Türkiye’nin Patriot Hava Savunma Sistemi Alma Süreci

1991 yılında meydana gelen Körfez Savaşı Türkiye’nin hava savunma ihtiyacının somut biçimde gündeme gelmesine yol açan gelişmelerden biri olarak tanımlanır.

Irak’ın savaş sırasında Scud tipi balistik füzeleri kullanması bölgedeki ülkeler için balistik füze tehdidinin görünür hale gelmesine neden olmuştur. Balistik füze saldırılarının bölgesel güvenlik üzerinde yarattığı etkiler Türkiye’nin hava savunma planlamasında önemli bir faktör olarak değerlendirilmiştir^【1】.

Türkiye’nin NATO üyesi olması nedeniyle Körfez Savaşı sırasında ittifak kapsamında savunma tedbirleri alınmıştır. Bu tedbirler Türkiye’nin olası balistik füze saldırılarına karşı korunmasını amaçlayan kolektif savunma önlemlerini içermiştir.

NATO müttefikleri Türkiye’nin güvenliğini sağlamak amacıyla çeşitli askeri destek önlemleri uygulamıştır. Bu önlemler kapsamında Türkiye’ye hava savunma unsurlarının konuşlandırılması gündeme gelmiştir^【2】. Patriot hava savunma sistemleri bu dönemde balistik füze savunması için kullanılan önemli sistemlerden biri olarak kabul edilmiştir.

Patriot sistemi ABD tarafından geliştirilen ve balistik füze savunması amacıyla kullanılan bir hava savunma sistemidir^【3】. Körfez Savaşı sırasında Patriot sistemlerinin kullanılması bu sistemlerin uluslararası savunma planlamasında daha fazla yer almasına neden olmuştur.

Körfez Savaşı sırasında NATO müttefikleri Türkiye’nin hava savunma kapasitesini güçlendirmek amacıyla çeşitli askeri destekler sağlamıştır. Bu destekler Türkiye’nin balistik füze tehdidine karşı korunmasını hedefleyen savunma önlemlerini kapsamıştır. Türkiye’ye konuşlandırılan savunma sistemleri NATO’nun kolektif savunma mekanizmasının bir parçası olarak değerlendirilmiştir.

Patriot sistemleri bu dönemde balistik füze savunma sistemleri arasında en gelişmiş sistemlerden biri olarak kabul edilmiştir^【4】. Bu sistemler hava hedefleri ve balistik füzelere karşı savunma sağlamak amacıyla geliştirilmiştir. Patriot sisteminin gelişmiş versiyonları balistik füze savunması konusunda önemli teknolojik özelliklere sahiptir.

Türkiye’nin hava savunma sistemleri konusunda dış destek alması bu dönemde savunma politikası açısından önemli bir gelişme olarak görülmüştür. Bu gelişme Türkiye’nin uzun menzilli hava savunma sistemi ihtiyacının daha görünür hale gelmesine yol açmıştır. Balistik füze tehdidinin somut biçimde ortaya çıkması Türkiye’nin savunma planlamasında yeni arayışların başlamasına neden olmuştur. Bu süreç Türkiye’nin uzun menzilli hava savunma sistemi edinme tartışmalarının başlangıç noktalarından biri olarak değerlendirilmiştir^【5】.

Patriot sistemi ABD tarafından geliştirilen ve uzun menzilli hava savunma görevlerinde kullanılan bir füze savunma sistemi olarak tanımlanır. Bu sistem radar, komuta kontrol merkezi ve füze bataryalarından oluşan entegre bir savunma mimarisi içinde çalışır. Patriot sisteminin temel görevi hava hedeflerini ve balistik füzeleri tespit ederek etkisiz hale getirmektir. Patriot Advanced Capability (PAC) serisi bu sistemin geliştirilmiş versiyonlarını ifade eder. PAC-3 versiyonu balistik füze savunması için geliştirilmiş bir versiyon olarak tanımlanır. PAC-3 sistemi hedefe doğrudan çarpma prensibiyle çalışan füze teknolojisini kullanır. Bu teknoloji balistik füze savunması alanında önemli bir gelişme olarak kabul edilir^【6】.

