Adalet Ağaoğlu, 13 Ekim 1929 tarihinde Ankara'nın Nallıhan ilçesinde dünyaya geldi. Annesi, 93 Harbi (1878) sonrasında Saraybosna'dan İstanbul'a göç eden varlıklı Boşnak bir aileye mensup Emine İsmet Hanım, babası ise tüccar Mustafa Sümer'dir. Nüfus cüzdanında Fatma İnayet olarak geçen ismi, on bir yaşına kadar kendisi tarafından bilinmemiştir. Üniversite ikinci sınıftayken mahkeme kararıyla adını Adalet olarak değiştirdi.

Çocukluk yılları ilkokulu bitirinceye kadar Nallıhan'da geçti. Üç erkek kardeşinden büyüğü Dr. Cazip Sümer, kendisinden iki yaş küçüğü Ayhan ve en küçüğü Güner Sümer'dir. Ortaokula gidebilmek için gösterdiği çaba sonucunda, 1938 yılında ailesiyle birlikte Ankara'ya yerleşti. Ağabeyi de Ankara'ya geldi. Nallıhan'da yaşadığı deneyimler, ileride kaleme alacağı romanlarının kurgusu açısından önemli bir yer tutar.

Ortaöğrenimini 1946 yılında Ankara Kız Lisesi'nde tamamladı. 1950 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümü'nden mezun oldu. 15 Aralık 1954 tarihinde mühendis Halim Ağaoğlu ile evlendi ve soyadı "Sümer"den "Ağaoğlu"na dönüştü. Eşi Halim Bey'in 2018'deki vefatına kadar evlilikleri devam etti. Yazarlık yaşamına öğrencilik yıllarında başlamış olup, 1970'ten sonra aktif bir şekilde yazmaya devam etti.

TRT Dönemi ve Yazarlığa Başlangıcı

Adalet Ağaoğlu, 1951 yılında açılan bir sınavla Ankara Radyosu'na girdi. 1951-1970 yılları arasında bu kurumda ve kuruluşundan sonra TRT'de çeşitli görevler üstlendi. Kitaplık memuru, dramaturg, söz ve temsil yayınları şefi olarak çalıştı. TRT'de Merkez Program Dairesi uzmanlığı ve başkanlığı görevlerinde de bulundu.

1970'ten sonra TRT'den ayrılarak tamamen yazarlığa yöneldi. Kurumun özerkliğine el konulması sonucu, TRT Radyo Dairesi Başkanlığı görevinden 1971 yılında istifa etti.

Sanat yaşamına erken yaşlarda başlayan Ağaoğlu, 1946'da Ulus gazetesindeyayımlanan tiyatro eleştirileriyle edebiyat dünyasına girdi. 1948-1950 yılları arasında Kaynak dergisinde şiirleri yayımlandı. Bu dönemde yayımlanan "Gölgeler'den" ve ardından "Değirmen" adlı şiiri, Ankara Üniversitesi DTCF Yeni Öğrenci Derneği'nce düzenlenen yarışmada Nurullah Ataç'ın başkanlığındaki seçici kurul tarafından birincilik ödülüne layık görüldü.

Oyun Yazarlığı

Adalet Ağaoğlu, Ankara Meydan Sahnesi'nin kurucuları arasında yer aldı ve 1961-1965 yılları arasında dramaturg ve çevirmen olarak çalıştı. Yazarlık kariyerinin yaklaşık yirmi yılını tiyatro yazarlığına ayırdı. Bu dönemde toplumsal düzensizlikleri ve çağdışı değer yargılarının bireyler üzerindeki etkilerini oyunlarında işledi.

