Yedikule Gazhanesi

Yedikule Gazhanesi, Osmanlı döneminde İstanbul’un aydınlatma ihtiyacını karşılamak amacıyla inşa edilen ve günümüzde İstanbul’un en önemli endüstri miraslarından biri olarak kabul edilen tarihî bir gaz üretim tesisidir. 19. yüzyılın sonlarında kurulan bu yapı, İstanbul’un gündelik yaşamında modernleşmenin bir göstergesi olarak öne çıkmaktadır.

Tarihçe

Osmanlı’da gaz üretim merkezlerine “gazhane” veya “gaz fabrikası” denilmekteydi. Avrupa'da şehirlerin hava gazıyla aydınlatılmasından sonra bu teknoloji Osmanlı topraklarına da taşınmış; İstanbul’da gaz kullanımı, 1850’li yıllarda Dolmabahçe Gazhanesi'nin inşasıyla başlamıştır.

Yedikule Gazhanesi’nin inşası, İstanbul’un “suriçi” olarak adlandırılan, günümüzde Fatih ilçesini kapsayan merkezinin modern şehir aydınlatmasıyla tanışması amacıyla planlanmıştır. Şehremaneti tarafından yapılan fizibilite çalışmaları sonucu, denize kıyısı olması nedeniyle Yedikule semti en uygun yer olarak seçilmiştir. Gerekli inşaat malzemelerinin ve kömürün deniz yoluyla taşınabilmesi ve bölgedeki nüfus yoğunluğunun düşük olması bu tercihte etkili olmuştur.

Yapımına 1873 yılında başlanan gazhane, uzun süren duraklamalardan sonra II. Abdülhamid’in emriyle 1880 yılında tamamlanmış ve hizmete açılmıştır. Şehremaneti tarafından inşa edilen bu tesis, İstanbul’da kamusal amaçla kurulan ilk gaz fabrikası olma özelliğini taşır.

Yapısal Özellikleri ve İşleyişi

Yedikule Gazhanesi, kömür havagazı üretim blokları, katran ayırıcılar, vinç, kazanlar, ambarlar, idari binalar ve gazometrelerden oluşan bir yapı kompleksidir. Tarihî belgeler ve haritalardan anlaşıldığı üzere bu kompleks; Blok-1, Blok-2, küçük ev, kok yıkama ve kırma binası, su kulesi, soğutma ünitesi ve ofis yapıları gibi birçok unsuru barındırmaktadır.

İlk etapta sadece 400 fenere yetecek kadar gaz üretimi planlanmış, ardından gazın borularla Langa, Bahçekapısı, Beyazıt ve Şehzadebaşı gibi merkezlere ulaştırılması hedeflenmiştir. Üretilen fazla gaz ise devlet daireleri, konutlar ve tren istasyonları gibi noktalarda değerlendirilmiştir.

1887 yılında, Şehremaneti gazhaneyi 40 yıllığına Hasan Tahsin Efendi’ye devretmiş, onun da bu hakkı 1888'de “İstanbul Şirket-i Tenviriye-i Osmaniye” adlı şirkete aktarmasıyla özel işletmecilik dönemi başlamıştır. 1926 yılında Kadıköy Gazhanesi’ni işleten Üsküdar-Kadıköy Gaz Şirketi tarafından satın alınarak yeni bir işletme dönemine giren gazhane, 1945’te İETT’ye bağlanmış ve bu kuruma devredilmiştir.

Kapatılışı ve Restorasyon Süreci

Yedikule Gazhanesi, 1993 yılında diğer gazhanelerle birlikte teknolojik yetersizlikler, çevresel etkiler ve sağlık nedenleri gibi sebeplerle kapatılmıştır. Kapanışının ardından uzun yıllar hafriyat döküm sahası ve otobüs park alanı olarak kullanılmıştır. Bu süreçte bazı yapılar işlevselliğini yitirirken bazıları günümüze ulaşabilmiştir.

İstanbul Büyükşehir Belediyesine bağlı İBB Miras, 2021 yılında başlattığı restorasyon çalışmalarıyla tarihî yapının kültür sanat işlevleriyle yeniden kente kazandırılması hedeflenmiştir. Restorasyon kapsamında ilk olarak “Hangar” yapısı tamamlanarak 2022 yılında “Uzun Yürüyüş” isimli sergiyle halka açılmıştır. Restorasyon çalışmaları, çağdaş kentsel dokuya uygun bir biçimde, yapının tarihî ve mimari özgünlüğünü koruyacak şekilde sürdürülmektedir.

Kültürel ve Tarihî Önemi

Yedikule Gazhanesi, Osmanlı Devleti’nin modernleşme çabalarının şehir dokusundaki somut yansımalarından biri olarak dikkat çeker. İstanbul’un suriçi bölgesini ilk kez havagazıyla aydınlatan tesis olması, onu simgesel bir yapıya dönüştürmektedir. Aynı zamanda bu yapı, Avrupa kökenli teknolojilerin Osmanlı coğrafyasına uyarlanmasının bir örneği olarak da değerlendirilmektedir.

Tesisin kurulması için yapılan planlama ve teknik iş birliklerinde Avrupa’dan mühendislerin katkısı bulunmuş, özellikle Belçikalı Eugène Autrique gibi isimler İstanbul’daki gaz şirketlerinde görev almıştır. Bu yönüyle Yedikule Gazhanesi, uluslararası teknik ve ekonomik ilişkilerin İstanbul’daki yansımasıdır.