Balistik füze savunması modern askeri stratejilerde önemli bir savunma alanı olarak kabul edilmektedir. Türkiye’nin coğrafi konumu balistik füze tehdidine karşı savunma planlamasını etkileyen önemli bir faktör olmuştur. Bu nedenle Türkiye uzun menzilli hava savunma sistemi edinme seçeneklerini değerlendirmeye başlamıştır. Patriot sistemi bu süreçte değerlendirilen önemli sistemlerden biri olmuştur.

Türkiye’nin savunma planlamasında teknoloji transferi ve ortak üretim talepleri de önemli bir unsur olarak ortaya çıkmıştır. Bu talepler uzun menzilli hava savunma sistemi tedarik sürecinde önemli bir müzakere konusu haline gelmiştir. Türkiye’nin ulusal hava savunma sistemi geliştirme hedefi savunma sanayisinin geliştirilmesi politikasıyla ilişkilendirilmiştir.

Bu yaklaşım hem uluslararası sistemlerin değerlendirilmesini hem de yerli sistemlerin geliştirilmesini içeren bir strateji ortaya çıkarmıştır. Bu süreç Türkiye’nin ilerleyen yıllarda uzun menzilli hava savunma sistemi tedariki için çeşitli uluslararası ihale süreçleri başlatmasına zemin hazırlamıştır.

T-LORAMIDS İhalesi

Türkiye’nin uzun menzilli hava ve füze savunma sistemi edinme amacıyla başlattığı tedarik süreci T-LORAMIDS olarak adlandırılan bir savunma projesi çerçevesinde tanımlanır.

T-LORAMIDS ifadesi Türk Uzun Menzilli Bölge Hava ve Füze Savunma Sistemi anlamına gelen bir savunma programını ifade eder. Program Türkiye’nin balistik füze tehdidine karşı savunma kapasitesini artırmayı amaçlayan bir sistem geliştirme veya satın alma sürecini kapsar. Bu proje kapsamında Türkiye uluslararası savunma şirketlerinden teklif almayı planlamıştır^【7】.

Projenin temel hedeflerinden biri balistik füze tehdidine karşı etkili bir savunma sistemi edinmektir. Türkiye bu ihale kapsamında teknoloji transferi ve ortak üretim şartlarını da değerlendirme kriterleri arasında yer almıştır. Bu yaklaşım Türkiye’nin yalnızca bir savunma sistemi satın almayı değil aynı zamanda savunma teknolojisi geliştirme kapasitesini artırmayı hedeflediğini göstermiştir^【8】.

T-LORAMIDS ihalesi kapsamında farklı ülkeler tarafından geliştirilen hava savunma sistemleri değerlendirme sürecine dahil edilmiştir. ABD tarafından geliştirilen Patriot hava savunma sistemi bu ihale sürecinde teklif edilen sistemlerden biri olmuştur. Patriot sistemi balistik füze savunma kapasitesine sahip bir hava savunma sistemi olarak NATO ülkeleri tarafından kullanılmaktadır.

İhale kapsamında ABD’li Raytheon ve Lockheed Martin şirketleri Patriot PAC-3 sistemini teklif etmiştir. Fransa ve İtalya ortaklığı tarafından geliştirilen SAMP-T hava savunma sistemi de ihale sürecinde yer alan seçeneklerden biri olmuştur. Rusya tarafından geliştirilen S-300 serisi sistemler de ihale sürecinde değerlendirilen seçenekler arasında bulunmuştur. Çin tarafından geliştirilen HQ-9 hava savunma sistemi de teklif edilen sistemlerden biri olmuştur^【9】.

İhale sürecinde sistemlerin menzil, radar kapasitesi ve füze savunma yetenekleri gibi teknik kriterler değerlendirilmiştir. Türkiye savunma sistemleri tedarikinde yerli üretim kapasitesini geliştirmeyi hedefleyen bir politika izlemiştir. Bu nedenle ihale sürecinde teknoloji paylaşımı önemli bir müzakere konusu olmuştur. Bu strateji savunma sistemlerinin mümkün olduğunca yerli üretim kapasitesiyle geliştirilmesini amaçlamaktadır.

