Yüce Divan

Yüce Divan, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'na göre, belirli üst düzey kamu görevlilerinin görevleriyle ilgili suçlardan dolayı yargılandıkları özel yetkili yargı merciidir. Yüce Divan yargılaması, Anayasa Mahkemesi tarafından yürütülür.

Tarihçe

Yüce Divan yargılaması Osmanlı döneminde ilk kez 1876 Anayasası’nda “Divan-ı Âli” adıyla düzenlenmiştir. Bu dönemde yargılama, gerektiğinde ve padişahın iradesiyle oluşturulan mahkeme eliyle gerçekleştirilmiştir.

1921 Anayasası’nda bu kuruma yer verilmemiştir. Yüce Divan, Türkiye Cumhuriyeti hukuk sistemine 1945 yılında 1924 Anayasası'na eklenen hükümlerle dahil olmuştur. Bu düzenlemeler, 61 ila 67. maddeler arasında yer almış ve bakanlar ile yüksek yargı mensuplarının görevleriyle ilgili suçlardan dolayı yargılanmalarına olanak tanımıştır. Bu dönemde Yüce Divan sürekli bir mahkeme niteliğinde olmayıp, TBMM kararıyla gerektiğinde kurulmuştur.

1961 Anayasası ile birlikte Anayasa Mahkemesi kurulmuş ve bu mahkemeye Yüce Divan sıfatıyla yargılama yetkisi verilmiştir. 1982 Anayasası da bu yetkiyi devam ettirmiştir. Anayasa Mahkemesi, artık Yüce Divan sıfatıyla sürekli görev yapabilecek kurumsal bir yapıya kavuşmuştur.

Anayasal Dayanak ve Hukuki Statü

Yüce Divan yargılaması, 1982 Anayasası’nın 148. maddesi kapsamında düzenlenmiştir. Ayrıca, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesi Kanunu da Yüce Divan’ın yargılama usulünü belirlemektedir. Kararlar kesin olup, yalnızca "yeniden inceleme" yolu mümkündür. Bu inceleme, karar tarihinden itibaren 15 gün içinde talep edilebilir.

Anayasanın 148.Maddesi

"Anayasa Mahkemesi; Cumhurbaşkanını, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanını, Cumhurbaşkanı yardımcılarını, bakanları, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay Başkan ve üyelerini, Başsavcılarını, Cumhuriyet Başsavcıvekilini, Hâkimler ve Savcılar Kurulu ve Sayıştay Başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar.” ^【1】 

TBMM Meclis Soruşturması Usulü

Meclis soruşturması, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 106. maddesi ve TBMM İçtüzüğü hükümleri uyarınca, cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında uygulanabilen anayasal bir denetim mekanizmasıdır. Bu süreç, söz konusu kişilerin görevleriyle ilgili olarak suç işleyip işlemediklerinin araştırılması ve gerekli görülmesi hâlinde Anayasa Mahkemesi nezdinde Yüce Divan’a sevk edilmeleri amacıyla yürütülür.

Anayasanın 106.Maddesi Fıkra 6

"Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında görevleriyle ilgili suç işledikleri iddiasıyla, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının salt çoğunluğunun vereceği önergeyle soruşturma açılması istenebilir.

Meclis, önergeyi en geç bir ay içinde görüşür ve üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyuyla soruşturma açılmasına karar verebilir."^【2】 

Meclis Soruşturması Süreci

Soruşturma Önergesi Verilmesi

• TBMM üye tam sayısının en az 1/10’u (600 milletvekili üzerinden en az 60 milletvekili) tarafından yazılı olarak verilir.
• Önergede soruşturma açılması istenen kişinin kimliği ve isnat edilen fiiller açıkça belirtilmelidir.

Genel Kurulda Görüşme

• Soruşturma önergesi, veriliş tarihinden itibaren bir ay içinde TBMM Genel Kurulu’nda görüşülür.
• Görüşme sonunda, gizli oylama ile soruşturma açılıp açılmayacağına karar verilir.

Soruşturma Komisyonu Kurulması

• TBMM, soruşturma açılmasına karar verirse, 15 kişilik bir soruşturma komisyonu kurulur.
• Komisyon üyeleri, siyasi parti gruplarının Meclis’teki üye sayısına göre dağılım esas alınarak kura yöntemiyle belirlenir.

Komisyonun Çalışma Süresi

• Komisyon çalışmalarını 3 ay içinde tamamlar.
• Gerekirse bu süre 1 ay daha uzatılabilir. (Toplam azami süre: 4 ay)

Komisyon Raporu

• Komisyon, çalışmalar sonunda hazırladığı raporu TBMM Başkanlığı’na sunar.
• Raporun Meclis Başkanlığına verilmesinden itibaren 10 gün içinde milletvekillerine dağıtımı yapılır.