Sevim Uzgören ile birlikte yazdığı "Bir Oyun Yazalım" adlı eseri 1953 yılında Ankara Küçük Tiyatro'da sahnelendi; ancak bu oyun kitap olarak basılmadı. İlk kez 1963-1964 sezonunda sahnelenen "Evcilik Oyunu" (1964) adlı eserinde, toplumsal tutucu değer yargıları nedeniyle mutsuz evlilikler yapan, cinsel eğitimden yoksun insanların dramlarını ele aldı. Oyunda kadın-erkek ilişkileri ve cinsiyetler üzerinden sosyal yaşamın çeşitli yönlerine eleştiriler getirildi.

"Çatıdaki Çatlak" (1965) adlı oyununda, bir esnaf ailesi ile bir işçi ailesinin ekonomik sıkıntıları ve geleceğe dair güvensizlikleri işlenirken, toplumsal sınıf ayrımı, ekonomik eşitsizlik, kadının toplumsal konumu ve emek sömürüsü gibi temalar da yer buldu. Geçmişiyle yüzleşmekten kaçınan karakterlerin gerçeklerden uzaklaşma eğilimi, günlük yaşamları içinde sezdirilmeye çalışıldı.

"Tombala" (1967) adlı oyununda, amaçsız ve anlamsız geçen bir yaşamın son evresinde yaşlı bir çiftin ilişkilerinin gerçek düzeyini anlamaları konu edildi. Bu eser, toplumsal yaşama, özellikle de yaşlılık dönemini düşünsel birikimden uzak, yalnızca küçük zekâ oyunlarıyla sınırlayan bir eleştiri olarak yorumlandı.

Diğer önemli oyunları arasında "Sınırlarda" (1970), "Üç Oyun" (1973 - içinde "Çıkış", "Kozalar", "Bir Kahramanın Ölümü" yer alır ve bu eseriyle 1974 Türk Dil Kurumu Oyun Ödülü'nü kazandı), "Kendini Yazan Şarkı" (1976), "Çok Uzak-Fazla Yakın" (1991) ve "Duvar Öyküsü" (1992) bulunmaktadır. "Çıkış" oyununda kapitalist düzen bağlamında kadının aile içindeki pozisyonu ve aile içi güç dengeleri ele alındı. "Kozalar" da ise üç kadın ekseninde dış dünyaya kapalılık, kadınların kendi küçük dünyalarında sıkışmışlığı ve rutin yaşamları gözler önüne serildi. "Sınırlarda" ve "Kendini Yazan Şarkı"da Ağaoğlu'nun feminist eleştirel duruşu dikkat çekerken, kadının toplumdaki yeri irdelendi. "Çok Uzak Fazla Yakın" ve "Bir Kahramanın Ölümü"nde, toplumun bireylere dayattığı ideolojilerin ve kalıplaşmış düşüncelerin bireyleri nasıl sıkışmışlığa ittiği ve benliklerini kaybettirdiği ele alındı.

Ağaoğlu'nun oyunları, toplumsal sorunlara ve güncel gelişmelere duyarlı bir yazarın yaklaşımını yansıtır. Psikolojik ve toplumsal kurumların baskısı altında kalan insanların aldatıcı değerlere boyun eğmek zorunda kalışlarını, aile-birey ilişkisi içinde yalın bir dille ortaya koyar. Korku, ölüm, barış, kadın-erkek ilişkisi, özveri, aşk, yaşlılık, gençlik, başkaldırı, özgürlük gibi evrensel temalar, yazarın güncel kaygıları ve toplumsal gelişmelerle iç içe işlenir. Gösterme unsurlarını ustalıkla kullanan yazar, yer yer ironiye de başvurmuş, doğrudan söylemek yerine küçük ipuçları ve boşluklar bırakarak okurun tamamlamasını bekledi.

1952-1971 yılları arasında kaleme aldığı altı radyo oyunu ve bir radyo skeci, "Çağımızın Tellalı" (2011) adı altında toplandı. Radyo oyunları dahil tüm oyunları, 2019 yılında "Toplu Oyunlar" adıyla tek ciltte kitaplaştırıldı.

