Adalet Ağaoğlu, Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatında roman, öykü, tiyatro, deneme, anı ve günlük türlerinde eser veren edebiyatçı ve oyun yazarıdır. Ankara’nın Nallıhan ilçesinde doğmuş, Ankara Kız Lisesinin ardından Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümünü bitirmiştir. 1951’de Ankara Radyosunda çalışmaya başlamış; burada ve daha sonra TRT’de dramaturg, program uzmanı ve yönetici olarak görev yapmıştır. Kurumdan ayrıldıktan sonra çalışmalarını bütünüyle edebiyata yönelten Ağaoğlu, tiyatro ve radyo oyunlarının ardından roman ve öyküye ağırlık vermiştir. İlk romanı Ölmeye Yatmak 1973’te yayımlanmış; bu eser, Bir Düğün Gecesi ve Hayır ile birlikte Dar Zamanlar adı altında bir araya getirilmiştir.^【1】

Cumhuriyet’in kuruluşundan sonraki siyasal ve toplumsal değişimleri bireylerin hayatı, iç dünyası ve ilişkileri üzerinden ele alan Ağaoğlu; modernleşme, aydın kimliği, kadınların toplumsal konumu, kuşak çatışmaları, yabancılaşma, yalnızlık ve iletişimsizlik gibi konuları işlemiştir. Romanlarında tarihsel dönemleri yalnızca olayların arka planı olarak kullanmamış, bu dönemlerin kişilerin kimlikleri ve davranışları üzerindeki etkilerini de kurguya taşımıştır. Farklı zaman katmanlarını bir araya getiren yapı, iç monolog, birden fazla anlatıcının kullanılması ve ironi, eserlerinde başvurduğu anlatım yöntemleri arasındadır. Roman ve öykülerinin yanı sıra tiyatro, anı, deneme ve günlük türlerinde verdiği eserlerle edebiyat çalışmalarını farklı alanlarda sürdürmüştür.^【2】

Adalet Ağaoğlu, 23 Ekim 1929’da Ankara’nın Nallıhan ilçesinde, tüccar Mustafa Sümer ile Emine İsmet Sümer’in dört çocuğundan ikincisi ve tek kız çocuğu olarak doğdu. Aile içinde Adalet adıyla çağrılmasına rağmen nüfus kaydına Fatma İnayet adıyla geçirildi. Resmî adının farklı olduğunu ortaokula başladığı sırada öğrenen Ağaoğlu, üniversitenin ikinci yılında mahkemeye başvurarak adını Adalet olarak değiştirdi.^【3】

Çocukluğunu ilkokulu bitirinceye kadar Nallıhan’da geçirdi. Kasaba yaşamının yanı sıra ailesiyle İstanbul, Yalova ve Bursa gibi şehirlere yaptığı yolculuklar, farklı çevreleri küçük yaşta tanımasını sağladı. Okuma alışkanlığının oluşmasında annesinin kitaplara ilgisi, evdeki okuma ortamı ve kendisine hediye edilen Çalıkuşu etkili oldu. Kadınların bir araya gelerek romanları yüksek sesle dinledikleri toplantılar da edebiyatla kurduğu ilk bağlar arasında yer aldı.^【4】

Nallıhan’da ortaokul bulunmaması ve öğrenimini sürdürme konusundaki ısrarı üzerine ailesi 1938’de Ankara’ya taşındı. Başkentteki ilk yıllarında kasaba çevresinden kent yaşamına geçişi, farklı toplumsal kesimleri ve Cumhuriyet’in ilk dönemindeki değişimleri yakından gözlemlemesine imkân verdi. Ortaokulun ardından 1942’de Ankara Kız Lisesine girdi ve 1946’da buradan mezun oldu.^【5】

Yazmaya ilgisi lise yıllarında belirginleşti. Roman okumanın ve yazmanın kız çocukları bakımından hoş karşılanmadığı bir ortamda ilk metinlerini ailesinden gizleyerek kaleme aldı. Okul defterlerine yazdığı roman denemelerini arkadaşlarına okuttu; lise yıllarından kalan Gönül Acısı adlı taslak roman, bu dönemdeki çalışmalarından biri oldu. İkinci Dünya Savaşı yıllarındaki karartma uygulamaları sırasında da yazmayı sürdürmesi, edebiyat çalışmalarının geçici bir uğraş olmaktan çıkarak düzenli bir faaliyete dönüşmeye başladığını göstermektedir.^【6】

1946’da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümüne kaydoldu. Aynı yıl Ulus gazetesinde tiyatro eleştirileri yayımlamaya başladı; üniversite yıllarında hikâye, röportaj ve şiir türlerinde de çalışmalar yaptı. Bazı yazılarında Remüs Telada ve Parker Quinck imzalarını kullandı. Kambur Kâmil adlı roman denemesini bu dönemde kaleme aldı; 1948-1950 yılları arasında Kaynak dergisinde şiirleri yayımlandı. Kaynaklarda üniversiteden mezuniyet yılı 1950 ve 1951 olarak farklı biçimlerde verilmektedir. Bu nedenle öğrenimini 1950-1951 öğretim döneminde tamamladığını düşünmek daha uygundur.^【7】

