Sukhoi T-4

Sukhoi T-4 (SSCB içinde "Sotka", "Proje 100" veya "Uçak 100" olarak bilinir), Sovyetler Birliği tarafından 1960'lı yıllarda geliştirilen, titanyum ve paslanmaz çelik gövde yapısına sahip, yüksek hızlı bir prototip stratejik bombardıman, anti-gemi ve keşif uçağıdır, Mach 3 hızına (ses hızının üç katı) ulaşması hedeflenen platform, delta kanat yapısı ve kanard (ön kuyruk) konfigürasyonu ile tasarlanmıştır.^【1】  Uçak, Sovyet havacılık endüstrisi için bir teknoloji demonstratörü işlevi görmüş ve fly-by-wire (elektronik uçuş kontrol) sistemine sahip ilk Sovyet uçağı olmuştur.

Geliştirme Süreci

Proje, ABD'nin Mach 3 hızındaki XB-70 Valkyrie stratejik bombardıman uçağı ve SR-71 Blackbird keşif uçağı geliştirme programlarına bir yanıt olarak 1961-1962 yıllarında başlatılmıştır.^【2】  Sovyet hükümeti, 3.000-3.200 km/s hıza ulaşabilen bir uçak geliştirilmesi için bir yarışma düzenlemiş; bu yarışmaya Sukhoi, Tupolev ve Yakovlev tasarım büroları katılmıştır, Sukhoi'nin tasarımı, yüksek seyir hızı (4.200 km/s olarak öngörülmüştü) ve aerodinamik üstünlüğü nedeniyle Tupolev (Tu-135) ve Yakovlev (Yak-33) tasarımlarına tercih edilmiş ve 1964 ortalarında prototip üretimi için yetkilendirilmiştir.^【3】  Projenin "100" veya "Sotka" olarak adlandırılmasının nedeni, uçağın yaklaşık 100 tonluk kalkış ağırlığına sahip olmasıdır.

Prototip Aşamaları ve Test Süreçleri

T-4'ün geliştirilmesi, Mach 3 hızında oluşan yüksek sürtünme ısısına dayanabilecek malzeme ve üretim teknolojilerinin (titanyum işleme ve otomatik kaynak teknikleri gibi) sıfırdan geliştirilmesini gerektirmiştir. İlk uçuşa elverişli prototip olan "101" numaralı uçak, 1971 sonbaharında tamamlanmış ve 30 Aralık 1971'de Zhukovsky uçuş test merkezine nakledilmiştir.

Uçak, ilk uçuşunu 22 Ağustos 1972 tarihinde pilot Vladimir Ilyushin ve navigatör Nikolai Alfyorov komutasında gerçekleştirmiştir. Test programı kapsamında toplamda sadece 10 uçuş yapılmış ve toplam uçuş süresi 10 saat 20 dakika ile sınırlı kalmıştır.^【4】 

Seri Üretime Geçiş ve Gelişmeler

Sovyet Hava Kuvvetleri başlangıçta 250 adet T-4 sipariş etmeyi planlamıştır. Ancak proje, yüksek maliyetler, karmaşık üretim süreçleri ve değişen askeri doktrinler nedeniyle seri üretime geçememiştir,. 1974 yılında Havacılık Endüstrisi Bakanlığı projeyi askıya almış ve 19 Aralık 1975'te resmen iptal etmiştir.^【5】  İptal kararında, kaynakların daha pratik görülen MiG-23 avcı uçağı ve Tupolev Tu-160 stratejik bombardıman uçağı projelerine aktarılması etkili olmuştur. 

Teknik Özellikler ve Varyantlar

T-4, aerodinamik ısınmaya karşı direnç sağlamak amacıyla gövdesinin büyük bir kısmında (%60 üzeri) titanyum ve paslanmaz çelik alaşımları kullanılarak üretilmiştir. Uçak, Mach 3 hızında uçarken oluşan 300°C üzerindeki yüzey sıcaklıklarına dayanacak şekilde tasarlanmıştır.

Gövde tasarımı, XB-70 Valkyrie'ye benzer şekilde delta kanat ve kanard yapısına sahiptir ancak T-4 daha küçük boyutlardadır. Uçağın en belirgin özelliklerinden biri, kalkış ve iniş sırasında pilot görüşü sağlamak için aşağıya eğilebilen, süpersonik uçuşta ise aerodinamik verimlilik için yukarı kaldırılan hareketli burun yapısıdır. Burun yukarı pozisyondayken pilotlar dışarıyı periskop yardımıyla görmektedir.

