Yapısal Kişilik Kuramı

Yapısal kişilik kuramı, insan kişiliğini anlamak ve açıklamak için bir model sunan psikodinamik bir yaklaşımdır. Bu kuram, özellikle Sigmund Freud'un çalışmalarıyla ilişkilendirilir ve kişiliğin üç ana bileşenden oluştuğunu varsayar: İd, ego ve süperego. Bu yapılar, bireyin düşüncelerini, duygularını ve davranışlarını şekillendiren dinamik etkileşimler içinde kabul edilir.

İd

İd, yapısal kişilik kuramının en ilkel ve tamamen bilinç dışı olan kısmıdır. Doğuştan var olduğu ve temel biyolojik dürtüleri, içgüdüleri ve arzuları barındırdığı kabul edilir. Freud'a göre id, zevk ilkesine göre hareket eder ve anında tatmin arayışındadır. Bu dürtüler arasında yaşam içgüdüsü, cinsel enerji ve ölüm içgüdüsü yani saldırganlık ve yıkıcılık eğilimleri bulunur. İdin mantık, gerçeklik veya ahlaki değerlerle herhangi bir ilişkisi yoktur; tek amacı gerilimi azaltmak ve haz sağlamaktır. Rüya analizi, serbest çağrışım ve sembolik yorumlama gibi teknikler, idin bilinçdışı içeriğini anlamak için kullanılır.

Ego

Ego, kişiliğin daha organize, rasyonel ve gerçekçi kısmıdır. İdin dürtüleri ile dış dünyanın gerçeklikleri arasında bir aracı görevi görür. Ego, gerçeklik ilkesine göre işler; yani idin dürtülerini gerçek dünyanın sınırlamaları ve koşulları çerçevesinde tatmin etmeye çalışır. Bu, anlık tatmini erteleme, uygun yollar bulma veya dürtüleri sosyal olarak kabul edilebilir şekillerde ifade etme yeteneğini içerir. Egonun büyük bir kısmı bilinçli olsa da bir kısmı bilinç dışı süreçleri de içerir. Savunma mekanizmaları, egonun kaygı ile başa çıkmak ve idin kabul edilemez dürtülerini veya süperegonun katı taleplerini dengelemek için kullandığı bilinçdışı stratejilerdir. Ego, bireyin çevresiyle uyum sağlamasına ve işlevsel olmasına yardımcı olur.

Süperego

Süperego, kişiliğin ahlaki ve etik yönünü temsil eder. Genellikle çocukluk döneminde, ebeveynlerin ve toplumun değerlerinin, kurallarının ve standartlarının içselleştirilmesiyle gelişir. Süperego iki ana bölümden oluşur: Vicdan ve ego ideali.

Vicdan, bireyi suçluluk ve utanç duygularıyla cezalandıran, yanlış olarak algılanan davranışları kontrol eden kısımdır. Ego ideali ise, bireyin ulaşmaya çalıştığı ideal benliği, mükemmeliyet arayışını ve gururla ilişkilendirilen başarıları içerir. Süperego, idin dürtülerini bastırmaya ve egonun gerçekçi ve ahlaki olmayan davranışlarını engellemeye çalışır. Amacı, bireyin ahlaki açıdan doğru ve sosyal olarak kabul edilebilir bir şekilde hareket etmesini sağlamaktır.

Örnek Üzerinden Açıklama

Diyelim ki bir kişi çok aç ve iş yerinde bir arkadaşının masasında duran bir dilim pasta görüyor.

• İd: Bu durumda id, pastayı hemen alıp yeme dürtüsüyle hareket ederdi. Açlığı anında gidermek ister, sonuçlarını veya başkasının mülkiyetini düşünmezdi. "Hemen ye!" derdi.

• Süperego: Süperego devreye girerek bu dürtüyü frenlerdi. "Bu pasta sana ait değil, çalmak yanlıştır. Başkasının eşyasına dokunmamalısın. Çalarsan kendini kötü hissedersin." gibi ahlaki kuralları ve toplumsal beklentileri hatırlatırdı.