Adalet Ağaoğlu, üniversite öğrenimini tamamlamasının ardından 1951’de açılan sınavı kazanarak Ankara Radyosunda çalışmaya başladı. Başlangıçta kütüphane memurluğu kadrosuna atanmasına rağmen görevi, radyo programlarında kullanılan müzik notalarını ilgili sanatçılara ulaştırmak ve yayın sonrasında toplamakla sınırlıydı. Kısa süre içinde Temsil Yayınları biriminde gönüllü olarak çalışmaya yöneldi; radyoya gönderilen oyun metinlerini incelemeye, yayımlanabilecek metinleri seçmeye ve bunları radyo yayıncılığına uyarlamaya başladı. Ankara Radyosu ve daha sonra TRT bünyesinde dramaturg, Radyo Tiyatrosu müdürü, program uzmanı ve Radyo Dairesi başkanı olarak farklı görevler üstlendi.^【8】

Radyo yayıncılığı, Ağaoğlu’nun tiyatroya ilgisini düzenli bir yazarlık faaliyetine dönüştürdü. 1951’de Vakitsiz Misafir ve Aşk Şarkısı adlı radyo oyunlarını kaleme aldı. Sevim Uzungören ile birlikte 1952’de yazdığı Bir Piyes Yazalım, ertesi yıl Arnulf Schröder’in yönetiminde Ankara Devlet Tiyatrosu Küçük Tiyatro’da sahnelendi. Kitap olarak yayımlanmayan ve yalnızca bir kez sahnelenen eser, Ağaoğlu’nun sahne için yazdığı ilk oyun oldu. Radyo metinleri ile sahne oyunları arasındaki teknik farklılıkları meslek hayatının ilk yıllarında uygulamalı olarak öğrenmesi, sonraki tiyatro eserlerinin oluşumunda belirleyici bir deneyim sağladı.^【9】

1950’lerin ortasında kaleme aldığı Yaşamak adlı radyo oyunu Fransız ve Alman radyolarında yayımlandı. Ağaoğlu, eşi Halim Ağaoğlu’nun lisansüstü çalışmaları nedeniyle 1957’de Amerika Birleşik Devletleri’ne gitti ve bu süre boyunca Ankara Radyosundaki görevinden ayrıldı. Burada bulunduğu dönemde ırkçılık konusunu ele alan Babaları Adına adlı oyunu yazdı; ancak eser yayımlanmadı ve sahnelenmedi. 1959’da Türkiye’ye döndükten sonra Ankara Radyosunda Kültür Yayınları Şubesinin yönetimini üstlendi. Bu dönemde Karabataklar adlı radyo oyununu yazdı ve birbirini izleyen bölümlerden oluşan Devamı Yarın Akşam başlıklı dizi oyun yayınlarını başlattı.^【10】

Ağaoğlu, 1961’de oyuncu ve yönetmen arkadaşlarıyla birlikte Ankara’nın ilk özel tiyatrolarından Meydan Sahnesinin kuruluşuna katıldı. Terzioğlu Hanı’nın bodrum katında faaliyet gösteren topluluk, kurucularının banka kredileri ve kişisel gelirleriyle oluşturuldu. Ağaoğlu burada yönetim işleriyle ilgilendi; dramaturg ve çevirmen olarak çalıştı, oyun seçimine ve sahneleme hazırlıklarına katıldı. William Saroyan’ın İndekiler adlı oyunu ile Ağaoğlu’nun Türkçeye çevirdiği Claude Magnier’nin Evdeki Yabancı adlı eseri topluluğun ilk oyunları arasında yer aldı. Meydan Sahnesi, gişe gelirlerinin yetersizliği, işletme giderleri ve sahnenin su baskınına uğraması gibi sorunların ardından 1963’te faaliyetini sona erdirdi.^【11】

Meydan Sahnesinin kapanmasının ardından üç aylığına Paris’e giden Ağaoğlu, Sorbonne Üniversitesindeki edebiyat dersleri ile bir dil programını takip etti. Evcilik Oyunu ve Tombala üzerinde bu dönemde çalıştı. Paris dönüşünde, 1964’te TRT’ye program uzmanı olarak yeniden girdi ve özellikle dış ilişkiler alanında görev aldı. Asya Yayın Birliği toplantılarına katıldı ve TRT’nin birlik içindeki çalışmalarına katkıda bulundu. Ankara Sanat Tiyatrosunun kuruluş sürecini destekledi; Armand Salacrou’nun işçi haklarını konu alan Durand Bulvarı adlı oyununu bu topluluk için Türkçeye çevirdi. Tombala 1967’de Türk Dili dergisinde yayımlandı ve 1969’da Devlet Tiyatrosunda sahnelendi.^【12】

TRT’deki son yılları, yayın denetiminin sınırları ve kurumun özerkliği üzerine yaşanan anlaşmazlıklarla geçti. Tanıtılmasına izin verdiği bir kitap nedeniyle hakkında komünizm propagandasına aracılık ettiği iddiasıyla dava açıldı; program yapımcılığı görevinden uzaklaştırıldı ve kurum içinde unvan indirimi uygulandı. Yargılama sonunda suçsuz bulunmuş olmasına karşın verilen idari yaptırım geri alınmadı. Ağaoğlu, programların içerik ve nitelik bakımından değerlendirilmesi gerektiğini, siyasal ve idari denetimin yayıncılığın önüne geçmemesi gerektiğini savunan bir rapor hazırlayarak kurum yönetimine sundu. Bu raporun değerlendirilmemesi ve denetim yapısının değişmemesi üzerine görevinden ayrılma kararı aldı.^【13】