Roman ve Öykücülüğe Geçişi

Adalet Ağaoğlu, 1970'li yıllardan sonra çalışmalarını tiyatrodan roman ve öykü alanına kaydırmaya başladı. Bu geçiş, sanatçının "gerçeği bütün boyutlarıyla kavrayıp yansıtmak" ve "görünenin altında var olan ilişkileri doğru yakalayarak ortaya koymaya" yönelik edebi amacının bir sonucuydu. Bu doğrultuda, eserlerinde yeni anlatım yolları arayışına girdi. Yazarın bizzat kendisi, romancılığının ayırt edici yönünü "Tek anlatıcıya son vermek; an'ların anlatıcısı olmak; yer zaman öğelerine değişiklik getirmek" olarak açıklamıştır.

İlk romanını yayımladığı 1973 yılına kadar ağırlıklı olarak tiyatro yazarlığıyla ilgilenen Ağaoğlu, 1970'lerde oyun yazarlığına ara verse de 1990'larda tekrar bu alana döndü. Ancak asıl ününü ve edebi kimliğini roman ve öyküleriyle kazandı. Lise yıllarından itibaren roman denemeleri yaparak romancılığın ilk adımlarını atmış, bu dönemde "Gönül Acısı" adında bir taslak romanı da bulunmuştur. Üniversite yıllarında da "Kambur Kâmil" adlı bir roman denemesi yapmıştır.

Ağaoğlu için yazma eylemi, "başka bir yer, başka bir hayat 'icat etmek'" ve "sıkan bir gömleği yırtıp atmak gibi, sınırların dışına atlamak" anlamına geliyordu. Yazarlığa yönelmesinde Sait Faik'in dürüst yönünün etkili olduğu belirtilir; hikâye yazma fikrini ondan edinmiş ve bu durum ileride bir tutkuya dönüşmüştür. Adalet Ağaoğlu'na göre sanat eseri bir fikrin mahsulüdür. Eserlerinde gerek teknik gerekse kurgusal açıdan sürekli kendini yenileyen Ağaoğlu, sosyalist gerçekçi bir sanat anlayışına sahip olmakla birlikte, romanları aynı zamanda yeni teknikleri özümseyen eserlerin öncüsü olarak kabul edilmektedir.

Romanları ve Tematik Çözümlemeler

Adalet Ağaoğlu'nun romanları, toplumun çalkantılı dönemlerini ve bu dönemlerin bireyler üzerindeki etkilerini irdelemesiyle dikkat çeker. Yazar, konularının yanı sıra eserlerinin biçimsel yetkinliğiyle, özellikle ayrıntıları değerlendirişiyle, geriye dönüşler, iç monologlar gibi farklı tekniklerden yararlanmadaki başarısıyla tanınır. "Roman, hiçbir edebiyat türünde olmadığı kadar hayata bağlıdır, onu anlatır" anlayışıyla hareket eden Ağaoğlu'nun romanları, aynı zamanda çağdaş Türk romanında zaman ustası olarak da değerlendirilmektedir.

"Dar Zamanlar Dörtlemesi"

Ağaoğlu'nun romancı olarak tanınmasını sağlayan ve Türk edebiyatında önemli bir yer edinen "Dar Zamanlar" adlı serisi dört romandan oluşmaktadır:

