarı renklerde olabilirler ve dış iskelet değişiminden (deri değiştirme) sonra renklerini bulundukları habitata göre adapte edebilirler. Örneğin Asya'da yaşayan orkide peygamberdevesi (Hymenopus coronatus), yetişkinliğe ulaştığında beyaz ve pembe renklere bürünerek orkide çiçekleri arasında avını bekler. Beslenme diyetleri boyutlarından küçük olan her türlü canlıyı kapsar. Sinekler, çekirgeler, tırtıllar ve yaprak bitleri gibi böceklerin yanı sıra küçük kertenkeleler, kurbağalar, yılanlar, fareler ve sinek kuşları gibi omurgalıları da avlayabilirler. Avlarını herhangi bir zehir kullanmadan, canlı bir şekilde ve anatomik olarak genellikle baş kısmından başlayarak tüketirler.

Üreme, Gelişim ve Yaşam Döngüsü

Peygamberdevelerinin çiftleşme dönemi genellikle sonbahar mevsiminde gerçekleşir. Çiftleşme sırasında veya sonrasında vakaların yaklaşık %13 ila %30'unda dişinin erkeği yemesiyle sonuçlanan cinsel yamyamlık eylemi gözlemlenir. Erkeğin başının koparılması, beyin inhibisyonunu sonlandırarak karındaki bir ganglion vasıtasıyla çiftleşme reflekslerinin devam etmesini sağlar; bu durum yumurtaların döllenme oranını artırmaktadır. Ayrıca bu eylem, dişinin yumurtalarını sağlıklı bir şekilde geliştirebilmesi için elzem olan amino asitleri ve besin kaynağını hızlıca temin eder.

Döllenmenin ardından dişi peygamberdevesi, bir dal veya uygun bir yüzeye "ooteka" adı verilen yumurta kesesini bırakır. Karnındaki özel bezlerden salgılanan, başlangıçta köpüklü olan ancak hızla sertleşerek polistiren benzeri bir yapıya dönüşen bu madde, yumurtaları soğuktan ve avcılardan korur. Bir ooteka içinde türüne bağlı olarak birkaç düzineden 400'e kadar yumurta bulunabilir. Kışı bu kese içinde geçiren nimfler, ortam koşullarına göre üç ila altı ay arasında (ilkbahar veya yaz başı) yumurtadan çıkar. Yumurtadan çıkar çıkmaz avlanma içgüdüleriyle hareket ederler ve diğer peygamberdeveleri de dahil olmak üzere çevrelerindeki küçük organizmalarla beslenirler. Ortalama yaşam süreleri bir yıldır.

Ekosistemdeki Rolü

Peygamberdeveleri bulundukları ekosistemlerde hem av hem de avcı konumunda yer alarak besin zincirinin dengesini korur. Kuşlar, yarasalar, kurbağalar ve büyük örümcekler için besin kaynağı olmalarının yanı sıra böcek popülasyonlarını kontrol altında tutarlar. Özellikle sivrisinekler, yaprak bitleri, çekirgeler ve tırtıllar gibi tarımsal veya kentsel zararlıları tükettikleri için tarım alanlarında ve bahçelerde doğal biyolojik mücadele ajanı (pest kontrol) olarak değerlendirilirler. Doğada zararlı olarak kabul edilmeyen arı ve kelebek gibi tozlaştırıcı böcekleri de diyetlerine dahil etmelerine rağmen çevreye sundukları fayda, istilacı tür statüsünde oldukları bölgelerde dahi önemli kabul edilmektedir. İnsanlar için tehlike arz etmezler ve zehir taşımazlar.