TRT’den ayrılış yılı bazı kaynaklarda 1970, bazılarında ise 1971 olarak verilmektedir. Ağaoğlu’nun 19 Mart 1970 tarihli günlüğünde, program denetimiyle ilgili taleplerinin karşılanmaması hâlinde 30 Mart’tan itibaren kurumda bulunmayacağını açıkladığı; 29 Mart tarihli kaydında ise istifasını ertesi gün vereceğini belirttiği görülmektedir. Bu nedenle fiilî ayrılış tarihi 1970 olarak kabul edilmiştir. Yaklaşık on yedi yıllık yayıncılık hayatının sona ermesi, çalışmalarını roman ve öykü üzerinde yoğunlaştırmasına imkân verdi.^【14】

TRT’den ayrılması tiyatro yazarlığını bütünüyle bırakması anlamına gelmedi. Bir Kahramanın Ölümü, Çıkış ve Kozalar adlı tek perdelik oyunları 1973’te Üç Oyun adıyla yayımlandı; eser 1974 Türk Dil Kurumu Tiyatro Ödülü’nü aldı. Kendini Yazan Şarkı 1970’lerin ikinci yarısında yayımlandı. Ağaoğlu, uzun bir aranın ardından Çok Uzak Fazla Yakın ile yeniden tiyatroya döndü; daha sonra Duvar Öyküsü ve Fikrimin İnce Gülü’nün sahne uyarlaması üzerinde çalıştı. 1952-1971 yılları arasında yazdığı radyo oyunlarının bir bölümü ise 2011’de Çağımızın Tellalı adıyla kitaplaştırıldı.^【15】

Ağaoğlu’nun tiyatrodan romana yönelişi, TRT’den ayrılmasının ardından birdenbire gerçekleşen bir değişim değildi. İlk romanının taslağı üzerinde henüz kurumda çalıştığı 1968 yazında çalışmaya başlamış, yaklaşık elli sayfalık bir metin oluşturduktan sonra tasarıyı bir süreliğine bırakmıştı. Ocak ve Şubat 1969 tarihli günlüklerinde, alışılmış roman biçimlerinin kendi anlatmak istediği çok katmanlı toplumsal ve bireysel gerçekliği karşılamadığını; Cumhuriyet’in ilk kuşaklarını, kişilerin iç dünyalarını ve döneme ait belgeleri aynı yapı içinde bir araya getirecek yeni bir anlatım biçimi aradığını kaydetti. Başlangıçta Ders Notları adını vermeyi düşündüğü bu çalışma, sonraki yıllarda Ölmeye Yatmak adıyla biçimlendi.^【16】

TRT’den ayrılması, gündelik meslek yükümlülüklerinden uzaklaşarak roman tasarısı üzerinde yoğunlaşmasını sağladı. 1973’te yayımlanan Ölmeye Yatmak, Ağaoğlu’nun basılan ilk romanı olmakla birlikte lise ve üniversite yıllarındaki roman denemeleri ile yaklaşık yirmi yıllık oyun yazarlığı birikiminin devamı niteliğindeydi. Tiyatroda edindiği diyalog kurma, kişileri çatışma içinde geliştirme ve kısa zaman aralıklarını yoğunlaştırma deneyimini romana taşıdı; bunun yanında anlatıcının konumunu, iç konuşmayı, geriye dönüşleri ve tarihsel belgeleri daha geniş bir kurmaca yapının parçaları hâline getirdi.^【17】

Ölmeye Yatmak’ı 1976’da Fikrimin İnce Gülü, 1979’da Bir Düğün Gecesi, 1980’de Yazsonu, 1984’te Üç Beş Kişi, 1987’de Hayır, 1991’de Ruh Üşümesi ve 1993’te Romantik Bir Viyana Yazı izledi. Bu dönem, Ağaoğlu’nun romanlarının birbirini tekrar eden tek bir biçim üzerinden değil, her eserde anlatıcı, zaman, olay örgüsü ve bakış açısının yeniden düzenlendiği farklı kurmaca denemeleri üzerinden geliştiği başlıca üretim evresini oluşturdu. Ölmeye Yatmak, Bir Düğün Gecesi ve Hayır, 1994’te Dar Zamanlar ortak başlığı altında bir araya getirildi.^【18】

Dar Zamanlar’ı oluşturan romanlar, başta Aysel olmak üzere aynı kişi ve ilişkiler çevresini farklı tarihsel dönemlerde izleyen bir bütünlük taşımaktaydı. Ölmeye Yatmak Cumhuriyet’in ilk kuşağının yetişme sürecinden 1960’ların sonlarına, Bir Düğün Gecesi 1970’lerin siyasal ve toplumsal ortamına, Hayır ise 1980’lere uzanan bir zaman çerçevesinde kuruldu. Her roman bağımsız bir eser olarak okunabilmekle birlikte, kişilerin yaşları, düşünceleri ve çevreleriyle kurdukları ilişkilerde meydana gelen değişimler üçleme boyunca devam etti. Böylece aynı kişilerin farklı dönemlerde yeniden ele alınması, Cumhuriyet’in ilk yıllarından 1980’lere kadar uzanan toplumsal dönüşümün süreklilik ve kırılmalar içinde anlatılmasına imkân verdi.^【19】