TBMM Genel Kurulu'nda Nihai Oylama

• Raporun dağıtımından sonra 10 gün içinde TBMM Genel Kurulu'nda görüşme yapılır.
• Görüşmeler sonunda, gizli oylamayla Yüce Divan’a sevk kararı alınır.
• Yüce Divan’a sevk için gereken oy çokluğu: Üye tam sayısının üçte ikisi (600 milletvekili üzerinden en az 400 oy).

Yargılama Yetkisi

Anayasa’nın 148. maddesine göre Anayasa Mahkemesi, Yüce Divan sıfatıyla şu kişileri görevleriyle ilgili suçlardan dolayı yargılamaya yetkilidir:

• Cumhurbaşkanı
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı
• Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar
• Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay başkan ve üyeleri
• Sayıştay başkan ve üyeleri
• Hakimler ve Savcılar Kurulu üyeleri
• Cumhuriyet Başsavcısı, Cumhuriyet Başsavcıvekili
• Genelkurmay Başkanı
• Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları
• Jandarma Genel Komutanı

Bu kişiler hakkında yürütülecek soruşturma ve kovuşturma süreci, suçun görevle ilgili olup olmamasına göre değişkenlik göstermektedir. Suçun görev sırasında ve görev yetkisinin kullanımıyla bağlantılı olması gerekir. Adi suçlar Yüce Divan’ın görev alanı dışındadır.

Teşkilat ve İşleyiş

Anayasa Mahkemesi, Yüce Divan sıfatıyla görev yaptığında yargılama Genel Kurul tarafından yürütülür. Duruşma, yürürlükteki Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine uygun şekilde gerçekleştirilir. Savcılık görevi, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı veya Cumhuriyet Başsavcıvekili tarafından yerine getirilir.

Yargılamada delillerin toplanması, tanıkların dinlenmesi, sanığın savunmasının alınması ve diğer ceza usulü işlemler uygulanır. Yargılama sonunda verilecek karar, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesi Kanunu çerçevesinde kesin nitelik taşır. Ancak 2010 yılında Anayasa'da yapılan değişiklikle, Yüce Divan kararlarına karşı "yeniden inceleme" yolu öngörülmüştür. Yeniden inceleme süresi, kararın verilmesinden itibaren 15 gündür.

Soruşturma ve Kovuşturma

Soruşturma süreci, ilgili kişinin görev statüsüne göre farklılık göstermektedir. Bazı hallerde soruşturma, ilgili kurumların yetkili kurulları tarafından başlatılmakta; bazı durumlarda ise Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı veya yerel Cumhuriyet savcılıkları tarafından yürütülmektedir.

Kovuşturma aşamasında ise Yüce Divan, iddianameyi inceleyerek duruşma açar ve hükmünü verir. Duruşmalar sırasında sanık hazır bulunabilir; yokluğunda devam edilecekse, ilk sorgusunun yapılmış olması gerekir.

Somut Örnekler ve İstatistikler

Yüce Divan Türkiye’de sınırlı sayıda işletilmiştir. Bazı önemli davalar:

• Mesut Yılmaz (2004): Türkbank ihalesine fesat karıştırma iddiası.
• İsmail Cem, Tansu Çiller ve Mesut Yılmaz (1993): “Kamu İhale Kanunu’na aykırılık” iddiaları.
• Yüce Divan’a Sevk Sayısı: Cumhuriyet tarihi boyunca toplam 20’den az dosya görülmüştür; bunların çoğu beraatla sonuçlanmıştır.
• En Son Dava: 2015’te eski İçişleri Bakanı hakkında açılmıştır.

Mesut Yılmaz ve Güneş Taner Davası – Olayın Detayları

Soruşturma ve TBMM Süreci

Soruşturmanın başlangıcı, TBMM tarafından 9 Aralık 2003 tarihinde, 9/5-6 Esas numaralı Meclis Soruşturma Komisyonu kurulmasıyla gerçekleşmiştir. Komisyonun 25 Haziran 2004 tarihli raporu, eski Başbakan Ahmet Mesut Yılmaz ve eski Devlet Bakanı Güneş Taner hakkında Türkbank ihalesi sürecinde fesat karıştırdıkları ve “medya düzeni” kurdukları iddiasıyla Yüce Divan’a sevk edilmelerini önermiştir

TBMM Genel Kurulu’nda 13 Temmuz 2004 tarihinde yapılan görüşmede; önerilen sevk kararı gizli oylamada oylanmış ve 429 evet, 15 red, 3 çekimser oyla kabul edilmiştir.