T-LORAMIDS ihalesi bu stratejinin uygulanabileceği önemli projelerden biri olarak görülmüştür. T-LORAMIDS ihalesi aynı zamanda Türkiye’nin NATO ile savunma uyumluluğu konusundaki tartışmaların da bir parçası olmuştur. NATO ülkeleri tarafından kullanılan sistemlerle uyumluluk savunma planlamasında dikkate alınan unsurlardan biri olmuştur.

Çin Sisteminin Seçilmesi

T-LORAMIDS ihalesi kapsamında Türkiye’nin uzun menzilli hava ve füze savunma sistemi edinme sürecinde farklı ülkelerin savunma sistemleri incelenmiştir.

Bu süreçte ABD yapımı Patriot sistemi, Avrupa üretimi SAMP-T sistemi ve Çin tarafından geliştirilen HQ-9 sistemi ihale kapsamında ele alınan seçenekler arasında yer almıştır. Çin tarafından geliştirilen HQ-9 hava savunma sistemi China Precision Machinery Import-Export Corporation tarafından sunulan bir teklif kapsamında Türkiye’nin onayına sunulmuştur. HQ-9 sistemi uzun menzilli hava savunma ve balistik füze savunma kapasitesine sahip bir sistem olarak tanımlanmıştır. Türkiye’nin yürüttüğü ihale sürecinde sistemlerin teknik kapasitesi, maliyetleri ve üretim koşulları gibi unsurlar değerlendirme kriterleri arasında yer almıştır. Teknoloji transferi ve ortak üretim konuları Türkiye’nin savunma tedarik politikası açısından önemli kriterler olarak yer almıştır^【10】.

2013 yılında Türkiye’nin uzun menzilli hava savunma sistemi ihalesinde Çin tarafından sunulan HQ-9 sisteminin tercih edildiği açıklanmıştır. HQ-9 sisteminin ihale sürecinde maliyet açısından daha uygun bir teklif sunduğu belirtilmiştir. HQ-9 sisteminin seçilmesi uluslararası savunma çevrelerinde dikkat çeken bir gelişme olarak değerlendirilmiştir^【11】.

Bu karar NATO ülkeleri arasında da çeşitli tartışmaların ortaya çıkmasına neden olmuştur. Türkiye’nin NATO üyesi olması bu tartışmaların güvenlik ve uyumluluk boyutunun da değerlendirilmesine yol açmıştır. NATO’nun entegre hava savunma sistemi ittifak ülkelerinin savunma sistemlerinin ortak bir mimari içinde çalışmasını öngörmektedir. Bu mimari balistik füze savunması ve hava savunma sistemlerinin birlikte çalışmasını sağlayan bir sistemdir. Bu süreçte teknik müzakereler ve siyasi görüşmeler devam etmiştir. Türkiye’nin uzun menzilli hava savunma sistemi arayışı bu gelişmeler sonrasında da devam etmiştir. Bu süreç ilerleyen yıllarda ihale sürecinin iptal edilmesiyle yeni bir aşamaya geçmiştir^【12】.

İhalenin iptali

Türkiye ile Çin arasında teknik ve ticari müzakereler yürütülmeye başlanmıştır. Müzakereler kapsamında sistemin teknik özellikleri, üretim koşulları ve teknoloji transferi gibi konular ele alınmıştır. Türkiye’nin savunma sanayisi politikaları çerçevesinde teknoloji transferi önemli bir müzakere konusu olmuştur. T-LORAMIDS ihalesi yalnızca bir savunma sistemi satın alma süreci olarak değil aynı zamanda teknoloji kazanımı sağlayabilecek bir proje olarak ele alınmıştır.

Bu süreç NATO ülkeleri tarafından da yakından takip edilmiştir.

Çin sisteminin seçilmesi NATO ülkeleri arasında savunma uyumluluğu konusunda çeşitli tartışmaların ortaya çıkmasına sebebiyet vermiştir. NATO’nun entegre hava savunma sistemi üye ülkelerin savunma altyapılarının ortak bir mimari içinde çalışmasını öngörmektedir.

