Setsubun

Setsubun, Japonya’da geleneksel takvim anlayışına dayalı olarak kutlanan ve mevsimsel geçişi temsil eden köklü bir kültürel etkinliktir. Günümüzde her yıl genellikle 3 Şubat civarında, Japon ay takvimine göre baharın başlangıcı kabul edilen Risshun gününden bir önceki gün gerçekleştirilir. Festival, kış mevsiminin sona ermesini ve bahara geçişi simgelerken bu geçişin beraberinde getirdiğine inanılan olumsuzluklardan arınmayı amaçlayan ritüellerle şekillenir.

Terimin Anlamı ve Kavramsal Çerçevesi

“Setsubun” terimi, Japonca iki kanjiden oluşur. “Setsu (節)” mevsim anlamına gelirken “Bun (分)” bölmek ya da ayırmak anlamını taşır. Bu birleşimle Setsubun, kelime anlamı itibarıyla “mevsimlerin bölünmesi” ya da “mevsimsel geçiş noktası” anlamına gelir.^【1】  Tarihsel olarak bu terim, Japon takvim sisteminde her mevsim değişiminden önceki günü tanımlamak için yılda dört kez kullanılmıştır. Ancak zamanla bu kullanım daralmış ve yalnızca kıştan bahara geçişi ifade eden özel günle özdeşleşmiştir.

Tarihsel Köken ve Gelişim

Setsubun’un kökeni, antik Çin’de uygulanan ve kötü ruhları kovmaya yönelik Tsuina adlı ritüellere dayanmaktadır. Bu uygulamalar, kültürel etkileşim yoluyla Japonya’ya aktarılmış ve zamanla yerel inanç sistemleriyle bütünleşmiştir. Heian Dönemi’nde Setsubun, imparatorluk sarayında düzenlenen resmî bir tören niteliği kazanmıştır. Bu dönemde ritüeller, özellikle saray çevresinde kötü ruhların uzaklaştırılması ve yeni mevsime arınmış şekilde girilmesi amacıyla uygulanmıştır. Edo Dönemi’ne gelindiğinde ise bu uygulamalar saray çevresinin dışına taşmış, tapınaklar ve halkın günlük yaşamı içinde yaygınlaşarak toplumsal bir gelenek hâline gelmiştir. Festivalin kesin başlangıç tarihi belgelenememekle birlikte Setsubun’a özgü ritüellerin Japon kültüründe bin yılı aşkın bir süredir var olduğu kabul edilmektedir.^【2】 

Festivalin Amacı ve İnanç Sistemi

Setsubun’un temel amacı, mevsim geçişlerinde ortaya çıktığına inanılan kötü ruhları (oni) ve bunlarla ilişkilendirilen şanssızlık, hastalık ve olumsuzlukları uzaklaştırmaktır. Geleneksel inanca göre özellikle kıştan bahara geçiş dönemi, ruhlar dünyası ile insanların dünyası arasındaki sınırın zayıfladığı bir zaman dilimi olarak kabul edilir. Bu nedenle Setsubun, yalnızca takvimsel bir geçişi değil, aynı zamanda ruhsal ve mekânsal bir arınma sürecini ifade eder. Festival kapsamında gerçekleştirilen uygulamalar, bireysel sağlık, aile esenliği ve toplumsal refahın korunması amacıyla yapılır.

Mamemaki Ritüeli

Setsubun’un merkezinde yer alan en temel ritüel mamemaki, yani kavrulmuş soya fasulyesi saçma uygulamasıdır. Bu ritüel, hem ev ortamında hem de tapınaklarda gerçekleştirilir. Fasulyeler saçılırken geleneksel olarak “Oni wa soto, fuku wa uchi” ifadesi söylenir. Bu ifade, kötü ruhların dışarı gönderilmesini ve mutluluğun içeri davet edilmesini simgeler. Soya fasulyelerinin bu ritüelde kullanılmasının nedeni, tahıl ürünlerinin arındırıcı bir ruha sahip olduğuna dair inançtır. Ayrıca Japoncada fasulye anlamına gelen “mame” kelimesi, kötülüğü yok etmek anlamına gelen ifadelerle ses benzerliği taşımaktadır. Ritüelin tamamlayıcı bir parçası olarak fasulye saçma işleminin ardından bireylerin kendi yaşları kadar, bazı geleneklerde ise bir fazla fasulye yemesi uygulanır. Bu davranışın, yıl boyunca sağlık ve korunma sağladığına inanılır.^【3】 