Aviyonik ve Sistem Bileşenleri

T-4, Sovyet havacılığında bir ilk olan dört yedekli (quadruplex) analog fly-by-wire (elektronik uçuş kontrol) sistemine sahiptir. Olası bir elektronik arıza durumunda devreye giren mekanik bir yedekleme sistemi de bulunmaktadır. Uçak, otonom uçuş kabiliyetine sahip gelişmiş seyrüsefer ve atış kontrol radarlarıyla donatılmıştır.

Teknik Özellikler Tablosu^【6】 

Kullandığı Mühimmatlar ve Yetenekleri

• Hava-Yer Mühimmatları: T-4, ana silah sistemi olarak iki adet uzun menzilli, hipersonik, katı yakıtlı Kh-45 (X-45) havadan karaya füze taşıyacak şekilde tasarlanmıştır. Bu füzelerin menzili yaklaşık 1.500 km olup gemilere veya kara hedeflerine karşı nükleer veya konvansiyonel harp başlığı taşıma kapasitesine sahiptir.

• Savunma Sistemleri: Uçakta dahili bir top veya savunma silahı bulunmamaktadır; savunması yüksek hızı ve irtifasına dayanmaktadır.

Mevcut ve Planlanan Varyantlar

• T-4 (101): Uçuş testlerini gerçekleştiren tek prototip.

• T-4M (100I): Değişken geometrili kanat (swing-wing) yapısına sahip geliştirilmiş versiyon (tasarım aşamasında kaldı).

• T-4MS (200): Uçan kanat/kaldırıcı gövde tasarımına sahip stratejik bombardıman uçağı projesi (daha sonra Tupolev Tu-160 projesine evrildi).^【7】 

• Yolcu Uçağı Varyantı: 64 yolcu kapasiteli sivil versiyonu üzerinde çalışmalar yapılmış ancak hayata geçirilmemiştir.

Kullanım Amacı ve Görevler

T-4'ün birincil görevi, düşman hava savunma sistemlerini yüksek hız (Mach 3) ve yüksek irtifa (24.000 m) avantajı ile aşarak stratejik nükleer saldırı ve anti-gemi (özellikle uçak gemisi gruplarına karşı) operasyonları icra etmektir.

Sivil ve İnsani Görevler

Uçağın doğrudan sivil veya insani bir kullanım geçmişi yoktur. Ancak geliştirme sürecinde elde edilen titanyum işleme ve aerodinamik veriler, Sovyet süpersonik yolcu uçağı Tu-144 ve Buran uzay mekiği programlarında kullanılmıştır.

Uluslararası Karşılaştırma ve Rakip Sistemler

• North American XB-70 Valkyrie (ABD): T-4'ün en yakın muadili ve tasarım ilham kaynağıdır. XB-70, altı motora sahipken T-4 dört motora sahiptir. Her iki uçak da delta kanat ve kanard yapısını kullanır, ancak T-4 boyut olarak XB-70'ten daha küçüktür,. XB-70 katlanabilir kanat uçlarına sahipken, T-4 sabit kanat uçlarına sahiptir.

• Lockheed SR-71 Blackbird (ABD): Her iki uçak da titanyum yapıya ve Mach 3 hız kapasitesine sahiptir. Ancak SR-71 silahsız bir keşif uçağıyken, T-4 silahlı bir bombardıman uçağı olarak tasarlanmıştır.

Performans Avantajları ve Zayıf Yönler

• Avantajları: Yüksek hız, nükleer taarruz kabiliyeti, gelişmiş fly-by-wire sistemi.

• Zayıf Yönleri: Çok yüksek üretim ve işletme maliyeti, karmaşık bakım gereksinimleri. Burun yukarıdayken pilotların görüşünün olmaması ve sadece periskopa bağımlı kalmaları önemli bir tasarım kısıtlamasıdır. Ayrıca, gelişen hava savunma füzeleri karşısında yüksek irtifa/yüksek hız konseptinin geçerliliğini yitirmesi projenin zayıf noktası olmuştur.