Bu durum Türkiye’nin savunma tedarik sürecinin uluslararası güvenlik tartışmalarıyla bağlantılı hale gelmesine yol açmıştır. Türkiye’nin NATO üyesi olması savunma sistemlerinin uyumluluğu konusunun önemini artırmıştır.

Savunma tedarik projeleri çoğu zaman teknik görüşmelerin yanı sıra siyasi ve stratejik faktörlerin de etkisi altında gerçekleşmektedir. Türkiye’nin uzun menzilli hava savunma sistemi tedariki de bu tür çok boyutlu değerlendirmeler içeren bir süreç olarak ortaya çıkmıştır.

2015 yılında Türkiye uzun menzilli hava savunma sistemi ihalesinin iptal edildiğini açıklamıştır^【13】.

S-400 Anlaşması ve Patriot Görüşmeleri

T-LORAMIDS ihalesinin iptal edilmesinin ardından Türkiye uzun menzilli hava savunma sistemi edinme arayışını sürdürmüştür. Bu süreçte Türkiye farklı ülkeler tarafından geliştirilen hava savunma sistemlerini gündeminde tutmaya devam etmiştir. Rusya tarafından geliştirilen S-400 hava savunma sistemi bu dönemde Türkiye’nin yakından takip ettiği sistemlerden biri olarak ortaya çıkmıştır^【14】.

S-400 Hava Savunma Sistemi - Anadolu Ajansı

S-400 sistemi uzun menzilli hava savunma ve balistik füze savunma kapasitesine sahip bir sistem olarak tanımlanır. Bu sistem hava hedefleri ve balistik füzelere karşı savunma sağlayabilen bir füze savunma sistemi olarak geliştirilmiştir. S-400 sistemi radar sistemleri, komuta kontrol unsurları ve füze bataryalarından oluşan entegre bir hava savunma mimarisi içinde çalışır^【15】.

Türkiye ile Rusya arasında S-400 sistemi konusunda görüşmeler yürütülmeye başlanmıştır^【16】.

S-400 sistemi NATO ülkeleri tarafından kullanılan savunma sistemlerinden farklı bir teknolojiye sahiptir. Bu nedenle Türkiye’nin S-400 sistemi edinme süreci uluslararası savunma politikaları açısından dikkatle izlenen bir gelişme olmuştur.

2017 yılında Türkiye ile Rusya arasında S-400 hava savunma sistemi satın alınmasına yönelik anlaşma yapılmıştır.

Türkiye’nin bu sistemi satın alma kararı NATO ülkeleri arasında çeşitli tartışmaların ortaya çıkmasına yol açmıştır^【17】.

S-400 anlaşmasının ardından Türkiye ile ABD arasında Patriot hava savunma sistemi konusunda da görüşmeler yürütülmüştür. ABD Türkiye’ye Patriot hava savunma sistemi satışı için çeşitli tekliflerde bulunmuştur.

ABD tarafından yapılan teklif Patriot sisteminin Türkiye’ye satışını içeren bir savunma anlaşmasını kapsamıştır^【18】.

ABD’nin Patriot Satış Onayı

Türkiye’nin uzun menzilli hava savunma sistemi edinme sürecinde ABD tarafından geliştirilen Patriot hava savunma sistemi önemli bir seçenek olarak gündeme gelmiştir.

Patriot sistemi radar sistemleri, komuta kontrol unsurları ve füze bataryalarından oluşan entegre bir savunma yapısı içinde faaliyet gösterir. Bu sistem NATO ülkeleri tarafından kullanılan başlıca hava savunma sistemlerinden biri olarak kabul edilir^【19】.

Türkiye’nin hava savunma ihtiyacının devam etmesi ABD ile Patriot sistemi konusunda görüşmelerin sürdürülmesine yol açmıştır^【20】.

Patriot sistemi NATO’nun balistik füze savunma mimarisi içinde kullanılan sistemlerden biridir. Türkiye’nin Patriot sistemi edinme ihtimali NATO savunma mimarisiyle uyumluluk açısından da önemli bir konu olarak görülmüştür^【21】.