• "Ölmeye Yatmak" (1973): Yazarın ilk romanı olan bu eser, "Dar Zamanlar Dörtlemesi"nin ilk kitabıdır. Sosyoloji doçenti Aysel'in geçmişiyle hesaplaşmasını anlatır. Roman, 1 saat 27 dakikalık bir zaman diliminde, roman kahramanının bir otel odasına girişiyle başlar. Aysel'in çağrışımlar yoluyla çocukluğuna, okul yıllarına, Paris'teki öğrencilik günlerine ve üniversitedeki öğretim üyeliğine kadar uzanan geriye dönüşlerle devam eder. Bu romanda bilinç akışı tekniği kullanılmıştır. Ağaoğlu'nun amacı, sosyolojik yaklaşımla Cumhuriyet ideolojisinin küçük toplumsal sınıflar üzerindeki etkisini sorgulamaktır.
• "Bir Düğün Gecesi" (1979): "Dar Zamanlar Dörtlemesi"nin ikinci romanı olan bu eser, yalnızlık, iletişimsizlik ve çatışma temalarını belirgin bir şekilde işler. On iki ana ve on iki ara bölümden oluşan romanın tarihî arka planında 12 Mart olayları yer alır. Cemil Meriç, dönemin karanlık atmosferi nedeniyle romanın da karamsar olduğunu belirtmiştir. Eserde marjinal gruplar, sınıflar arası çatışmalar ve kutuplaşmalar ele alınır. Berna Moran, baştan sona iç konuşmalarla ilerleyen romanın tekniğine dikkat çekerek, "bağımsız iç konuşma yöntemi"nin Türk romanında ilk defa bu eserde Adalet Ağaoğlu tarafından kullanıldığının altını çizmiştir. Roman, 12 Mart romanları arasında yer alırken, gerçekçi romanların modernist romana kayışıyla 1980'li yılların romanına bir köprü vazifesi görmektedir. Romanın adı da sembolik anlamlar taşır: "Gece" dönemin karanlık atmosferine, "Düğün" ise bireyler arasındaki kutsal değerlere gönderme yapar.
• "Hayır..." (1987): Dörtlemenin üçüncü kitabı olan bu roman, "Sabah", "Akşamüstü", "Gece", "Gündoğumu" ve "An" ile "Öğlen" başlıklı altı bölümden oluşur. "Ölmeye Yatmak"taki akademisyen Aysel'in serüveni bu romanda devam eder. Romandaki olaylar 12 Eylül sonrası dönemde geçer. Adalet Ağaoğlu, hızla değişen sosyal yapı ve aniden cereyan eden toplumsal olaylar karşısındaki aydının tavrını, psikolojik tükenmişliklerine dikkat çekerek gözler önüne serer. Yazar, hızlı gelişen toplumsal olayların aydınları psikolojik olarak çökerttiğini, özgürlüklerini kısıtladığını, direncini kırdığını ve başarısız olmalarına yol açtığını vurgular. İlk üç kitapta, Cumhuriyetin ilk kuşaklarından başlayarak yaşanan üç askeri darbe döneminin insanlarımızda ve dolayısıyla toplumumuzda yarattığı sancıların izdüşümlerine odaklanılmıştır.
• "Dert Dinleme Uzmanı" (2014): Adalet Ağaoğlu'nun onuncu ve son romanı olmakla birlikte, "Dar Zamanlar Dörtlemesi"nin son kitabıdır. Serideki diğer kitaplarla organik bağı bulunsa da Aysel Dereli ve diğer ana karakterler bu romanda yer almaz. İsim, zaman ve mekân belirsizdir. Yazar, her dert dökümünün simgesel anlam ve çağrışımları olduğunu belirterek, toplumsal ahlakın bozulması, yozlaşması ve bireyin kendisinin bile farkına varamadığı değişim ve dönüşümünü muzip bir dille anlatmıştır. Bu romanın öne çıkan yönü, yazarın toplumsal yabancılaşma temasını dönüştürerek bireyin kendine yabancılaşmasını göstermesidir. Sanatçının geçirdiği kaza, romanın yayımlanmasını geciktirmiştir.

