Tamzara Dokuması

Tamzara bezi (dokuması), Türkiye’nin Giresun iline bağlı Şebinkarahisar ilçesinin Tamzara Mahallesi’nde üretilen geleneksel bir dokuma ürünüdür. Adını bu mahalleden alan bez, 18. yüzyıldan bu yana varlığını sürdüren yerel halk kültürünün bir parçasıdır. Sert kış koşullarının hâkim olduğu, deniz seviyesinden yüksek bir bölgede, koyun ve keçi yetiştiriciliğinin yaygın olduğu Şebinkarahisar’ın yaşam biçimini ve el sanatı yetkinliklerini yansıtmaktadır. Modernleşme ve endüstriyel üretim süreçlerinin etkisiyle neredeyse kaybolma noktasına gelen bu geleneksel dokuma, son yıllarda yeniden canlandırılmaya çalışılmaktadır.

Tamzara Dokuması (AA)

Tarihçe ve Kültürel Önem

Tamzara bezi, Şebinkarahisar’ın kültürel mirasının bir parçası olarak, bölgedeki insanların yaşam tarzını, el becerilerini ve estetik anlayışlarını ortaya koyar. Geçmişte sofra bezi, peştamal, başörtüsü, hamam bürüklüğü, önlük, mendil, çarşaf, dırıl ve gazelina gibi ürünlerde kullanılan bu bezler, özellikle çeyiz sandıklarında önemli bir yer tutmuştur. 20. yüzyılın sonlarından itibaren el dokumacılığının yerini endüstriyel üretim almış ve bu gelenek büyük ölçüde terk edilmiştir. 2010 yılından itibaren Şebinkarahisar Meslek Yüksekokulu ve Halk Eğitim Merkezi’nin desteğiyle Tamzara bezi üretimi yeniden canlandırılmaya çalışılmaktadır.

Üretim Teknikleri ve Araçlar

Tamzara bezinin üretiminde temel araç, genellikle dört çerçeveli geleneksel dokuma tezgâhıdır. Bu tezgâhlar, ipliklerin düzenli akışını sağlamak için tasarlanmış olup, yaklaşık 15-20 metre uzunluğunda bir oturma alanına sahiptir. Dokumacı, tezgâhın ortasında konumlanarak ipliklerin düzgün işlenmesini sağlar. Dokuma işlemi sonrası bezler haşıl (nişasta bazlı madde) ile kaplanır ve ardından haşıl uzaklaştırılır. Yörede “bürüncük” olarak adlandırılan bezlere estetik ve işlevsellik için saçak bağlanması da yaygın bir uygulamadır.

İplikler genellikle %100 pamuktan yapılır, ancak keten ve kenevir iplikleri de kullanılabilir. Geleneksel olarak el eğirme teknikleriyle hazırlanan iplikler, modern üretimde hazır ipliklerle değiştirilmiştir. İplik hazırlığı, boyama, kasserleme (beyazlatma) ve haşıllama gibi işlemler, dokumanın kalitesini artırmak için özenle uygulanır. Boyama işleminde doğal boyalar, bitkisel boyalar veya topraktan elde edilen boyalar kullanılır; siyah renk için zırnık maddesi eklenerek rengin sabitlenmesi sağlanır.

Tamzara Dokuması (AA)

Desen ve Kompozisyon Özellikleri

Tamzara bezinin ayırt edici özelliği, bezayağı ve rips dokuma örgülerinin yoğun kullanımıdır. Bunun yanı sıra panama ve krep dokuma örgüleri de kullanılır ancak bunlar baskın değildir. Desenler genellikle kareli ve çizgili formdadır; farklı büyüklük ve kalınlıklarda kareler ile çizgi hatları, dokumanın temel estetik özelliğini oluşturur. Son yıllarda ajur tekniği desenleri de görülse de kareli ve çizgili desenler ağırlıklıdır.

Desenler, dokuma esnasında renkli ipliklerle oluşturulur. Orijinal bezlerde siyah ve beyaz renkler hakimdir; kırmızı, sarı, mor, yeşil lacivert ve pembe gibi renkler daha az kullanılır. Günümüz dokumalarında ise kırmızı ve lacivert renkler öne çıkmaktadır.

Tamzara bezinin ince yapısı, örme aralarındaki boşluklar sayesinde suyu absorbe eder ve hava akımıyla kolayca kurur, bu da teri çeken ve çabuk kuruyan bir kumaş olmasını sağlar. Bu özellik, özellikle peştamal ve başörtüsü gibi ürünlerde işlevselliği artırmıştır.

Coğrafi İşaret ve Denetim Süreci

Tamzara Dokuması, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında, 31.08.2018 tarihinden itibaren korunmak üzere 30.09.2019 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescil edilmiştir. Şebinkarahisar Belediyesi tarafından yapılan başvuruyla, Tamzara Dokuması, Giresun ili Şebinkarahisar ilçesine özgü bir mahreç işareti olarak tanınmıştır.

Denetim süreci, Şebinkarahisar Belediyesi’nin koordinatörlüğünde yürütülmektedir. Denetim mercii, Şebinkarahisar Belediyesi’nden üç kişi, Şebinkarahisar İlçe Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü’nden bir kişi ve Giresun Üniversitesi Şebinkarahisar Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu Tasarım Bölümü’nden bir kişi olmak üzere beş kişiden oluşur. Denetimler, yılda bir kez düzenli olarak yapılır; şikayet üzerine veya gerekli hallerde ek denetimler gerçekleştirilir. Denetimlerde, dokumanın %100 pamuk çözgü ipliği içermesi, bezayağı ve rips dokuma örgülerinin baskın olması, kareli ve çizgili desenlerin kullanılması gibi standartlar kontrol edilir.

Tamzara Dokuması (AA)

Çalışmalar ve Analizler

Tamzara bezinin özelliklerini belgelemek için yapılan çalışmalarda, 9 adet orijinal Tamzara bezi, 4 adet ikinci nesil dokuma ve 5 adet günümüz dokuması analiz edilmiştir. Bu çalışmalar, eski ustalar ve aileleriyle yapılan yüz yüze görüşmelerle desteklenmiştir. Orijinal bezler 1950-1990 yılları arasında üretilmiş olup, geçmişteki üretim tekniklerini ve estetik anlayışı yansıtır. İkinci nesil dokumalar (1981-1990) genellikle peştamal olarak üretilmiş; günümüz dokumaları ise 2010 yılından itibaren Kadın İstihdamını Destekleme Programı kapsamında gömleklik, şal ve masa örtüsü gibi ürünlerde kullanılmıştır. Analizler, dokuma teknikleri ve desenlerdeki değişimleri ortaya koymayı amaçlamıştır.

Günümüzdeki Durum

Tamzara bezi, geçmişteki yaygınlığına kıyasla sınırlı bir üretimle varlığını sürdürmektedir. 2010 yılında Kadın İstihdamını Destekleme Hibe Programı kapsamında başlatılan “Kadınlar Üretimde” projesi ve Şebinkarahisar Belediyesi ile Giresun Üniversitesi Şebinkarahisar Meslek Yüksekokulu’nun ortak çalışmalarıyla dokuma yeniden canlandırılmıştır. Halk Eğitim Merkezi Yöresel Bez Dokuma Kursu, bu geleneğin devamlılığını sağlamaya çalışmaktadır. Günümüz dokumaları, orijinal bezlerin desen ve teknik özelliklerini kısmen korurken, modern üretim yöntemlerine uyum sağlamıştır. Coğrafi işaret tescili, ürünün tanınırlığını artırarak yerel ekonomiye katkı sağlamaktadır.