Ramazan Topu

Ramazan topu, İslam dünyasında özellikle Ramazan ayında iftar ve imsak vakitlerini halka duyurmak amacıyla ateşlenen top atışını ifade eden geleneksel bir uygulamadır. Saat, şehir saati, radyo ve benzeri iletişim araçlarının yaygınlaşmadığı dönemlerde, geniş kitlelere aynı anda ve kesin bir zaman işareti vermesi bakımından işlevsel bir yöntem olarak benimsenmiştir. Zamanla birçok ülkede sembolik bir nitelik kazanmış, dinî ve kültürel bir miras unsuru hâline gelmiştir.

Tarihsel Gelişim ve Kökeni

Ramazan topunun ortaya çıkışına dair farklı rivayetler bulunmaktadır. Bazı tarihçiler uygulamayı 15. yüzyılda Memlûk hükümdarı Seyf el-Dîn Huşkadem dönemine dayandırmaktadır. Bir anlatıya göre, yeni dökülen bir topun deneme atışı akşam namazı vaktine rastlamış; halk bunu iftar işareti olarak kabul etmiş ve uygulama gelenek hâline gelmiştir.^【1】

En yaygın anlatı ise geleneğin 19. yüzyılda, Osmanlı Mısır valisi ve modern Mısır’ın kurucusu olarak kabul edilen Kavalalı Muhammed Ali Paşa döneminde başladığını ileri sürmektedir. Rivayete göre Muhammed Ali Paşa’nın askerî amaçla yaptırdığı bir topun deneme atışı iftar vaktine denk gelmiş; Kahire halkı bunu resmî bir iftar işareti olarak değerlendirmiş ve uygulama benimsenmiştir.^【2】

Bir başka rivayet ise geleneği 19. yüzyılın sonlarında Hidiv İsmail Paşa dönemine bağlar. Buna göre mağrip vaktinde yapılan bir top denemesi sonrası, Hidiv’in kızı Fatıma’nın bu uygulamanın devam etmesini emretmesi üzerine top, halk arasında "Fatıma'nın Topu" (al-hājja Fāṭima) olarak anılmaya başlanmıştır.^【3】

Osmanlı İmparatorluğu'nda ise düzenli top atma geleneği Sultan Üçüncü Mustafa döneminde başlamış, II. Mahmud zamanında (1835) ise Mevlid Kandili vesilesiyle bu uygulama daha da genişletilmiştir.^【4】

İslam Dünyasında Yayılışı

19. yüzyılda Mısır’da yaygınlaştığı kabul edilen Ramazan topu uygulaması, Levant bölgesine, İstanbul’a ve Balkanlar’a kadar uzanmıştır. Daha sonraki süreçte Mekke ve Medine’de uygulanmaya başlanmış; Körfez bölgesinde de benimsenmiştir. Kuveyt, bu geleneği benimseyen ilk Körfez ülkesi olarak bilinmektedir.^【5】 Anadolu'da ilk kez Anadolu Hisarı'nda atılmaya başlanan toplar; sırasıyla Ankara, Maraş ve diğer eyaletlerde de yankılanmıştır.^【6】 Başkent İstanbul’da Seraskerkapısı, Selimiye, Tophane, Baruthane, İcadiye ve Utarit karakol gemisi olmak üzere altı farklı noktadan atışlar yapılmıştır.^【7】

Günümüzde uygulama; Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Bahreyn, Yemen, Ürdün, Suriye, Kuveyt, Türkiye, Bangladeş, Malezya ve Senegal gibi birçok Müslüman ülkede farklı biçimlerde sürdürülmektedir. Körfez ülkelerinde uygulama törensel bir nitelik kazanmış; bazı yerlerde modern obüsler, bazı yerlerde ise geleneksel ağızdan doldurmalı toplar kullanılmaktadır.