Diğer Romanları

• "Fikrimin İnce Gülü" (1976): Merkezinde Bayram Ünal adlı bir şahsın yer aldığı bu romanda, sosyal değişmelere bağlı olarak Anadolu insanının içinde bulunduğu topluma nasıl yabancılaştığı üzerinde durulur. Yazar, alt tabakadan Bayram Ünal'ı seçerek, köyünden, ülkesindeki büyük kenti bile görmeden Almanya'ya giden insanların ümitlerini, beklentilerini ve hayallerini ele alır. Eser, çağdaş bir "Araba Sevdası" özelliği taşır; ancak buradaki kahraman seçkinci bir Osmanlı aydını değil, yoksulluklar içinden çıkarak Almanya'da paraya ve güce ulaşmaya çalışan sıradan bir halk adamıdır.
• "Yazsonu" (1980): Çeşitli uygarlıklara ev sahipliği yapan Türkiye'deki İslam ideolojisinin belirlediği ahlaki kuralların koşullandırdığı insan yapısından, birdenbire bambaşka bir dünyanın insan yapısına geçişin ele alındığı bu romanda, yazar önceki romanlarından farklı olarak postmodern tekniklere yönelmiştir. Zaman, anlatıcı ve mekân unsurlarında değişiklikler yapmış, üstkurmacaya başvurmuş ve eş zamanlı olarak birbiriyle bağlantılı iki ayrı hikâyeye yer vermiştir. Bu durum, yazarın teknik açıdan yeniliğe gittiğini ve eserin özgün postmodern özellikler taşıdığını göstermektedir.
• "Üç Beş Kişi" (1984): Varlıklı bir aile çevresinde 1960-1980 arası dönemin panoramasını Eskişehir'den çizen bir romandır. Ülkemizdeki sosyalist eğilimli dar bir çevrenin Anadolu insanına bakışı bu romanda yansıtılmaya çalışılmıştır.
• "Ruh Üşümesi" (1991): Tematik düzlemde cinsellik ve erotizmin işlendiği bu romanda Adalet Ağaoğlu, bir kadın ile bir erkeğin yaşadıklarını merkeze alarak iletişimsizlik ve yabancılaşmayı irdelemiştir.
• "Romantik Bir Viyana Yazı" (1993): Adalet Ağaoğlu'nun dokuzuncu romanı olan bu eserde, bir yandan roman yazma kararlılığında bir yazarın hikâyesi anlatılırken, diğer yandan tarih öğretmeni Kamil Kaya’nın hikâyesiişlenir. Bu iki hikâye belli noktalarda kesişir. Roman kahramanı Kamil Kaya’nın hikâyesi, K harfiyle başlayan illerde öğretmenlik yaptığı yıllarla başlayıp, emekli olduktan sonra arzuladığı Viyana’ya gitmesi ve orada yaşadıklarıyla devam eder. Kamil Kaya’nın hikâyesi Viyana’da anlaşılmaz bir biçimde ortadan kaybolmasıyla son bulur. Zaman ve mekânın bireyin psikolojisine yansımasının çarpıcı bir örneği olan bu eser, Adalet Ağaoğlu'nun romancılığıyla hesaplaştığı bir kitap olarak da kabul edilir.

Kronolojik bir sıra gözetildiğinde, "Yazsonu" (1980) ile modernist çizgiden postmodern çizgiye kayan Adalet Ağaoğlu, sürekli bir arayış içinde olmuş ve kendine özgü anlatım teknikleri geliştirmiştir. Değişimler karşısında gerek teknik açıdan gerekse içerik ve tema açısından dönüştürücü bir yazar olmuştur.

Öyküleri ve Edebi Özellikleri

Adalet Ağaoğlu, yazı serüveninde romanlarının yanı sıra hikâyeler de kaleme almıştır. Öykülerinde de romanlarındaki gibi belirgin bir oluşum içindeki insan gerçeğini vermeye çalışırken, anlatım tekniği açısından da çeşitli arayışlar içinde olmuştur. Yazarın hikâye yazmaya başladığı ilk zamanlarda, neyi tahkiye edeceğinden (anlatacağından) çok, nasıl tahkiye edeceğine odaklandığı belirtilir.