Ağaoğlu, üçlemeye dâhil olmayan romanlarında da farklı kurmaca alanlara yöneldi. Fikrimin İnce Gülü’nde Almanya’da çalışan bir işçinin otomobiliyle Türkiye’ye dönüşünü yol anlatısı içinde ele aldı. Yazsonu, bir romanın kurulma sürecini de anlatının parçası hâline getiren iç içe geçmiş bir yapı üzerine kuruldu. Üç Beş Kişi, 1980 öncesindeki siyasal ve toplumsal ortamı Ankara, İstanbul ve Eskişehir çevresindeki kişiler aracılığıyla işledi. Ruh Üşümesi dar bir mekân ve sınırlı kişi kadrosuna dayanan “oda romanı” biçiminde tasarlandı. Romantik Bir Viyana Yazı ise tarih, hatırlama ve kurmaca arasındaki ilişkinin yeniden düzenlendiği son dönem romanlarından biri oldu.^【20】

Roman çalışmalarına öykü kitapları eşlik etti. İlk öykü kitabı Yüksek Gerilim 1974’te, Sessizliğin İlk Sesi 1978’de, Hadi Gidelim 1982’de ve Hayatı Savunma Biçimleri 1997’de yayımlandı. İlk üç kitapta toplumsal değişmelerin gündelik hayat ve kişiler üzerindeki etkisi ağırlık kazanırken son kitapta bireyin iç dünyası ve kendi hayatıyla hesaplaşması daha belirgin bir yer tuttu. Ağaoğlu, romanlarında geniş tarihsel dönemlere yayılan yapıları kullanırken öykülerinde çoğu zaman kısa bir anı, karşılaşmayı veya gerilim noktasını merkeze aldı. Böylece roman ve öykü yazarlığını birbirini izleyen ayrı dönemler hâlinde değil, farklı anlatım imkânlarını birlikte kullandığı iki alan olarak sürdürdü.^【21】

Edebî üretimi kurmaca eserlerle sınırlı kalmadı. Kendi hayatını geçmişle bugün arasında yeniden kurduğu Göç Temizliği 1985’te anı-roman, Gece Hayatım 1991’de rüya anlatısı olarak yayımlandı. Geçerken (1986), Karşılaşmalar (1993), Başka Karşılaşmalar (1996) ve Öyle Kargaşada Böyle Karşılaşmalar (2002) başlıklı kitaplarında edebiyat, sanat, toplum ve gündelik hayat üzerine yazılarını bir araya getirdi. 1969’dan itibaren tuttuğu günlükler ise daha sonra Damla Damla Günler adıyla yayımlanarak eserlerinin oluşum süreçleriyle yaşadığı dönemin siyasal ve kültürel gelişmelerini birlikte izlemeyi mümkün kıldı.^【22】

Romantik Bir Viyana Yazı’nın ardından roman yayımlamaya uzun süre ara verdi. 2014’te çıkan Dert Dinleme Uzmanı, adı açıklanmayan bir editörün tuttuğu defter ile bu defteri yayımlamaya hazırlayan anlatıcının hikâyesini bir araya getirdi. Roman, önceki eserlerindeki aydın, yalnızlık ve toplumsal değişme sorunlarını farklı bir dönem ve kişi çevresinde sürdürmekle birlikte, Dar Zamanlar’ın kişi kadrosundan ve tarihsel sürekliliğinden ayrılan bağımsız bir yapı taşıdı.^【23】

Adalet Ağaoğlu’nun eserlerinde birey ile toplum arasındaki ilişki temel bir anlatı ekseni oluşturur. Toplumsal sorunları soyut düşünceler veya doğrudan siyasal iletiler hâlinde sunmak yerine, bu sorunların kişilerin gündelik hayatlarında, ilişkilerinde ve iç dünyalarında meydana getirdiği çatışmaları görünür kılar. Roman ve oyun kişilerinin karşılaştıkları sorunlara kesin çözümler getirmez; onların seçimlerini, çelişkilerini ve sorumluluklarını ortaya koyarak değerlendirmeyi okura veya seyirciye bırakır. Bu yaklaşım, toplumsal eleştiri ile bireyin bağımsız bir kişilik olarak ele alınmasını aynı anlatı içinde birleştirmesine imkân verir.^【24】

Romanlarının tarihsel arka planını Cumhuriyet’in kuruluşundan sonraki siyasal ve toplumsal dönüşümler oluşturur. Tek parti dönemi, İkinci Dünya Savaşı’nın yol açtığı ekonomik sıkıntılar, çok partili hayata geçiş, askerî müdahaleler, siyasal kutuplaşma ve 1980 sonrasındaki değişimler, kişilerin hayatlarını belirleyen koşullar olarak kurguya dâhil edilir. Bununla birlikte tarihsel gelişmeler yalnızca olayları tarihlendiren bir arka plan işlevi görmez; bireylerin kimliklerini, düşüncelerini, ilişkilerini ve kendileriyle ilgili algılarını biçimlendiren etkenler hâline gelir. Dış dünyadaki toplumsal gerçeklik ile kişilerin duygu, hayal, korku ve özlemlerinden oluşan iç dünya arasında kurulan ilişki, eserlerinin belirgin özelliklerinden biridir.^【25】

Modernleşme süreci, özellikle Cumhuriyet’in yetiştirdiği kuşakların kendilerine yüklenen rollerle kurdukları ilişki üzerinden ele alınır. Eğitim kurumları, resmî tarih anlatısı, aydın sorumluluğu ve toplumsal ilerleme düşüncesi, kişilere yeni imkânlar sunarken onların bireysel kimlikleri üzerinde baskı da oluşturabilme potansiyeline sahiptir. Bu nedenle modernleşme, eserlerde tek yönlü bir ilerleme anlatısı olarak değil; özgürleşme ile uyum sağlama, toplumsal görev ile kişisel istek, gelenek ile yeni hayat biçimleri arasında süren bir çatışma alanı olarak işlenir. Aydın kişiler de topluma yön veren kusursuz kahramanlar olarak değil, kendi düşünceleriyle davranışları arasındaki ayrılıkları sorgulayan, siyasal baskılar ve kişisel sorumluluklarla karşı karşıya kalan bireyler olarak gösterilir.^【26】

