Sigara Bağımlılığı

Sigara bağımlılığı, tütün bitkisinin yapraklarından elde edilen ve bağımlılık yapıcı bir madde olan nikotinin düzenli kullanımı sonucu ortaya çıkan, bireyin fiziksel ve psikolojik olarak maddeye mahkum hale geldiği kronik bir beyin hastalığıdır. Dünya Sağlık Örgütü, günde düzenli olarak en az bir adet sigara içmeyi sigara bağımlılığı olarak tanımlamaktadır. Düzenli olarak günde bir adet sigara içen bir kişi yaklaşık bir ayın sonunda bağımlı hale gelmektedir. Nikotin bedene alındığında saniyeler içinde etki göstererek beyinde dopamin salınımına neden olur ve bireyde rahatlama, sakinleşme ve gevşeme hissiyatı yaratır. Ancak nikotin seviyesinin düşmesiyle bu hissiyat yerini huzursuzluk, halsizlik, baş ağrısı, çabuk yorulma, aşırı açlık ve konsantrasyon güçlüğü gibi yoksunluk belirtilerine bırakır.

Sigara bağımlılığı fiziksel, psikolojik ve davranışsal bağımlılık olmak üzere üç temel boyutta incelenmektedir. Fiziksel bağımlılık, kandaki nikotin miktarının azalmasıyla ortaya çıkan bedensel yoksunluk belirtilerini kapsar. Psikolojik bağımlılık, bireyin mutsuzluk veya stres anlarında rahatlamak amacıyla sigarayı bir kaçış olarak görmesi ve ondan keyif almasıdır. Davranışsal bağımlılık ise öğrenilmiş davranışları içerir. Yemekten hemen sonra veya çay ve kahve eşliğinde sigara içmek gibi belirli eylemlerin sigara ile bağdaştırılması davranışsal koşullanmanın bir sonucudur. Bu durum literatürde Pavlov Etkisi olarak adlandırılmaktadır.

Etiyoloji ve Psikolojik Boyut

Bireylerin sigaraya başlamasında merak duygusu, arkadaş ortamı, özenti, aile sorunları ve kişisel etmenler önemli rol oynamaktadır. Genç yaşlarda sigaraya başlama sıklığı 15 yaş civarında yoğunlaşmaktadır.^【1】 Ergenlik döneminde bireylerin yeni bir çevreye uyum sağlama çabası, bir gruba ait olma arzusu ve kendini kanıtlama isteği sigaraya başlamayı tetiklemektedir.

Kişilik özelliklerine göre genç erişkinlerde nikotin kullanımını açıklayan iki teorik model bulunmaktadır. Kendini tedavi modeli, nikotinin duygu durumunu yükseltici ve keyif verici özelliklerine vurgu yapar. Tütün kullanımı depresyon, anksiyete, iki uçlu bozukluk, antisosyal kişilik bozukluğu ve şizofreni gibi birçok psikiyatrik durumla yakından ilişkilidir. Orbitofrontal işlev bozukluğu modeline göre ise sigara kullanımı dışa dönüklük, dürtüsellik, risk alma, heyecan arama ve yenilik arayışı gibi kişilik özellikleriyle bağlantılıdır. Dürtüsel bireyler, sağlıklı ve değerli bir gelecek yaşamak gibi gecikmeli büyük ödüller yerine, nikotinin sağladığı acil ve küçük ödülleri tercih ettikleri için sigaraya daha kolay bağımlı olmaktadır.

Psikolojik iyi oluş ve bireyin çocukluk döneminde geliştirdiği bağlanma stilleri de sigara bağımlılığını doğrudan etkilemektedir. Erken çocukluk döneminde bakım veren kişiyle kurulan güvensiz, kaçınmacı veya kaygılı bağlanma stiline sahip bireyler, stresle başa çıkmada zorlandıkları ve duygusal boşluk yaşadıkları için sigaranın sakinleştirici etkisine daha fazla başvurmaktadır. Ayrıca sigara kullanımında sosyal öğrenme kuramının da etkisi büyüktür. Birey çevresindeki kişileri, özellikle aile üyelerini veya arkadaşlarını rol model alarak sigara içme davranışını sonradan öğrenmektedir.