Ağaoğlu'nun yayımlanan hikâye kitapları şunlardır:

• "Yüksek Gerilim" (1974): Bu eseriyle 1975 Sait Faik Hikaye Armağanı'nı kazanmıştır. Bu hikâye kitabında sosyalist gerçekçi çizgi belirgin bir biçimde görülür.
• "Sessizliğin İlk Sesi" (1978): Bu kitapta modernist ögeler, sosyalist gerçekçi çizgiyle birlikte yer alır.
• "Hadi Gidelim" (1982): Bu eser, geçiş dönemi özelliklerini taşır.
• "Hayatı Savunma Biçimleri" (1997): Gerek anlatımı gerekse teknikleri açısından farklı bir yerde durur ve yazarın romancı kimliğiyle önemli ölçüde paralellik gösterir.
• "Düşme Korkusu" (2017): Altı hikâyenin yer aldığı bu son hikâye kitabında yazar, mizaha da yer vererek eserin adıyla paralel olarak düşme ve korku temalarını işlemiştir.

Adalet Ağaoğlu'nun hikâyelerinde de romanlarında olduğu gibi aksiyonu olabildiğince azalttığı görülür. Hikâyelerinin bütününde bireye ve topluma dönük eleştirel tutum sürdürülmüştür. Bazı hikâyeleri çok kanallı, çok kişili ve çok temalı özellikler taşırken, bir kısmı oldukça kısa, tek temalı ve tek etki uyandırmak amacıyla kaleme alınmıştır. Hikâye anlatıcıları da değişkendir. Füsun Akatlı, Adalet Ağaoğlu'nu günümüzün önemli hikâyecilerinden biri yapan özelliğin, düşünce düzeyindeki doğrularla sanat düzeyindeki doğruları buluşturabilmiş olmasına bağlamıştır.

Diğer Eserleri ve Çalışmaları

Adalet Ağaoğlu, roman ve hikâyelerin yanı sıra farklı edebi türlerde de eserler vermiş, üretken bir yazar olmuştur.

Anı (Hatıra)

• "Göç Temizliği" (1985): Anı-roman türündeki bu eser, hem kadın hem de yazar olmanın çağrışımlara dayalı anlatımını sunar.
• "Gece Hayatım" (Rüya Anlatısı, 1991): Yazarın rüyalarını anlattığı bir çalışmadır.
• "Damla Damla Günler" (2004, 2007 - I-II-III ciltler halinde): Dört cilt halinde yayımlanan bu eser, Adalet Ağaoğlu'nun çağına tanıklığını gösteren önemli bir hatırat serisidir. Bu hatıralarda, 1970-1996 yılları arasındaki tarihin izleri, yazarın sosyal duyarlılığı ve edebi kaygısıyla harmanlanmış bir aydın gözünden takip edilebilir.

Deneme-Eleştiri

• "Güner Sümer Toplu Eserleri" (1983)
• "Adalet Ağaoğlu Seçmeler" (1993)
• "Karşılaşmalar" (1993)
• "Geçerken" (1996):
• "Başka Karşılaşmalar" (1996)
• "Öyle Kargaşada Böyle Karşılaşmalar" (2002)
• "Yeni Karşılaşmalar" (2011)

Günce (Günlük)

• "Damla Damla Günler" (2004, 2007 - I-II-III ciltler halinde): Anı bölümünde de belirtildiği gibi, bu eser yazarın kişisel günlüklerinden oluşmaktadır.

Mektup

• "Mektuplaşmalar" (Mehmet Baydur ile birlikte, 2005): Yazarın Mehmet Baydur ile yaptığı mektuplaşmaları içerir.

Antoloji

• "Seçmeler" (Kendi Seçtikleri, Ekim 1993): Yazarın kendi eserlerinden yaptığı bir seçkidir.