2018 yılında ABD Türkiye’ye Patriot hava savunma sistemi satışına ilişkin olası bir anlaşmaya onay verilmesi için resmi süreci başlatmıştır^【22】.

ABD Savunma Güvenlik İşbirliği Ajansı Türkiye’ye Patriot sistemi satışına yönelik olası bir anlaşmayı Kongre’ye bildirmiştir.

Bu satış paketi Patriot füze sistemleri ve ilgili destek unsurlarını içeren kapsamlı bir savunma anlaşmasını kapsamıştır. Anlaşma kapsamında Patriot sistemlerinin yanı sıra radar sistemleri ve çeşitli lojistik destek unsurlarının da yer aldığı belirtilmiştir. Patriot satış paketinin toplam değerinin yaklaşık 3,5 milyar dolar olduğu ifade edilmiştir^【23】.

ABD tarafından yapılan açıklamada bu satışın NATO müttefiki olan Türkiye’nin savunma kapasitesini güçlendirmeyi amaçladığı ifade edilmiştir. ABD’nin Patriot satış onayı Türkiye ile ABD arasındaki savunma ilişkilerinin önemli başlıklarından biri haline gelmiştir^【24】.

S-400 Krizi ve Patriot Sürecinin Sona Ermesi

Türkiye ile Rusya arasında imzalanan S-400 hava savunma sistemi anlaşmasının ardından sistemlerin teslimat süreci başlamıştır.

S-400 hava savunma sistemlerinin Türkiye’ye teslim edilmesinin 2019 yılı içinde gerçekleştirilmesi planlanmıştır^【25】.

Türkiye ile Rusya arasında yapılan anlaşma kapsamında sistemlerin teslimat süreci başlamıştır. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan S-400 sistemlerinin teslimat sürecinin devam ettiğini ve anlaşmanın tamamlandığını ifade etmiştir^【26】.

Patriot Füze Savunma Sistemi - Anadolu Ajansı

S-400 sisteminin Türkiye tarafından satın alınması uluslararası savunma politikalarında önemli bir tartışma başlığı haline gelmiştir.

Bu gelişme Türkiye ile ABD arasındaki savunma ilişkilerinde yeni bir dönemin başlamasına yol açmıştır. ABD yönetimi S-400 sisteminin NATO savunma mimarisiyle uyumlu olmadığını ifade etmiştir^【27】.

S-400 sisteminin Türkiye tarafından satın alınması ABD ve NATO ülkeleri arasında çeşitli güvenlik tartışmalarının ortaya çıkmasına yol açmıştır. NATO’nun entegre hava savunma sistemi üye ülkelerin savunma altyapılarının birlikte çalışmasını öngören bir mimariye sahiptir^【28】.

Bu nedenle S-400 sisteminin NATO savunma altyapısına entegrasyonu tartışma konusu olmuştur.

Türkiye S-400 sisteminin NATO savunma altyapısına entegre edilmeyeceğini açıklamıştır^【29】.

Bu süreç Türkiye’nin Patriot sistemi edinme ihtimali konusunda da yeni değerlendirmelerin yapılmasına yol açmıştır.

ABD yönetimi S-400 sisteminin satın alınması halinde yaptırım uygulanabileceğini açıklamıştır^【30】.

S-400 sistemi nedeniyle ABD tarafından Türkiye’ye yönelik çeşitli yaptırım kararları alınmıştır.

Bu yaptırımlar ABD’nin Hasımlarına Yaptırımlar Yoluyla Karşı Koyma Yasası kapsamında uygulanmıştır. CAATSA yaptırımları Türkiye ile ABD arasındaki savunma ilişkilerinde önemli bir gelişme olarak değerlendirilmiştir^【31】.

ABD ayrıca Türkiye’nin F-35 savaş uçağı programındaki durumunu yeniden değerlendirmiştir. Türkiye F-35 savaş uçağı programından çıkarılmıştır^【32】.

Bu gelişmeler Türkiye’nin hava savunma sistemi politikalarında yeni bir dönemin başlamasına yol açmıştır.