Kadının aile, evlilik, çalışma hayatı ve toplumsal değerler karşısındaki konumu, roman, öykü ve oyunlarında süreklilik gösteren başlıca konulardandır. Kadın karakterlerin anne, eş, çalışan, sanatçı veya aydın olarak üstlendikleri roller ile kendi bedenleri, istekleri ve kişisel özgürlükleri arasındaki uyuşmazlıklar ele alınır. Aile düzeni içinde kadına biçilen görevlerin sorgulanması, evlilikteki eşitsizlikler, namus anlayışı, cinsellik ve bireysel bağımsızlık bu çerçevede işlenen meselelerdir. Kadın bireyler tek bir kimlik altında toplanmaz; toplumsal kuralları benimseyen, bunlarla uzlaşmaya çalışan veya açık biçimde karşı çıkan farklı kuşak ve çevrelerden kişiler aracılığıyla kadınların toplumsal değişim karşısındaki çeşitli tutumları gösterilir.^【27】

Yabancılaşma, yalnızlık, iletişimsizlik, özgürlük arayışı, ölüm ve bireyin kendi hayatıyla hesaplaşması da eserlerinde sıkça yinelenen temalardır. Dar Zamanlar’da Aysel’in deneyimi, toplumsal idealler ile kişisel varoluş arasındaki çatışmanın zaman içinde geçirdiği değişimi ortaya koyar. Ölmeye Yatmak’ta kadın ve aydın kimlikleri arasındaki gerilimle başlayan yabancılaşma, Bir Düğün Gecesi’nde farklı toplumsal kesimlere yayılan bir iletişimsizlik ve güvensizlik ortamına dönüşür; Hayır’da ise yaşlanma, yalnızlık, gerçeklik algısının parçalanması ve yeni bir kimlik arayışıyla birlikte varoluşsal bir boyut kazanır. Bu eserlerde ölüm ve intihar düşüncesi yalnızca hayatın sona erdirilmesiyle değil, kişinin kendisine dayatılan kimliği reddetmesi ve başka bir hayat imkânı aramasıyla da ilişkilendirilir.^【28】

Eserlerinin konu alanı aydın çevreler ve siyasal gelişmelerle sınırlı değildir. Aile içi ilişkiler, kuşak çatışmaları, köyden kente ve Türkiye’den Avrupa’ya göç, işçi sorunları, gecekondulaşma, eğitim, ekonomik eşitsizlik, sınıf farklılıkları ve tüketim isteği de farklı eserlerde ele alınır. Fikrimin İnce Gülü’nde göçmen işçinin kendisine ve çevresine yabancılaşması; Üç Beş Kişi’de taşra burjuvazisinin yükselişi, aile ilişkileri ve siyasal şiddet; Romantik Bir Viyana Yazı’nda resmî tarih ile kişisel hafıza arasındaki gerilim öne çıkar. Öykülerinde ise geniş tarihsel dönemlerden çok, toplumsal değişimin kişilerin belleğinde bıraktığı izleri açığa çıkaran kısa karşılaşmalar ve gerilim anları üzerinde durulur.^【29】

Ağaoğlu, ele aldığı konuya göre anlatım biçimini değiştirmiş; eserlerini tek bir roman veya tiyatro kalıbına bağlı kalarak kurmamıştır. Romanlarında kısa bir şimdiki zaman dilimini anılar, çağrışımlar, mektuplar, günlükler, gazete haberleri ve radyo konuşmaları aracılığıyla geçmişe doğru genişletmiştir. İç konuşma, bilinç akışı, serbest dolaylı anlatım, birden fazla anlatıcı, geriye dönüş ve kurmaca içinde kurmaca gibi yöntemlerden yararlanmış; olaylara ilişkin bilgileri çoğu zaman sınırlı ve parçalı biçimde vererek okurun anlatı ilerledikçe kişiler ve olaylar arasındaki bağlantıları kurmasını sağlamıştır. Başlangıçların olayların ortasında yapılması ve sonuçların kesin bir çözüme bağlanmaması, kişiler açısından geleceğin açık bırakıldığı bir anlatı düzeni oluşturmuştur.^【30】

Dil ve üslubunda ironi, simge, ritim, şiir ve müzik unsurları önemli yer tutar. Renkler, çiçekler, eşyalar ve şarkılar, kişilerin doğrudan ifade edemedikleri duygu ve çatışmaları görünür kılan anlatı araçlarına dönüşür. İroni ise resmî söylemler ile gündelik gerçeklik, kişilerin kendilerine ilişkin düşünceleri ile davranışları ve toplumsal değerlerle bireysel deneyimler arasındaki çelişkileri açığa çıkarmak amacıyla kullanılır. Tiyatro eserlerinde de soyutlamalara, simgelere, ani zaman geçişlerine ve gündelik konuşma biçimlerine yer verilir; sahnedeki olaylar kesin bir yargıyla sonuçlandırılmayarak seyircinin toplumsal ve ahlaki sorunlar üzerine düşünmesi amaçlanır.^【31】