Çevirileri

Adalet Ağaoğlu, yabancı dildeki bazı eserleri de Türkçeye kazandırmıştır:

• Jezabel (Jean Anouilh'ten, 1955)
• Mezarsız Ölüler (Oyun, J. P. Sartre'dan, 1962)
• Kafkas Tebeşir Dairesi (Oyun, B. Brecht'ten, 1963)
• Amerikanomanyaklar (Roman, Serge Razvani'den, 1963)

Eserleri Almanca, İngilizce, Slovakça, Bulgarca ve Hollandacaya çevrilmiştir. "Yaşamak" adlı oyunu Fransız ve Alman radyolarında yayımlanmıştır. Tunç Okan, yazarın "Fikrimin İnce Gülü" adlı romanını "Sarı Mercedes" adıyla 1993 yılında filme çekmiştir. The Reader's of Encyclopedia of World Drama (New York, 1969) adlı tiyatro ansiklopedisinde adına yer verilmiştir.

Edebi Kişiliği ve Sanat Anlayışı

Adalet Ağaoğlu, çağdaş Türk edebiyatının üretken ve önemli sanatçılarından biri olarak, tiyatro, roman, hikâye, deneme, anı ve mektup gibi edebiyatın hemen her türünde eser vermiştir. Çok yönlü bir yazar olmasına rağmen, asıl ününü romanlarıyla kazanmıştır.

Yazarın çocukluğunu geçirdiği Nallıhan'daki ve daha sonra taşındıkları Ankara'daki gözlemleri ve deneyimleri, eserlerinin kurgusu için önemli bir zemin oluşturmuştur. İlk romanını yayımladığı 1973 öncesindeki süreçte, lise yıllarında roman denemeleri yapmış, dergilerde şiirler yayımlamış ve tiyatro eleştirileri yazmıştır. Yaklaşık yirmi yıl boyunca kesintisiz oyun yazarlığı yapması, onu roman yazarlığına hazırlayan bir süreç olarak değerlendirilmektedir. 1970'li yıllarda oyun yazarlığına ara verdikten sonra 1990'larda bu alana tekrar dönse de, esas olarak romanlarıyla tanınmıştır.

Ağaoğlu'nun edebi eserlerinde öne çıkan ana başlıklar şunlardır: aydın kimliği, aydın sorumluluğu, aydın bunalımı, özümsenmemiş modernizm, slogancılık esasına dayanan fikrî yapılar, sosyal ve siyasal alanda yaşanan tüm değişim süreçleri, kadın erkek ilişkileri, kadın kimliği, toplumsal baskı unsurları ve cinsel konular.

Eserlerinde gerek teknik açıdan, gerekse kurgusal açıdan sürekli kendini yenileyen Adalet Ağaoğlu, sosyalist gerçekçi bir sanat anlayışına sahip olmuştur. Onun romanları, aynı zamanda yeni teknikleri özümseyen romanların hazırlayıcısı ve öncüsü olarak kabul edilmektedir. Özellikle bilinç akışı ve iç monolog tekniklerini Türk romanında ilk uygulayan ve ustalıkla kullanan yazarlardandır. "Bir Düğün Gecesi" adlı eseri, Türk edebiyatında ilk kez "bağımsız iç konuşma tekniği"nin denendiği eser olarak belirtilmiştir. Yazarın "Tek anlatıcıya son vermek; an’ların anlatıcısı olmak; yer zaman öğelerine değişiklik getirmek" şeklindeki ifadeleri, romancılığının ayırt edici yönlerini ortaya koyar.

Roman ve hikâyelerinde geniş bir şahıs kadrosuna yer veren Ağaoğlu, yönetici, mühendis, bürokrat, akademisyen, esnaf, memur, sekreter, öğrenci, işçi, öğretmen, sanatçı, iş adamı, mafya, köylü ve hizmetçi gibi toplumun hemen hemen her kesiminden insanı işlemiştir. Aydın, dejenere, dindar, mirasyedi ve kent züppeleri gibi tiplemeler de eserlerinde gözlemlenir.