Kudüs’te 1945 yılında yerel Müslüman yetkililere hediye edilen ABD yapımı 75 mm’lik bir obüs uzun süre Ramazan topu olarak kullanılmış; barut temininde yaşanan sorunlar sonrasında havai fişekli sistemlere geçilmiştir. Bosna-Hersek’in Saraybosna kentinde Žuta Tabija Kalesi’nden yapılan top atışları ise komünist dönemde yasaklanmış, 1990’lardan itibaren yeniden canlandırılmıştır.^【8】

Osmanlı Devleti’nde Ramazan Topu

Osmanlı Devleti’nde top atışının dinî zaman bildirme amacıyla kullanımına dair uygulamalar 19. yüzyılda sistemli hâle gelmiştir. İlk top atışının 1835 yılında II. Mahmud döneminde, Mevlid Kandili münasebetiyle gerçekleştirildiği; akşam namazından ertesi günün ikindi vaktine kadar her namaz vakti için beşer kez top atıldığı belirtilmektedir.^【9】

IV. Mustafa döneminde Rumeli Hisarı ve Yedikule’de iftar ve sahur vakitlerinde top atılması uygulaması görülmüş; iftar ve imsak vakitlerinde düzenli top atışı geleneği ise III. Mustafa zamanında kurumsallaşmıştır. İlk düzenli Ramazan topunun Anadolu Hisarı’nda atıldığı, ardından Ankara, Maraş, İşkodra ve Akka gibi farklı merkezlerde de uygulamanın benimsendiği ifade edilmektedir.^【10】

Top atışları askerî teşkilat tarafından yürütülmüş; tecrübeli askerler görevlendirilmiş ve dayanıklı askerî toplar kullanılmıştır. Bu süreçte Tophane-i Âmire’nin kurulması ve Topçu Alayı’nın teşkili, uygulamanın kurumsal bir çerçeveye kavuştuğunu göstermektedir.

Başkentte iftar topları Seraskerkapısı, Selimiye, Tophane, Baruthane, İcadiye ve Utarit karakol gemisi olmak üzere altı farklı noktadan atılmıştır. Evlerde saat bulunmaması ve şehir saat kulelerinin yaygın olmaması sebebiyle top atışı, hem düşük maliyetli hem de herkes tarafından aynı anda duyulabilen bir yöntem olarak tercih edilmiştir.

Ancak zaman zaman kazalar da yaşanmıştır. Bayramın ilk günü kaleden atılan bir top mermisinin Akka’da bir kişinin ölümüne yol açması üzerine olay soruşturulmuş; kasıt olmadığı anlaşılmakla birlikte ihmâl gerekçesiyle sorumlular cezalandırılmıştır. Bu ve benzeri menfi hadiseler sonrasında bazı yerlerde top yerine tüfek ya da havai fişek kullanılmasına karar verilmiştir.^【11】

Toplumsal İşlevi ve Teknik Özellikler

Saatlerin ve modern iletişim araçlarının yaygın olmadığı dönemlerde Ramazan topu, iftar ve sahur vakitlerini geniş kitlelere aynı anda duyurmanın pratik ve etkili yöntemi olarak benimsenmiştir. Bu askeri envantere ait dayanıklı toplar kullanılmıştır. Kullanılan teçhizat bölgelere göre farklılık göstermektedir; örneğin Dubai’de İngiliz yapımı 25 poundluk obüsler kullanılırken, Kahire’de 1904 yapımı Alman Krupp 75 mm sahra topları tercih edilmektedir.^【12】

Gelenek ve Kültürel Miras

Birinci Dünya Savaşı veya yerel çatışmalar sırasında kullanılan askeri silahlar, bu gelenek kapsamında zaman bildirme amacıyla kullanılmaya başlanmıştır. Bazı dönemlerde güvenlik gerekçesiyle veya siyasi baskılarla yasaklanmış olsa da (örneğin komünist dönem Bosna'sı), toplumlar bu geleneği yeniden uygulamaya başlamıştır. Özellikle çocuklar arasında beklenen top atışları, günümüzde teknolojik imkanların artmasına rağmen sembolik anlam taşımaya devam etmektedir. Tarih boyunca dikkatsizlik sonucu yaşanan bazı menfi olaylar nedeniyle yer yer tüfek veya havai fişek kullanımına dönülmüş olsa da kale tepelerinden veya şehir meydanlarından atılan top sesi, Ramazan ayıyla özdeşleşmiş geleneklerden biri olarak görülmektedir.