Eho-maki Geleneği

Setsubun kapsamında uygulanan bir diğer gelenek, eho-maki olarak adlandırılan kesilmemiş uzun suşi rulolarının tüketilmesidir. Bu uygulamada suşi, o yıl için belirlenen şanslı pusula yönüne dönülerek sessizlik içinde ve tek seferde yenir. Sessizlik, dikkatin dağılmamasını ve niyetin korunmasını simgelerken suşinin kesilmeden yenmesi şansın bölünmemesi düşüncesiyle ilişkilendirilir. Eho-maki geleneği, özellikle modern dönemde yaygınlaşmış olmakla birlikte Setsubun’un güncel uygulamaları arasında yerini almıştır.

Hiiragi Iwashi Uygulaması

Setsubun döneminde evlerin girişlerine asılan hiiragi iwashi, bir çobanpüskülü dalına geçirilmiş pişmiş sardalya kafasından oluşan geleneksel bir tılsımdır. Bu nesnenin kötü ruhları uzak tuttuğuna inanılmasının temelinde iki unsur yer alır. Birincisi, sardalya kafasından yayılan keskin kokunun iblisleri uzaklaştırdığı inancıdır. İkincisi ise çobanpüskülü yapraklarının sivri ve keskin uçlarının kötü ruhlar için caydırıcı olduğuna dair kabuldür. Bu uygulama, özellikle bahar başlangıcında evleri koruma ve haneye arınmış bir ortam sağlama amacıyla gerçekleştirilir.

Sembolik Figürler ve Ritüel Temsilleri

Setsubun sırasında oni figürü, festivalin en belirgin sembollerinden biridir. Oni, hastalık, şanssızlık ve kötülüğün somutlaşmış hâli olarak kabul edilir ve genellikle kırmızı ya da mavi maskelerle temsil edilir. Ev içi ritüellerde bir kişinin oni maskesi takarak sembolik olarak kovalanması yaygın bir uygulamadır. Bunun yanı sıra bazı tapınak törenlerinde, bereket ve iyi talihi temsil eden Daikoku ve Ebisu gibi tanrı figürlerine de yer verilir. Festival süresince tapınaklarda daruma bebekleri, bambu tırmıkları ve çeşitli muskalar gibi şansla ilişkilendirilen nesneler satışa sunulur.

Bölgesel ve Kurumsal Uygulamalar

Setsubun, Japonya genelinde ortak bir çerçeveye sahip olmakla birlikte bölgesel uygulamalarla çeşitlenmiştir. Tokyo’daki Kanda Myojin Tapınağı, yaklaşık 1.300 yıllık geçmişiyle Setsubun kutlamalarının önemli merkezlerinden biridir. Burada düzenlenen törenlerde geleneksel geçit alayları, antik savaşçı kıyafetleriyle gerçekleştirilen sembolik ok atma ritüelleri ve geniş katılımlı mamemaki etkinlikleri yer alır.^【4】  Kofu, Dazaifu ve Nara gibi bölgelerde de tapınak merkezli kutlamalar gerçekleştirilir. Nara’daki Kasuga Taisha Tapınağı’nda düzenlenen ve yüzlerce fenerin yakıldığı Setsubun Mantoro törenleri, bu geleneğin uzun süreli tarihsel sürekliliğini yansıtan örnekler arasında yer alır.^【5】 

Japonya Dışı Uygulamalar

Setsubun, Japonya’ya özgü bir gelenek olmakla birlikte Japon topluluklarının yaşadığı bölgelerde ve kültürel tanıtım faaliyetleri kapsamında Japonya dışında da uygulanmaktadır. Özellikle Hawaii’deki Japon kültür merkezleri, Setsubun ritüellerini tanıtıcı etkinlikler düzenlemekte; mamemaki ve eho-maki geleneklerinin sürdürülmesine yönelik organizasyonlar gerçekleştirilmektedir. Bunun yanı sıra Japonya’nın yurt dışındaki diplomatik temsilcilikleri, Setsubun’u kültürel miras kapsamında ele alarak bilgilendirici içerikler ve etkinlikler aracılığıyla tanıtmaktadır.