Ağaoğlu’nun eserleri zaman zaman adli soruşturmalara ve toplatma kararlarına konu oldu. Bu süreçlerin en kapsamlısı, 1976’da yayımlanan Fikrimin İnce Gülü hakkında yürütüldü. Romanın dördüncü baskısı Nisan 1981’de toplatıldı. Soruşturma, romanın başkişisi Bayram’ın askerlik dönemine ilişkin gözlemlerinin Türk Ceza Kanunu’nun 159. maddesi kapsamında askerî kuvvetleri aşağıladığı iddiasına dayandırıldı. Toplatma kararına İstanbul İkinci Sulh Ceza Mahkemesi nezdinde itiraz edildi; ardından Ağaoğlu hakkında ceza davası açıldı.^【32】

Yargılama İstanbul Üçüncü Ağır Ceza Mahkemesinde yürütüldü ve Ağaoğlu’nu avukat Turgut Kazan savundu. Soruşturma sırasında Bir Düğün Gecesi’nin bazı bölümleri de incelemeye alınarak yayınevine gösterildi; ancak asıl dava Fikrimin İnce Gülü üzerinden sürdürüldü. Dava, yalnızca belirli cümlelerin hukuki niteliğini değil, edebî bir eserde askerlik kurumunun ve asker kişilerin eleştirel biçimde işlenip işlenemeyeceğini de tartışmalı hâle getirdi. Ağaoğlu, yaklaşık iki yıl süren yargılamanın sonunda 21 Ekim 1982’de beraat etti.^【33】

Bu dava, Ağaoğlu’nun düşünce ve ifade özgürlüğü konusundaki kamusal tutumunu belirginleştiren olaylardan biri oldu. Türkiye Yazarlar Sendikasının kurucu üyeleri arasında yer aldı ve Edebiyatçılar Derneğinin Onur Kurulunda görev yaptı. PEN Türkiye Merkezi bünyesindeki çalışmalara da katıldı; daha sonra örgütün Onur Kurulunun bazı tutumlarına itiraz ederek üyelikten ayrıldı.^【34】

Ağaoğlu’nun kamusal konumu yalnızca meslek örgütleriyle sınırlı kalmadı. Siyasal müdahaleler, askerî yönetimler ve aydınların sorumluluğu gibi konularda görüşlerini günlüklerinde, denemelerinde ve söyleşilerinde dile getirdi. Bununla birlikte siyasal bir taraftan uzak bir biçimde iktidar ile aydın arasındaki ilişkiyi eleştirel bir mesafeden değerlendirmeye çalıştı.^【35】

Temmuz 1996’da bir bankta oturduğu sırada kontrolden çıkan bir aracın kendisine çarpması sonucu ağır yaralandı. Kaza sonrasında uzun süre hastanede kaldı; Türkiye’de ve Almanya’da çok sayıda ameliyat geçirdi. Bacağında gelişen enfeksiyon nedeniyle uzuv kaybı tehlikesi yaşadı ve hareket kabiliyeti kalıcı biçimde azaldı. Tedavi ve iyileşme süreci yıllarca devam etti; kazadan önce uzun yürüyüşler yapabilen Ağaoğlu, sonrasında gündelik hareketlerini dahi sınırlamak zorunda kaldı.^【36】

Kaza, yalnızca sağlık durumunu değil, yazı çalışmalarının düzenini de etkiledi. Üzerinde çalıştığı Hiç Bir Yer adlı metni tamamlayamadı ve uzun süre yeni bir roman yayımlamadı. Buna karşın öykü, deneme, günlük ve söyleşi çalışmalarını bütünüyle bırakmadı. Edebî üretimini daha yavaş bir tempoda sürdürdü; 2014’te yayımlanan Dert Dinleme Uzmanı, kazadan sonra tamamlanan ilk romanı oldu. Kaza ve tedavi sürecine ilişkin belgeler ile kendisine gönderilen mektuplar, daha sonra kişisel arşivinin ayrı bir bölümünde toplandı.^【37】

Ağaoğlu, 1983’te uzun yıllar yaşadığı Ankara’dan İstanbul’a taşındı. İstanbul’daki ilk döneminde Yeniköy ve Büyükdere çevresinde yaşadı; günlüklerini de bu yeni yerleşim düzeniyle birlikte sürdürdü. Ankara’dan ayrılışı, yalnızca yaşadığı şehrin değişmesi anlamına gelmedi. Yazarlar, sanatçılar ve siyasal çevrelerle kurduğu ilişkilerin biçimi değişirken günlük hayatının ağırlık merkezi de İstanbul’un kültür ortamına kaydı. Buna karşın Ankara, çocukluk ve gençlik yılları, radyo çalışmaları ve edebî çevresi nedeniyle eserlerinde ve anılarında önemini korudu.^【38】

1996’daki trafik kazasının ardından uzun süren tedavi dönemi, gündelik hayatını ve çalışma düzenini sınırlandırdı. Hareket kabiliyetindeki azalmaya rağmen yazı çalışmalarını bütünüyle bırakmadı; deneme, günlük, anı ve söyleşi türlerindeki çalışmalarını sürdürdü. Günlüklerinin yayımlanması, 1969’dan 1996’ya kadar uzanan kişisel notlarının okura ulaşmasını sağladı. Bu metinlerde eserlerinin yazım süreçlerinin yanı sıra siyasal gelişmeler, edebiyat çevreleri, aile hayatı, dostlukları ve geçirdiği sağlık sorunları da yer aldı.^【39】

