Şeyhler Medresesi

Şeyhler Medresesi, Erzurum il merkezinin Şeyhler Mahallesi’nde konumlanmış, 18. yüzyıl Osmanlı taşra medrese mimarisinin önemli örneklerinden biridir. 1174 H./1760 M. tarihinde Müftü Şeyh Mustafa Efendi tarafından inşa ettirilen yapı, Şeyhler Camii, hamam, çeşme ve türbeden oluşan külliyenin ayrılmaz bir parçasını teşkil etmektedir. Bazı kaynaklarda “Darü’s-Safa” olarak da anılan medrese  ^【1】 , Osmanlı döneminde Erzurum’da inşa edilmiş medreselerden günümüze ulaşabilen nadir örneklerden biri olması bakımından tarihî ve kültürel açıdan önem arz etmektedir.

Tarihsel Arka Plan

Şeyhler Medresesi, Erzurum’un Osmanlı dönemindeki eğitim ve dinî hayatına doğrudan katkı sağlayan kurumlardan biri olarak inşa edilmiştir. Medresenin kitabesine göre banisi Müftü Şeyh Mustafa Efendi olup, yapım yılı 1174 H./1760 M. olarak kaydedilmiştir. Medrese, kuruluş döneminde klasik Osmanlı medrese geleneğine uygun biçimde dinî ilimlerin okutulduğu bir eğitim merkezi olarak işlev görmüştür. Erzurum’da döneminde çok sayıda medrese inşa edilmiş olmakla birlikte, günümüze ulaşabilen örneklerin sınırlı olması, Şeyhler Medresesi’nin kentin taşra eğitim tarihi açısından somut bir belge niteliği taşımasına sebep olmaktadır.

Mimari Özellikler

Şeyhler Medresesi, dikdörtgen planlı bir avlu etrafında konumlanan tek katlı bir yapı olarak tasarlanmıştır. Avlu, güney ve batı cephelerinde üçer, kuzey cephede dört ve doğu cephede iki hücre ile çevrilidir; toplamda on iki hücreden oluşur. Hücreler avluya mazgal pencerelerle açılmakta ve beşik tonozlarla örtülmüştür. Yapıya doğu cephesinden girilmektedir; oda girişleri alçak tutulmuş ve düz atkı taşlıdır.

Dış cephelerde moloz taş ve düzgün kesme taş birlikte kullanılmış, avluya bakan cephelerde ise yalnızca düzgün kesme taş işçiliği tercih edilmiştir. Süsleme unsurları son derece sınırlı olup, yapı genel olarak sade ve fonksiyonel bir mimari anlayışı yansıtmaktadır. Bu sadelik, 18. yüzyıl Osmanlı taşra medreselerinin karakteristik mimari yaklaşımını göstermektedir.

Külliye Bütünlüğü ve Çevresel Bağlam

Şeyhler Medresesi, Şeyhler Camii’nin batısında konumlanmakta ve külliyenin bir bütün olarak anlaşılmasını sağlayan yapısal unsurlardan biridir. Külliye bünyesinde cami, medrese, hamam, çeşme ve türbe yer almakta olup, bu bütüncül planlama, Osmanlı şehir dokusunda dinî, eğitimsel ve sosyal işlevlerin bir arada kurgulandığını göstermektedir.

Caminin minaresinde yer alan güneş saati, külliyenin dikkat çeken unsurlarından biri olarak kaydedilmiştir. Bu güneş saati, dönemin zaman tespiti uygulamaları açısından işlevsel bir öğe niteliği taşımaktadır. Medrese ve cami birlikte değerlendirildiğinde, külliye hem eğitsel hem ibadet hem de sosyal işlevleri kapsayan çok amaçlı bir merkez olarak öne çıkar.

Koruma Durumu ve Güncel İşlev

Günümüzde Şeyhler Medresesi, tarihî bir yapı olarak koruma altına alınmıştır. Zaman içerisinde yapının kullanım amacı değişmiş, bazı bölümleri farklı işlevlerde değerlendirilmiş ve bu süreçte yapıya çeşitli müdahaleler yapılmıştır. Bununla birlikte medresenin temel plan şeması, mimari karakteri ve yapısal bütünlüğü büyük ölçüde korunmuştur. Yapı, Erzurum’un Osmanlı dönemi taşra medreselerinin temsilcilerinden biri olarak kültürel ve tarihî miras açısından önemini sürdürmektedir.