Epidemiyoloji ve Hastalık Riskleri

Dünya genelinde tütün, tek başına en önemli ölüm nedenidir ve içeriğinde 4000'den fazla zararlı madde barındırmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre küresel çapta 1,1 milyar kişi sigara kullanmaktadır ve her yıl 8 milyon insan tütüne bağlı hastalıklar nedeniyle hayatını kaybetmektedir.^【2】 Türkiye'de ise yaklaşık 15 milyon kişi sigara içmektedir ve her yıl ortalama 100 bin kişi bu nedenle yaşamını yitirmektedir.

Sigara kullanımı, kardiyovasküler rahatsızlıklar, solunum yolu hastalıkları, felç, astım, diyabet ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı gibi ölümcül sonuçlar doğurabilen rahatsızlıklara zemin hazırlar. Sigara içen bir bireyin içmeyenlere kıyasla akciğer kanseri olma riski 22 kat, rahim ağzı kanseri olma riski 16 kat, bronşit olma riski 10 kat, kalp hastası olma riski 3 kat, mesane ve prostat kanseri olma riski ise 2 kat daha fazladır.^【3】

Sigara sadece içen kişiye değil, aynı ortamda bulunan ve pasif içici konumunda olan bireylere de ciddi zararlar vermektedir. Dünya Sağlık Örgütü raporlarına göre, her yıl dünya genelinde 65 bin çocuk pasif içiciliğe maruz kaldığı için ortaya çıkan solunum yolu rahatsızlıkları sebebiyle beş yaşından önce hayatını kaybetmektedir.^【4】

Sigara Bağımlılığıyla Mücadele ve Kontrol Politikaları

Devletler, tütün kullanımının yaydığı olumsuz dışsallıklar, artan sağlık harcamaları ve toplumsal refahın düşmesi gibi nedenlerle sigara tüketimine müdahale etmektedir. Sigara, zararlı etkileri nedeniyle erdemsiz mal statüsünde değerlendirilmektedir. Neoklasik rasyonel bağımlılık teorisine göre devlet müdahalesi yalnızca pasif içicilik gibi dışsallıkları önlemek amacıyla sınırlı tutulurken, günümüzde modern bağımlılık teorisi gereği devletin bağımlılığı azaltmadaki düzenleyici ve denetleyici rolü çok daha geniş bir kapsama ulaşmıştır.

Dünya Sağlık Örgütü öncülüğünde 2003 yılında Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi imzalanmıştır.^【5】 2008 yılında ise tütün kullanımını azaltmayı hedefleyen MPOWER politika paketi oluşturulmuştur.^【6】 Bu paketin bileşenleri arasında tütün kullanımını izlemek, toplumu sigara dumanından korumak, bırakmak isteyenlere yardım teklif etmek, zararlar hakkında uyarmak, reklam ve sponsorlukları yasaklamak ile vergi oranlarını artırmak yer almaktadır. Sigara ve alkol gibi ürünlerin tüketimini azaltmak amacıyla devletler tarafından uygulanan özel tüketim vergileri literatürde günah vergileri olarak da adlandırılmaktadır.

Türkiye, tütün kontrolü konusunda önemli yasal düzenlemeler hayata geçirmiştir. 1996 yılında kabul edilen yasa ile tütün ürünlerinin 18 yaşından küçüklere satışı yasaklanmış ve tütün reklamlarına sınırlama getirilmiştir.^【7】 2008 yılında çıkarılan yasa ile kapalı kamu alanlarında sigara içilmesi yasaklanarak dumansız hava sahası uygulamasına geçilmiştir.^【8】 Sigarayı bırakmak isteyenlere destek olmak amacıyla ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı kurularak psikolojik ve tıbbi destek sağlanmaktadır. Aynı zamanda, nikotin sakızları ve bantları gibi yöntemleri içeren Nikotin Replasman Tedavisi aracılığıyla bireylerin yoksunluk belirtilerini en aza indirmeleri amaçlanmaktadır. Türkiye, Dünya Sağlık Örgütü tarafından belirlenen MPOWER kriterlerinin tamamını yerine getiren ilk ülkelerden biri olmuştur.