Tematik çeşitliliği dikkate değer olan yazar, genellikle; kadın sorunsalı, feminizm, taşralılık, üniversite, kente göç, teknoloji ve nükleer çağ, kuşak çatışması, aile, evlilik gibi toplumsal tema ve izleklerin yanı sıra; yabancılaşma, yalnızlık, kaçış, yüzleşememe, cinsellik, ölüm, intihar, isyan, sevgisizlik, aşk gibi bireysel temaları da ele almıştır. Politik temalar ise tarihî arka plana uygun olarak metinlerin gövdesine yerleştirilmiştir. Adalet Ağaoğlu, siyasi ve sosyal meselelere romanlarında yer verse de, politik bir yazar olarak nitelendirilmemelidir. Kuşağındaki "devrimci sanat" yapmak isteyen sosyalist gerçekçi yazarların aksine, estetiği ihmal etmeyip eserin işlevsel ve değiştirici yönünü de göz ardı etmeyen bir denge yakalamıştır. Bu nedenle "çağdaş Türk romanında zaman ustası" olarak da değerlendirilmektedir.

Gerek oyunları gerekse kurmaca türündeki eserleriyle, çağına tanıklık eden bir aydın olarak Türk edebiyatındaki yerini almıştır. Dört cilt hâlinde yayımlanan "Damla Damla Günler" adlı anı serisi, onun çağına tanıklık ettiğini gösteren önemli bir kaynaktır ve bu hatıralarda 1970-1996 yılları arasındaki tarihin izleri, yazarın sosyal duyarlılığı ve edebi kaygısıyla birlikte gözlemlenebilir. Doğan Hızlan, Ağaoğlu'nu "Okuru için her yazdığı bir yürek çarpıntısıdır. Beğenilmenin tuzağından hep kaçar, konusuyla yeniliğin ve her yenilikçinin başaramadığı mükemmeliyetçiliğin de temsilcisidir" şeklinde değerlendirmiştir.

Ödülleri

Adalet Ağaoğlu, zengin edebi kariyeri boyunca pek çok prestijli ödüle layık görülmüştür. Bu ödüller, onun Türk edebiyatındaki önemini ve katkılarını teyit etmektedir:

• 1974 Türk Dil Kurumu Tiyatro Ödülü ("Üç Oyun" adlı eseriyle)
• 1975 Sait Faik Hikaye Armağanı ("Yüksek Gerilim" adlı eseriyle)
• 1979 Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülü ("Bir Düğün Gecesi" adlı eseriyle)
• 1980 Orhan Kemal Roman Armağanı ("Bir Düğün Gecesi" adlı eseriyle)
• 1980 Madaralı Roman Ödülü ("Çok Uzak-Fazla Yakın" adlı eseriyle)
• 1992 Türkiye İş Bankası Edebiyat Büyük Ödülü (Tiyatro alanında)
• 1995 Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü (Edebiyat alanında)
• 1997 Aydın Doğan Vakfı Roman Ödülü ("Romantik Bir Viyana Yazı" adlı eseriyle)
• 1997 NTV Yılın Yazarı Ödülü
• 1999 Aziz Nesin Ödülü
• 2018 Erdal Öz Edebiyat Ödülü

Yaşamının Son Dönemi ve Vefatı

Adalet Ağaoğlu'nun yaşamının son dönemleri, edebi üretiminin yanı sıra sağlık sorunlarıyla da geçti. 1996 yılında geçirdiği bir kaza sonucunda ağır şekilde yaralandı. Bu kaza nedeniyle uzun yıllar boyunca tedavi gördü.

Türk Yazarlar Sendikası (TYS) kurucu üyesi olan ve Edebiyatçılar Derneği'nin onur kurulu üyeliği görevini yürüten Ağaoğlu, 14 Temmuz 2020 tarihinde İstanbul'da çoklu organ yetmezliği nedeniyle hayatını kaybetti.

15 Temmuz 2020'de Kocatepe Camii'nde kılınan cenaze namazının ardından Cebeci Asri Mezarlığı'na defnedildi.