Son döneminde daha önce kaleme aldığı metinlerin yeniden düzenlenmesi, günlüklerinin yeni ciltler hâlinde yayımlanması ve farklı türlerdeki yazılarının kitaplaştırılması öne çıktı. Halim’e İthaflar 2016’da, Sessiz Bir Adam 2017’de ve Düşme Korkusu 2018’de yayımlandı. Radyo ve sahne oyunlarını bir araya getiren Toplu Oyunlar ise 2019’da tek cilt hâlinde basıldı. Bu yayınlar, önceki dönemlerde yazılmış veya farklı yerlerde kalmış metinlerin bir araya getirilmesini sağlarken Ağaoğlu’nun edebî üretiminin tiyatro, anı, günlük ve öykü alanlarındaki devamlılığını da görünür hâle getirdi.^【40】

Ağaoğlu, kişisel arşivini 2010’da Boğaziçi Üniversitesine bağışladı. Arşiv, Boğaziçi Üniversitesi Kütüphanesinde, yazarın gözetiminde düzenlenen özel bir araştırma odasında muhafaza edilmeye başlandı. Çalışma masası, daktilosu, ödülleri ve plakları gibi kişisel eşyalarının yanı sıra eşi Halim Ağaoğlu ve edebiyat çevresindeki kişilerle yaptığı yazışmalar da burada tasnif edildi. Arşivde Haldun Taner, Hulki Aktunç, İlhami Soysal, Tunç Yalman, Halil Ergün ve Yalçın Küçük gibi isimlerle yazışmaları bulunmaktadır.^【41】

Araştırma odasında eserlerinin ilk baskıları, çevirileri, radyo oyunları, çalışmalarına ilişkin ikincil kaynaklar ve çocukluğundan sonraki dönemlere ait fotoğraflar da yer aldı. 1996’daki trafik kazasının ardından oluşan belgeler ile kendisine gönderilen mektuplar ayrı bir dosyada toplandı. Ağaoğlu ve eserleri hakkında 1948-2014 yılları arasında basında çıkan yazılar altmış dosya hâlinde düzenlendi; eserlerini hazırlarken tuttuğu notlar da yıllara göre sınıflandırıldı. Kişisel kitaplığına ait 2.873 kitap ve 170 ciltli dergi ile kendisine imzalanmış kitaplar da üniversite koleksiyonuna dâhil edildi. Böylece arşiv, yalnızca yazarın kişisel hayatını değil, eserlerinin oluşumunu ve içinde bulunduğu edebiyat çevresini incelemeye imkân veren bir araştırma koleksiyonuna dönüştü.^【42】

Ağaoğlu’nun özel hayatında son yılların en önemli kayıplarından biri, 1954’te evlendiği Halim Ağaoğlu’nun 2018’de ölümü oldu. Halim Ağaoğlu, evlilikleri boyunca eserlerinin ilk okuyucularından biri olmuş, meslek ve yazarlık hayatının farklı dönemlerinde çalışmalarını desteklemişti. Evlilikleri, Halim Ağaoğlu’nun ölümüne kadar devam etti.^【43】

Adalet Ağaoğlu, 14 Temmuz 2020’de çoklu organ yetmezliği nedeniyle hayatını kaybetti. Cenazesi 15 Temmuz’da Kocatepe Camisi’nde kılınan namazın ardından Cebeci Asri Mezarlığı’na defnedildi.^【44】

Adalet Ağaoğlu’nun yazı hayatı tiyatro eleştirisi ve şiirle başlamış; radyo oyunu, sahne oyunu, roman, öykü, deneme, anı, günlük ve mektup türlerine yayılan geniş bir eserler toplamına dönüşmüştür. Bir türde eser verirken diğer türlerdeki çalışmalarını bütünüyle bırakmamış; tiyatro, roman ve öykü yazarlığını uzun dönemler boyunca birlikte sürdürmüştür. Bu nedenle eserleri, birbirini izleyen kesin dönemlere ayrılan bir üretimden çok, farklı türlerin birbirini beslediği bir bütünlük göstermektedir.^【45】

Romanları Ölmeye Yatmak (1973), Fikrimin İnce Gülü (1976), Bir Düğün Gecesi (1979), Yazsonu (1980), Üç Beş Kişi (1984), Hayır... (1987), Ruh Üşümesi (1991), Romantik Bir Viyana Yazı (1993) ve Dert Dinleme Uzmanı’ndan (2014) oluşmaktadır. Ölmeye Yatmak, Bir Düğün Gecesi ve Hayır..., aynı kişi çevresini Cumhuriyet’in farklı dönemlerinde izleyen Dar Zamanlar üçlemesini meydana getirmiştir. Diğer romanlarında ise Almanya’ya işçi göçü, tüketim kültürü, 1980 öncesindeki siyasal durum, tarih ile kişisel bellek arasındaki ilişki, yaşlanma ve bireyin kendi hayatıyla hesaplaşması gibi farklı konulara yönelmiştir.^【46】

Öykü alanındaki başlıca kitapları Yüksek Gerilim (1974), Sessizliğin İlk Sesi (1978), Hadi Gidelim (1982) ve Hayatı Savunma Biçimleri’dir (1997). Daha önce yayımlanmış ve çeşitli yerlerde kalmış bazı öyküleri, ölümünden önce hazırlanan Düşme Korkusu’nda (2018) bir araya getirilmiştir. Tiyatro eserleri arasında Evcilik Oyunu, Çatıdaki Çatlak, Sınırlarda, Bir Kahramanın Ölümü, Çıkış, Kozalar, Kendini Yazan Şarkı, Çok Uzak Fazla Yakın ve Duvar Öyküsü bulunmaktadır. Bir Kahramanın Ölümü, Çıkış ve Kozalar 1973’te Üç Oyun adıyla yayımlanmış; 1952-1971 yılları arasında yazdığı radyo oyunlarının bir bölümü 2011’de Çağımızın Tellalı başlığı altında toplanmıştır. Radyo oyunları da dâhil olmak üzere tiyatro metinleri 2019’da Toplu Oyunlar adıyla tek ciltte yayımlanmıştır.^【47】

