Yıldızeli (İlçe)

Yıldızeli, İç Anadolu Bölgesi’nde, Sivas il merkezinin batısında yer alan bir ilçedir. İl merkezine olan uzaklığı kaynaklarda 45 ile 47 kilometre arasında ifade edilmektedir.

Coğrafi Konum ve Fiziksel Çevre Özellikleri

Deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1400 metre olan ilçenin toplam yüzölçümü 2645 km²’dir. İlçenin coğrafi sınırları; doğuda Sivas il merkezi, batıda Yozgat’ın Akdağmadeni ilçesi, kuzeydoğuda Tokat’ın Sulusaray ve Yeşilyurt ilçeleri, kuzeyde Tokat il merkezi, kuzeybatıda Tokat’ın Almus ilçesi ve güneyde Sivas’ın Şarkışla ilçesi ile çevrilidir.

Bölgenin topoğrafik yapısını güneyde Çal Dağı, kuzeybatıda Çamlıbel Dağları şekillendirmekte; kuzeydoğuda ise ilçeye adını veren, 2552 metre yüksekliğindeki sönmüş volkanik Yıldız Dağı en önemli yükseltiyi oluşturmaktadır.

Etimolojik Köken ve İdari İsim Değişikliği

İlçe merkezinin tarihsel süreçte bilinen ilk ismi Yenihan'dır. Bu isim, 1639 yılında yerleşimin bir konaklama noktası olarak kurulması sırasında inşa edilen büyük handan mülhem verilmiştir. Bu ad Osmanlı dönemi ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında kullanılmaya devam etmiştir. 1936 yılında, bölgenin en yüksek noktası olan Yıldız Dağı’ndan esinlenilerek Yenihan ismi Yıldızeli olarak değiştirilmiştir.

Antik Dönem Tarihçesi

Bölgenin Orta ve Doğu Anadolu arasında stratejik bir geçiş noktasında bulunması, elverişli tarım arazileri ve su kaynaklarına sahip olması, Kalkolitik Devir’den itibaren kesintisiz bir iskâna tabi tutulmasını sağlamıştır.

Tunç Çağı boyunca bölge, hem Orta Anadolu hem de Doğu Anadolu seramik kültürlerinin birleştiği bir köprü işlevi görmüştür. Şeyhhalil ve Pulur höyükleri bu dönemin önemli yerleşimleridir. Hitit, Frig, Med ve Pers dönemlerinde de iskânın devam ettiği ilçede, özellikle Menteşe Höyüğü Frig hâkimiyetini gösteren önemli seramik buluntuları sunmaktadır.

Klasik Devir , Roma ve Bizans Dönemleri

Yıldızeli, bu süreçte Pontus ve Kapadokya satraplıkları arasında bir geçiş bölgesi olma özelliği taşımıştır.

Roma İmparatorluğu döneminde eyalet sistemiyle yönetilen bölgede, özellikle savunma ihtiyacına binaen Kümbet, Akçakale ve Karalar köyü kaleleri gibi tahkimatlı yapılar inşa edilmiştir.

Bizans İmparatorluğu döneminde askeri stratejik önemini koruyan ilçe, kısa süreli Sasani ve ardından Emevi akınlarına maruz kalmış, ancak tekrar Bizans kontrolüne geçmiştir.

Türk Hâkimiyeti: Selçuklular ve Beylikler Dönemi

1071 Malazgirt Zaferi’ni takiben 1074 yılı civarında Yıldızeli ve çevresi Türklerin egemenliğine girmiştir. Bölge önce Sivas merkezli Danişmentliler Devleti’nin, 1174 yılında ise II. Kılıçarslan tarafından Anadolu Selçuklu Devleti’nin bir parçası haline getirilmiştir.

1243 Kösedağ Savaşı’nda Moğolların galibiyeti sonrası bölge yağmalanmış ve İlhanlı idaresine geçmiştir. İlhanlıların ardından Eretna Beyliği ve Kadı Burhaneddin Devleti’nin sınırları içerisinde kalan Yıldızeli, bu dönemlerde önemli bir bilim ve ticaret merkezi olan Sivas’ın etki alanında yer olmuştur.

Osmanlı Dönemi ve Yenihan’ın Kuruluşu

Yıldızeli, 1398 yılında Yıldırım Beyazıt döneminde Osmanlı topraklarına katılmış, 1400 yılındaki Timur istilasından sonra fetret dönemini yaşamış ve 1408’de Çelebi Mehmet tarafından kesin olarak Osmanlı idaresine bağlanmıştır. Modern ilçenin temelleri 1639 yılında atılmıştır.

Padişah IV. Murat’ın Bağdat Seferi öncesinde, ordunun konaklaması için Sadrazam Kemankeş Kara Mustafa Paşa’ya emir vermesi üzerine bölgedeki bataklık ve sazlık alanlar kurutulmuştur. Burada bir büyük han, bir cami, iki mescit, bir hamam ve bir sıbyan mektebi inşa edilerek Yenihan adıyla sistemli bir yerleşim kurulmuştur.

Yerleşimi cazip kılmak adına paşa tarafından bir vakıf kurulmuş; buraya yerleşenler vergiden ve askerlikten muaf kılınmıştır. 1875 yılında Sivas’a bağlı bir ilçe statüsü kazanan yerleşim, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrası Kars’tan gelen göçmenlerin iskânına sahne olmuştur.

Milli Mücadele ve Cumhuriyet Dönemi

Milli Mücadele sürecinde Mustafa Kemal Paşa, 27 Haziran 1919’da Yıldızeli üzerinden Sivas’a ulaşmıştır. 1920 yılında bölgede Postacı Nazım ve Kara Mustafa tarafından çıkarılan isyan, Haziran ayında Milli Kuvvetler tarafından bastırılarak asayiş sağlanmıştır. Cumhuriyet döneminde eğitim alanında önemli bir adım atılmış ve 1 Ocak 1942’de bölge kalkınmasını desteklemek amacıyla Pamukpınar Köy Enstitüsü kurulmuştur.

Kültürel Miras ve Arkeolojik Envanter

Yıldızeli, tescilli 72 adet kültür varlığı ile zengin bir arkeolojik ve mimari mirasa sahiptir. İlçedeki önemli tarihi yapılar arasında Kemankeş Kara Mustafa Paşa Camii ve Hamamı, Şeyh Halil Türbesi, Akçakale Kalesi ve Kümbet Köyü Kalesi yer almaktadır.

Arkeolojik açıdan ise Pulur, Kayalıpınar, Menteşe ve Argaz höyükleri bölgenin yerleşim tarihine ışık tutan başlıca sit alanlarıdır. Ayrıca demiryolu mimarisinin örnekleri olan Sivas-Samsun hattı üzerindeki köprüler ve istasyon binaları koruma altındaki taşınmaz kültür varlıkları arasındadır.