Savur (İlçe)

Savur, Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde, Mardin iline bağlı bir ilçedir. Mezopotamya’nın kuzeyinde yer alan bu tarihi yerleşim, zengin geçmişi, doğal güzellikleri ve kültürel dokusuyla dikkat çeker. İlçenin yüzölçümü 1049 km² olup, Mardin il merkezine 47 km’lik asfalt bir yol ile bağlıdır. 1884 yılında ilçe statüsüne kavuşan Savur, 2010 verilerine göre 31.817 nüfusa sahiptir; ilçe merkezi nüfusu ise 7.170’tir. İdari olarak 4 belediye (Savur merkez, Pınardere, Sürgücü, Yeşilalan) ve 35 köye sahiptir.

Tarihçe

Savur’un tarihi, Mezopotamya’nın köklü geçmişine dayanır ve Etiler’e (Hititler) kadar uzanır. İlk bilinen halkı Huriler olan bölge, MÖ 1300’lerde Asur Kralı Adat Nirari’nin kuzey Suriye seferinde “Şaru” adıyla anılmıştır; bu kentin Savur olduğu ileri sürülmektedir. Asur kaynaklarında, II. Surnasirpal (MÖ 883-859) döneminde Şaru’da bir isyanın çıktığı ve Habur’a yayıldığı belirtilir. Asurlular zamanında Savur, Musul’a kavak ticaretiyle tanınmış; kavaklar Dicle Irmağı üzerinden deri tuluklarla taşınarak önemli bir gelir kaynağı oluşturmuştur. Bu gelenek günümüzde de devam etmektedir.

Pers döneminde (MÖ 7. yüzyıl), Ahamenid yönetimi altında Savur, Med baskısı nedeniyle dağlık alanlara çekilen halkın yaşadığı bir bölgeydi. MÖ 247’de kurulan Part Devleti, I. Mithridates döneminde (MÖ 160-139) Savur’u da içine alan Mezopotamya’yı ele geçirdi. Roma İmparatorluğu’nun bölgeye girişiyle, Savur sık sık el değiştirdi; Bizans döneminde “Sauras”, Sasaniler döneminde “Staor” olarak anıldı. Roma-Sasani çekişmeleri sırasında Pers Kralı Kiros’un Yahudileri serbest bırakması, bölgedeki demografik yapıyı etkiledi.

İslamiyet’in yayılmasıyla, Halife Ömer döneminde (MS 634-644) İslam orduları Savur’u savaşsız ele geçirdi. MS 990’da Mervaniler’in, 11. yüzyılda Selçuklular’ın egemenliğine giren Savur, 12. yüzyılda Artukoğulları’nın 300 yıllık hâkimiyetine sahne oldu. Daha sonra Karakoyunlular ve Akkoyunlular bölgeyi kontrol etti. Osmanlı döneminde, Yavuz Sultan Selim’in 1516’da Savur’u topraklarına katmasıyla ilçe, 1884’te resmi olarak ilçe statüsü kazandı. Osmanlı kayıtlarında, 1526’da Mardin Sancağı’nın önemli yerleşimlerinden biri olarak yer aldı.

Coğrafi Yapı

Savur, Mezopotamya’nın kuzeyinde, Mardin’in dağlık bölgesinde yer alır. Doğusunda Şırnak, batısında Şanlıurfa, kuzeyinde Diyarbakır, güneyinde Mardin ile çevrilidir. İlçe, Mardin dağlarının son tepesi ile kuzeydeki doğal kale arasında, deve boynu şeklinde bir sırt üzerinde kurulmuştur. Ortalama rakımı 900 metredir. İçinden geçen Savur Çayı, vadilere hayat verir. Yüzey şekilleri, sürekli olmayan sırtlar ve sönmüş volkan kalıntılarıyla karakterizedir. Kuzeybatısındaki geniş düzlükler tarıma elverişlidir.

İklim ve Bitki Örtüsü

Savur’da Akdeniz ve karasal iklimin bir karışımı hüküm sürer. Kışlar soğuk, yazlar sıcak ve kuraktır; yağışlar genellikle ilkbaharda yoğunlaşır. Doğal bitki örtüsü, çalı formundaki meşeliklerden oluşur. İlkbahar yağmurları, tarım ve bitki örtüsünün canlanması için kritik öneme sahiptir.

Sosyal Yapı

Savur’un sosyal dokusu, tarih boyunca farklı medeniyetlerin etkisiyle şekillenmiştir. 16. yüzyıl Osmanlı kayıtlarına göre nüfusun %65,8’i Müslüman, %34,2’si Hıristiyan’dı; ilçeye bağlı köylerden dördü Hıristiyan, geri kalanı Müslüman’dı. Günümüzde bu çeşitlilik azalmış olsa da, ilçe hala kültürel zenginliğini korur. Taş işçiliğiyle ünlü binalar ve dağ yamacındaki hükümran konumu, sosyal yaşamın tarihsel birikimine işaret eder.

Ekonomik Yapı

Savur’un ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayanır. Kuzeybatı düzlüklerinde tahıl ekimi yaygındır; ilkbahar yağmurları bol olduğunda verim artar. Sulanabilir vadilerde sebze, meyve ve kavakçılık yapılır. Son yıllarda kiraz bahçeleri ve küçük çaplı kavun-karpuz üretimi gelişmiştir. Kavak ticareti, Asur döneminden beri önemli bir gelir kaynağıdır ve günümüzde de devam eder. Bağcılık ve dünyaca ünlü üzümleriyle tanınan Savur’da bir şarap fabrikası bulunsa da atıl durumdadır. Fıstık ve kiraz yetiştiriciliği gelecek vaat eder. Hayvancılık, geçmişte temel geçim kaynaklarından biriydi; ancak terör ortamının etkisiyle kırsal kesim terk edilince bu faaliyet gerilemiştir.

Turizm Potansiyeli

Savur, tarihi ve doğal güzellikleriyle turizm açısından önemli bir potansiyele sahiptir. Savur Kalesi, Roma döneminde inşa edildiği düşünülen ve dağ tepesinde yer alan bir yapıdır; yakın zamanda belediye tarafından aydınlatılarak görsel bir çekim merkezi haline gelmiştir. Kaya evleri, Eski Ulu Camii, Romaniye ve Mor Yuhanna Kiliseleri (Dereiçi Köyü), türbeler ve Başkavak Köprüsü, ilçenin tarihi dokusunu yansıtır. Mardin’e benzer şirin yapısıyla Savur, adeta “usta bir el tarafından işlenmiş tarihi bir site” görünümündedir. İlçeye ulaşım, Mardin’den kalkan dolmuşlarla kolaylıkla sağlanır.

Demografik Yapı

2010 verilerine göre Savur’un toplam nüfusu 31.817’dir; ilçe merkezinde 7.170 kişi yaşar (3.516 erkek, 3.654 kadın). İdari birim sayısı 38’dir; biri merkez olmak üzere Pınardere, Sürgücü ve Yeşilalan kasabalarında dört belediye bulunur. Nüfus, tarihsel olarak farklı etnik ve dini grupları barındırmış; günümüzde ise çoğunlukla Müslüman nüfus hakimdir. Kırsal kesimden göç, demografik yapıyı etkilemiştir.