Meclisin bu kararı, 16 Temmuz 2004 tarihinde Anayasa Mahkemesi Başkanlığı’na (Yüce Divan başkanlığına) gönderilmiştir; bu gönderim, soruşturma dosyası, 31 klasör ek materyal ve komisyon raporu dahil olmak üzere kapsamlı şekilde hazırlanmıştır.

Yeniden Oylama

Anayasa Mahkemesi, dosyanın ayrı ayrı oylanması gerektiği kanaatine vararak ilk TBMM kararını iade etmiştir. Bu nedenle TBMM, 27 Ekim 2004 tarihinde, Mesut Yılmaz ve Güneş Taner’in Yüce Divan’a sevkini ayrı ayrı görüşmüştür.

Bu oylamada;

• Mesut Yılmaz için: 419 kabul, 14 red, 5 çekimser, 4 boş ve 2 geçersiz oy verilmiştir.
• Güneş Taner için: 403 kabul, 7 red, 2 çekimser, 5 boş ve 4 geçersiz oy kaydedilmiştir

Her iki karar da Resmî Gazete’de 2 Kasım 2004 tarihli nüshada yayımlanmıştır

Suçlamaların Dayanağı

TBMM Soruşturma Komisyonu’nun raporunda, her iki sanık hakkında Türk Ceza Kanunu’nun farklı maddeleri uyarınca aşağıdaki suçlamalar yer almıştır:

• Yılmaz ve Taner’in, ihale sürecinde manipülasyon yaparak “fesat karıştırmak” suretiyle,
• Medya üzerinde kontrol sağlamak amacıyla yapılan düzenlemeler,
• Kamuran Çörtük’e, ihalede aracılık rolü karşılığında Genç TV’nin bedelsiz verilmesi gibi eylemler,
• Bu eylemler hakkında TCK’nın 205 (fesat karıştırmak), 219/1‑4 (rüşvet vb.) ve 33. maddeleri uyarınca soruşturma yapılmasına karar verilmiştir

Uluslararası Karşılaştırmalar

Yüce Divan benzeri yüksek yargı organları, birçok demokratik ülkede, üst düzey kamu görevlilerinin görevleriyle ilgili suçlardan dolayı yargılanmasını sağlamak amacıyla kurulmuştur. Bu kurumlar, yürütmenin hesap verebilirliğini ve hukuk devleti ilkesini teminat altına alma işlevi görmektedir. Türkiye’de Anayasa Mahkemesi’nin Yüce Divan sıfatıyla yürüttüğü bu görev, farklı ülkelerde değişen yapılarla karşımıza çıkmaktadır:

• Fransa: Fransa’da, Cumhurbaşkanının görevdeyken cezai sorumluluğu sınırlıdır. Ancak görev süresi sona erdikten sonra, “Yargıtay (Cour de Cassation)” nezdinde ceza yargılamasına tabi olabilir. Başbakan ve bakanlar ise görevleriyle ilgili suçlardan dolayı özel bir mahkeme olan “Adalet Divanı”nda (Cour de Justice de la République) yargılanırlar.
• Almanya: Federal Almanya'da üst düzey kamu görevlileri için özel bir Yüce Divan bulunmamaktadır. Federal Cumhurbaşkanı dışındaki kamu görevlileri, görev suçları sebebiyle olağan ceza mahkemelerinde yargılanırlar. Cumhurbaşkanı hakkında görev suçu iddiası olduğunda, Federal Meclis'in (Bundestag) ve Federal Konsey’in (Bundesrat) üçte ikilik çoğunlukla Anayasa Mahkemesi'ne başvuru yapması gerekir.
• İtalya: İtalya Cumhurbaşkanı, yalnızca “vatana ihanet” ve “Anayasaya aykırı hareket” suçlarından dolayı Parlamento’nun her iki kanadının ortak oturumunda alınacak karar doğrultusunda Anayasa Mahkemesi tarafından yargılanabilir.
• Amerika Birleşik Devletleri (ABD): ABD’de Cumhurbaşkanı, başkan yardımcıları ve diğer kamu görevlileri hakkında görev suçları sebebiyle “impeachment” (azil) süreci uygulanır. Temsilciler Meclisi suçlamada bulunur; Senato ise yargılama makamı olarak görev yapar. Başkan yalnızca vatana ihanet, rüşvet veya ağır suçlar sebebiyle görevden alınabilir.
• Birleşik Krallık: Britanya’da üst düzey kamu görevlileri için özel bir Yüce Divan yoktur. Ancak "impeachment" benzeri tarihsel süreçler geçmişte uygulanmıştır. Günümüzde sorumluluk daha çok siyasi denetim mekanizmaları (örneğin Parlamento önünde hesap verme) ile sınırlıdır.