• Ego: Ego, idin anlık tatmin arayışı ile süperegonun ahlaki kısıtlamaları arasında bir denge kurmaya çalışır gerçeklik ilkesine göre hareket ederdi. Pastayı hemen yemek yerine, belki öğle yemeğine kadar bekleme, arkadaşından izin isteme, kendi için bir pasta satın alma veya açlığını başka bir yolla (örneğin yanında getirdiği bir atıştırmalıkla) giderme gibi daha uygun ve sosyal olarak kabul edilebilir bir çözüm bulmaya çalışırdı. Egonun başarılı olması, bireyin açlık dürtüsünü uygun bir şekilde yöneterek sosyal normlara uymasını ve olası olumsuz sonuçlardan (suçluluk, utanç, arkadaşıyla ilişkilerinin bozulması) kaçınmasını sağlar.

Yapısal Kişilik Kuramının Dinamiği ve Bileşenlerin Baskınlığı

Yapısal kişilik kuramına göre, id, ego ve süperego sürekli bir etkileşim ve çatışma hâlindedir. İd, anlık tatmin arayışındayken, süperego ahlaki mükemmeliyet peşindedir ve ego bu iki güç arasında denge kurmaya çalışır. Bu dinamik gerilim, kişilik gelişiminin ve bireysel davranışların temelini oluşturur. Eğer ego, id ve süperego arasındaki dengeyi sağlayamazsa, bireyde nevrozlar, kaygı ve psikopatolojik durumlar ortaya çıkabilir. Her bireyde bu üç bileşenin farklı derecelerde baskın olması, kendine özgü kişilik özelliklerinin ortaya çıkmasına neden olabilir:

• İdi Baskın Olan Bireyler: Bu bireyler genellikle dürtüsel, spontane ve anlık haz odaklı olabilirler. İsteklerini hemen yerine getirme eğilimindedirler ve sonuçlarını pek düşünmeyebilirler. Sosyal normlara veya başkalarının haklarına daha az duyarlı olabilirler. Kendi ihtiyaçları ve arzuları ön planda olduğundan, bencilce veya sorumsuz davranışlar sergileyebilirler. Örneğin sabırsız, öfke kontrolü zayıf kişiler idi baskın profillere örnek gösterilebilir.

• Süperegosu Baskın Olan Bireyler: Bu kişiler aşırı vicdanlı, katı ahlaki kurallara bağlı ve mükemmeliyetçi olabilirler. Kendilerine ve başkalarına karşı aşırı eleştirel olabilirler. Sürekli suçluluk, utanç veya endişe duyguları yaşayabilirler çünkü kendilerini sürekli olarak "doğru" ve "ahlaklı" olmaya zorlarlar. Esnek olmada zorlanabilirler ve hata yapmaktan aşırı derecede korkabilirler. Örneğin her şeyin kusursuz olmasını bekleyen, başkalarını sürekli eleştiren, kendi hatalarını affedemeyen kişiler süperego baskınlığı sergileyebilir.

• Egosu Baskın Olan Bireyler: Egosu güçlü ve dengeli olan bireyler, idin dürtülerini ve süperegonun katı taleplerini gerçeklik bağlamında etkili bir şekilde yönetebilirler. Genellikle daha uyumlu, pratik, rasyonel ve sorun çözme becerileri gelişmiş kişilerdir. Kendi ihtiyaçlarını ve arzularını sosyal olarak kabul edilebilir yollarla gidermeyi bilirler. Esneklik, uyum sağlama ve stresle başa çıkma becerileri daha yüksek olabilir. Bu bireyler, kendileri ve çevreleri arasında sağlıklı bir denge kurabilen kişilikler olarak tanımlanabilir.

Bu kuram, psikopatolojinin ve kişiliğin çağdaş incelenmesinde, klinik uygulamalarda ve bireylerin kendileriyle ve başkalarıyla olan etkileşimlerinde önemli bir etki oluşturmuştur. Freud'un bu öncü çalışması, sanat, grup psikolojisi, estetik, dinî deneyim ve diğer kültürel ürünlerin psikanalitik bakış açısıyla anlaşılmasında da geniş bir uygulama alanı bulmuştur.