Nikita Sergeyeviç Kruşçev (15 Nisan 1894, Kalinovka, Rus İmparatorluğu - 11 Eylül 1971, Moskova, SSCB), 1953'ten 1964'e kadar Sovyetler Birliği Komünist Partisi Birinci Sekreteri ve 1958'den 1964'e kadar Bakanlar Kurulu Başkanı (Başbakan) olarak görev yapmış Sovyet siyasetçidir. Josef Stalin'in ölümünün ardından iktidarı devralan Kruşçev; nispeten daha ılımlı iç politikaları, Batı ile "barışçıl bir arada yaşama" (peaceful coexistence) vizyonu ve buna tezat oluşturan agresif Soğuk Savaş krizlerindeki başrolüyle 20. yüzyıl tarihinin en önemli siyasi figürlerinden biri olmuştur.

Kruşçev, 15 Nisan 1894'te Rus İmparatorluğu'nun Ukrayna sınırına yakın Kursk bölgesindeki Kalinovka köyünde yoksul bir köylü ailesinin çocuğu olarak doğdu. Genç yaşta çalışmak zorunda kalan Kruşçev, Donbass bölgesine taşınarak metal işçisi, boru tesisatçısı ve maden işçisi olarak görev yaptı. I. Dünya Savaşı yıllarında işçi sınıfının zorluklarını bizzat yaşadı ve sendikal faaliyetlere katıldı.

Sınırlı bir resmi eğitim alan Kruşçev, sadece birkaç yıl köy okuluna gidebildi. 1918'de Bolşevik Partisi'ne katıldıktan ve Rus İç Savaşı'nda Kızıl Ordu saflarında siyasi komiser olarak görev yaptıktan sonra, eğitim eksikliğini telafi etmek üzere işçi okullarına (Rabfak) katıldı. Bu eğitim, onun Komünist Parti hiyerarşisinde kademe atlamasına olanak sağladı.

Kruşçev, 1930'larda Lazar Kaganoviç'in himayesi altında Moskova parti teşkilatında hızla yükseldi. Stalin'in 1930'lardaki "Büyük Temizlik" (Büyük Terör) politikalarını destekledi ve uyguladı. 1939'da Politbüro'nun tam üyesi oldu. İkinci Dünya Savaşı (Büyük Vatanseverlik Savaşı) sırasında, Stalingrad Savunması da dahil olmak üzere güney cephelerinde yüksek rütbeli bir siyasi komiser olarak görev aldı. Savaştan sonra yıkıma uğrayan Ukrayna'nın yeniden inşasını yönetti.

Stalin'in 1953'te ölümünün ardından Komünist Parti içinde başlayan iktidar mücadelesinde Lavrenti Beriya ve Georgi Malenkov gibi güçlü rakiplerini geride bıraktı. 1958'de hem parti liderliğini hem de başbakanlık görevini üstlenerek Sovyetler Birliği'nin tartışmasız lideri konumuna geldi.

Kruşçev'in en büyük siyasi hamlesi, 1956 yılındaki 20. Parti Kongresi'nde yaptığı "Gizli Söylev"dir. Bu konuşmada Stalin'in suçlarını, siyasi cinayetlerini ve yarattığı korku diktatörlüğünü kınadı. "Destalinizasyon" olarak bilinen bu süreç, Gulag kamplarındaki milyonlarca mahkumun serbest bırakılmasını ve Sovyet kültür hayatında "Kruşçev Çözülmesi" (Thaw) adı verilen nispi bir özgürlük ortamının doğmasını sağladı. Milyonlarca Sovyet vatandaşı için "Kruşçovkalar" adı verilen toplu konutlar inşa ettirerek yaşam standartlarını yükseltmeye çalıştı.

Onun liderliği döneminde Sovyet Uzay Programı altın çağını yaşadı. 1957'de ilk yapay uydu Sputnik 1'in uzaya fırlatılması ve 1961'de Yuri Gagarin'in uzaya çıkan ilk insan olması bu dönemin en büyük teknolojik başarılarıdır. Dış politikada Batı ile nükleer yıkımı önlemek için barışçıl ilişkiler kurmayı önerse de; 1961'de Berlin Duvarı'nın inşasına onay vermiş ve 1962'de nükleer füzeleri Küba'ya yerleştirerek dünyayı nükleer savaşın eşiğine getiren Küba Füze Krizi'nin mimarı olmuştur.

Kruşçev, köylü kökenleriyle gurur duyan, açık sözlü, genellikle halk ağzıyla konuşan ve zaman zaman diplomatik protokolleri yıkan fevri bir yapıya sahipti. Tarıma ve özellikle mısır yetiştiriciliğine büyük bir kişisel ilgi duyuyordu.

Hayatı boyunca üç kez evlendi. İlk eşi Yefrosinya, 1919'da tifodan öldü ve bu evlilikten iki çocuğu oldu. İkinci evliliğini Marusia ile yaptı ancak bu kısa sürdü. Üçüncü ve en uzun süreli eşi Nina Petrovna Kukharchuk oldu; bu evlilikten doğan çocuklarıyla birlikte geniş bir aile kurdu.

Küba Füze Krizi'nde ABD karşısında geri adım atması, Çin ile yaşanan "Çin-Sovyet Ayrılığı", mısır kampanyası gibi tarım politikalarındaki başarısızlıklar ve otoriter kararları Parti içindeki itibarını zedeledi. Ekim 1964'te, Karadeniz kıyısında tatildeyken Leonid Brejnev liderliğindeki parti içi bir darbeyle tüm görevlerinden uzaklaştırıldı.

Zorunlu emekliliğe ayrılan Kruşçev, hayatının son yedi yılını Moskova dışında KGB gözetimindeki bir kulübede (daça) yalnız ve tecrit edilmiş bir şekilde geçirdi. Anılarını teybe kaydederek gizlice Batı'ya kaçırdı ve yayımlattı. 11 Eylül 1971'de kalp krizi geçirerek 77 yaşında vefat etti. Sovyet devleti ona resmi bir cenaze töreni düzenlemeyi reddetti ve Kızıl Meydan yerine Novodeviçi Mezarlığı'na defnedildi.

Kruşçev'in mirası tartışmalıdır. Tarihçiler onu bir yandan diktatörlük rejimini yumuşatan ve sıradan insanların hayatını iyileştirmeye çalışan bir reformcu, diğer yandan ise dünya barışını tehlikeye atan fevri ve hesaplanamaz bir lider olarak tanımlar. Görevden indirilmesine rağmen hapse atılmaması veya idam edilmemesi, onun başlattığı reformların Sovyet siyasetine getirdiği değişimin en büyük kanıtıdır.

Destalinizasyon politikası, daha sonra Mihail Gorbaçov'un başlattığı "Glasnost" ve "Perestroyka" reformlarına öncülük eden zihniyetin ilk temeli olarak kabul edilir.