Anı, günlük ve denemeleri, kurmaca eserleriyle hayatı arasındaki ilişkilerin izlenebildiği ayrı bir yazı alanı oluşturmuştur. Göç Temizliği (1985) anı-roman, Gece Hayatım (1991) ise düş ve kâbuslardan hareketle oluşturulmuş bir anlatıdır. Geçerken (1986), Karşılaşmalar (1993), Başka Karşılaşmalar (1996), Öyle Kargaşada Böyle Karşılaşmalar (2002) ve Yeni Karşılaşmalar’da (2011) edebiyat, sanat, siyaset ve gündelik hayat üzerine yazılarını bir araya getirmiştir. 1969-1996 yılları arasında tuttuğu günlükler Damla Damla Günler adıyla yayımlanmış; Mehmet Baydur ile yazışmaları ise 2005’te Mektuplaşmalar başlığıyla kitaplaştırılmıştır. Kardeşi Güner Sümer’in öykü, şiir, düzyazı ve oyunlarını da iki cilt hâlinde yayıma hazırlamıştır.^【48】

Ağaoğlu’nun eserleri farklı türlerde edebiyat ödüllerine değer görülmüştür. Üç Oyun ile 1974 Türk Dil Kurumu Tiyatro Ödülü’nü, Yüksek Gerilim ile 1975 Sait Faik Hikâye Armağanı’nı kazanmıştır. Bir Düğün Gecesi, 1979 Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülü ile 1980 Orhan Kemal Roman Armağanı’nı ve Madaralı Roman Ödülü’nü almıştır. Uzun bir aradan sonra tiyatroya dönüşünü temsil eden Çok Uzak Fazla Yakın ise 1992 Türkiye İş Bankası Edebiyat Büyük Ödülü’ne değer görülmüştür.^【49】

1994’te TÜYAP Onur Yazarı seçilmiş; aynı yıl Mülkiyeliler Birliği Rüştü Koray Ödülü ile Kadınca dergisinin En Başarılı Kadınlar Ödülü’nü almıştır. 1995’te Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü’ne, Romantik Bir Viyana Yazı ile 1997 Aydın Doğan Vakfı Roman Ödülü’ne değer görülmüştür. Bunları 1997 NTV Yılın Yazarı Ödülü ve 1999 Aziz Nesin Ödülü izlemiştir. 1998’de Anadolu Üniversitesi ile Ohio State Üniversitesi tarafından kendisine fahri doktora unvanı verilmiştir.^【50】

Eserlerinin bir bölümü Almanca, İngilizce, Slovakça, Bulgarca ve Hollandacaya çevrilmiştir. Yaşamak adlı radyo oyunu Fransız ve Alman radyolarında yayımlanmış; Fikrimin İnce Gülü, Tunç Okan tarafından Sarı Mercedes adıyla sinemaya uyarlanmıştır. Romanın tiyatro uyarlaması da 1996’da Hollanda’da sahnelenmiştir. Bu çeviri ve uyarlamalar, eserlerinin yalnızca Türkiye’deki edebiyat çevresi içinde değil, farklı dil ve sanat alanlarında da dolaşıma girmesini sağlamıştır.^【51】

Ağaoğlu’nun eserleri üzerine düzenlenen toplantılar ve yayımlanan akademik çalışmalar, edebî mirasının oluşmasında belirleyici olmuştur. Ohio State Üniversitesinde 12-13 Aralık 1998’de “Çağdaşlık ve Toplumsal Değişim” başlıklı bir sempozyum, Boğaziçi Üniversitesinde ise 15 Mayıs 2002’de Adalet Ağaoğlu Sempozyumu düzenlenmiştir. Bu toplantılarda sunulan bildirilerin bir bölümü 2003’te Hayata Bakan Edebiyat: Adalet Ağaoğlu’nun Yapıtlarına Eleştirel Yaklaşımlar adıyla yayımlanmıştır. Eserleri; toplumsal gerçeklik, kadın kimliği, modernleşme, yabancılaşma, zaman, anlatıcı, tarih, bellek ve tiyatro yapısı gibi farklı açılardan incelenmiş; romanları, öyküleri ve oyunları üzerine müstakil tezler hazırlanmıştır.^【52】

Ağaoğlu’nun edebî mirasının merkezinde, Türkiye’nin Cumhuriyet sonrasındaki siyasal ve toplumsal dönüşümünü bireylerin iç dünyalarıyla birlikte ele alan eserleri bulunmaktadır. Tarihsel olayları yalnızca arka plan olarak kullanmaması; bu olayların aile, eğitim, evlilik, aydın kimliği, kadınlık ve gündelik hayat üzerindeki etkilerini farklı anlatım biçimleriyle işlemesi, eserlerinin çeşitli disiplinler tarafından incelenmesine imkân vermiştir. Kişisel arşivinin Boğaziçi Üniversitesinde araştırmaya açılması ve eserlerinin toplu baskılarının yayımlanması da yazı süreçleri, yazışmaları ve edebiyat çevresiyle ilişkileri üzerine yapılacak çalışmaların kaynak temelini oluşturmuştur.^【53】