Türkiye’nin Yerli Hava Savunma Projeleri

Türkiye’nin uzun menzilli hava savunma sistemi edinme süreci yalnızca dış tedarik seçenekleriyle sınırlı kalmamış, aynı zamanda yerli savunma sistemlerinin geliştirilmesine yönelik projeleri de içermiştir^【33】.

Yerli hava savunma sistemi projeleri Türkiye’nin savunma sanayisini geliştirme hedefinin bir parçası olarak ortaya çıkmıştır.

Bu projeler hava savunma sistemlerinin yerli imkânlarla geliştirilmesini amaçlayan savunma sanayisi programları kapsamında yürütülmüştür. Türkiye’nin hava savunma sistemi geliştirme projeleri farklı menzil kategorilerinde sistemlerin tasarlanmasını içermektedir. Bu projeler kısa menzil, orta menzil ve uzun menzil hava savunma sistemlerini kapsayan çok katmanlı bir savunma mimarisi oluşturmayı hedeflemiştir^【34】.

Türkiye’nin hava savunma projeleri ASELSAN, ROKETSAN ve Savunma Sanayii Başkanlığı tarafından yürütülen programlar kapsamında geliştirilmiştir.

Türkiye’nin yerli hava savunma sistemleri projeleri kapsamında geliştirilen sistemlerden biri HİSAR-A hava savunma sistemi olmuştur. HİSAR-A sistemi kısa menzil hava savunma sistemi olarak geliştirilmiştir. Bu sistem düşük irtifada uçan hava hedeflerine karşı savunma sağlamak amacıyla tasarlanmıştır. HİSAR-A sistemi mobil platformlar üzerinde konuşlandırılabilen bir hava savunma sistemi olarak geliştirilmiştir^【35】.

HİSAR-A sistemi geliştirme sürecinde çeşitli test ve kabul atışları gerçekleştirilmiştir. Gerçekleştirilen testlerde sistemin hedefleri başarıyla vurduğu açıklanmıştır^【36】.

Türkiye’nin yerli hava savunma sistemi projeleri kapsamında geliştirilen bir diğer sistem HİSAR-O orta menzil hava savunma sistemi olmuştur. HİSAR-O sistemi orta menzil hava savunma görevleri için geliştirilmiştir. Bu sistem daha geniş menzil ve daha yüksek irtifa kapasitesine sahip hava savunma görevlerini yerine getirebilmektedir. HİSAR-O sistemi radar sistemleri ve komuta kontrol altyapısıyla entegre şekilde çalışmaktadır. HİSAR-O sistemi Türkiye’nin hava savunma mimarisinde orta menzil savunma katmanını oluşturmayı amaçlayan bir proje olarak geliştirilmiştir^【37】.

HİSAR projeleri Türkiye’nin hava savunma kapasitesini katmanlı bir sistem mimarisi içinde geliştirmeyi hedeflemiştir. HİSAR-D RF sistemi ise hava savunma projeleri kapsamında geliştirilen yeni nesil füze sistemlerinden biri olarak ortaya çıkmıştır. Bu sistem gerçekleştirilen test atışlarında hedefleri başarıyla vurmuştur^【38】.

Türkiye’nin yerli hava savunma sistemi projeleri kapsamında geliştirilen uzun menzil savunma sistemi SİPER projesi olmuştur. SİPER sistemi uzun menzil hava savunma görevleri için geliştirilen bir füze savunma sistemi olarak tanımlanır. Bu sistem yüksek irtifa ve uzun menzil hava hedeflerine karşı savunma sağlamak amacıyla geliştirilmiştir. Bu proje ASELSAN, ROKETSAN ve TÜBİTAK SAGE tarafından yürütülen savunma projeleri kapsamında geliştirilmiştir^【39】.

Türkiye’nin hava savunma projeleri yalnızca bireysel sistemlerin geliştirilmesini değil aynı zamanda entegre bir savunma mimarisi oluşturulmasını amaçlamıştır. Bu mimari farklı menzil kategorilerindeki sistemlerin birlikte çalışmasını öngören çok katmanlı bir hava savunma yapısını ifade etmektedir.