Ana YazarNeslihan KURAN13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0000-0002-3637-0543

Farklı ülkelerde yaşayan Yahudileri bulundukları yerde eğitmek ve modernleştirmek amacıyla 1860 yılında Paris’te kurulan Evrensel Yahudi Birliği (Alliance Israélite Universelle, AIU), dünyanın çeşitli yerlerinde okullar açarak eğitim yoluyla dindaşlarını Batılılaştırmaya/modernleştirmeye çalışmış, onların meslek edinmelerine gayret etmiştir【1】. En fazla okulun açıldığı ve en yoğun eğitim seferberliğinin yapıldığı yerlerden biri, uzun yıllar çok sayıda Yahudi’ye ev sahipliği yapan Osmanlı Devleti olmuştur. Sadece 1864-84 yılları arasında Rumeli’de 13, Anadolu’da 8, Suriye’de 9, Irak’ta 4 okul açılmış ve yine Osmanlı idaresindeki Filistin’de 1870’te Mikve Yisrael (İsrail’in Umudu) adlı bir tarım okulu kurulmuştur (Kuran, 2020: 76-76, 89; Kuran, 2009). Süreç içerisinde İstanbul’dan Üsküp’e, Basra’dan Kudüs’e Osmanlı Devleti AIU okullarıyla donatılmıştır. Osmanlı yönetiminde “azınlık” statüsünde yer alan AIU okullarının böylesine geniş bir eğitim ağı oluşturabilmesinde Osmanlı Devleti’nin çöküş döneminde olmasının büyük etkisi olmuştur. Böylece bu tür yapıların gerçek işlevleri ve uzun vadeli etkileri analiz edilememiş, amaçlarının ne olduğuna dair gereken dikkat gösterilememiştir.AIU’nun eğitim ve ideolojisinin Osmanlı’daki etkisi çok yönlüdür. Getirdiği modern eğitim sistemi bilhassa kız meslek okulları Türk eğitim sistemini de etkilemiş, verilen eğitimi almak isteyen pek çok Müslüman çocuklarını bu okullara göndermiştir (Kuran, 2020: 99-100, 106-107). Yine Türkiye’nin üçüncü Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Rifâiyye cemaatinin temsilcisi Kenan Rıfâî gibi önemli isimler eğitim hayatlarının bir bölümünü AIU okullarında geçirmiştir (Kuran, 2020: 174-175).Okullar azınlık statüsünde olmasına rağmen yabancı okul gibi hareket etmesi hususu önemlidir. Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde devletin resmî prosedürlerine uymadığı için yetkililerce AIU okullarına gönderilen pek çok ikaz dilekçesi mevcuttur. Yine devletin çeşitli resmî kurumları da okulların statüsünü merak etmiştir. Örneğin bir defasında İstanbul Valiliği AIU okullarının yerli okul mu yoksa yabancı okul mu olduğu konusunda Maarif Nezaretinden bilgi istemiş, eleştirilerini iletmiştir (BOA, MF.HUS, D/12 G/3).Bilindiği gibi Osmanlı mevzuatında azınlık statüsündeki okullar ile yabancı okulların statüsü ve işleyişi farklı şekillerde düzenlenmiştir. Ancak burada gözden kaçan bir husus olduğu görülmektedir. Bu okullar başından beri zaten Paris’e (dış bir yönetime) bağlıydı. Dolayısıyla prosedürde her ne kadar azınlık statüsünde gözükseler de yönetim ve işleyiş açısından yabancı okul gibiydiler (Kuran, 2020: 118). Böylesi bir işleyişte kendisi de bir AIU mezunu olan son Osmanlı Hahambaşısı Hayim Nahum’un hükümetle olan ilişki ağı zikredilmektedir. Nihayetinde bu dönemlerde dünya savaşıyla meşgul olan Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu zor durumun, AIU’ın (ve diğer azınlıkların) faaliyetlerine elverişli bir zemin oluşturduğu söylenebilir. Durumdan faydalanmanın en bariz örneği bir bağış hadisesinde fark edilmektedir. Baron Hirsch’in (Maurice de Hirsch)【2】 Osmanlı Devleti’ndeki Yahudilerin eğitimine harcanması için İstanbul AIU okuluna yaptığı 1 milyon franklık bağışın bir kısmı Filistin’in Yafa şehrinde yine AIU tarafından kurulan tarım okulu Mikve Yisrael’e aktarılmıştı. Buradaki ayrıntı, resmiyette İstanbul Yahudilerinin eğitimi için bağışlanan ve hükümet tarafından “İstanbul Hahambaşılığı” aracılığıyla tasarruf edilmesi gerektiği belirtilen meblağın (Aydın, 2009: 7, 24) Paris Merkez Komitesi tarafından Hahambaşılık devre dışı bırakılarak kullanılmasıdır. Paranın aktarıldığı Mikve Yisrael, Filistin topraklarında kurulan ilk Yahudi gasp birimini temsil etmektedir. Yani buna göre Filistin’de ilk Yahudi kolonisi【3】 ve toprağı AIU aracılığıyla oluşmuş ve geliştirilmiştir. Söz konusu okul uzun yıllar daha sonra yapılacak olan Yahudi göçlerinde ve dolayısıyla gasp alanlarında eğitim merkezi olarak hizmet etmiştir【4】.Siyonist bir düşünceye sahip olan AIU, B’nai B’rith (Bene Berit, Ahit Oğulları) ve Mason teşkilatıyla ortak çalışmalar da gerçekleştirmiştir (Tanyu, 1979: 343; Bali, 1996: 41-60; Delevi, 2011). Hatta İsrail’in kurucularından AIU eğitimli Yosef Niego hem Bene Berit’in hem Mikve Yisrael’in müdürlüğünü yapmıştır. Bene Berit ve Masonluğun AIU’ın etkisiyle oluşan Yahudi burjuvazisinin iç dernekleri olduğundan bahsedilmektedir (Bali, 1996: 41-60; Nahum, 2000: 136). AIU başkanlarından Adolphe Crémieux’ın Masonlukla ilişkisine değinen hatta -İskoç Mason lideri- olduğunu iddia eden kaynaklar mevcuttur (Delevi, 2011; Simone, 2003: 139-146; Kertzer, 2007: 174).Görüldüğü gibi AIU okullarının Osmanlı dönemindeki faaliyetleri, siyonist hareketin stratejik hedefleriyle örtüşen bir nitelik arz etmektedir. Söz konusu eğitim kurumları, modernleşme ve Batılılaşma söylemi altında Filistin coğrafyasında demografik dönüşümü tetikleyecek etkiler yaratmıştır【5】. Özellikle Yahudi göçmen nüfusun bölgeye yerleşim sürecinde【6】 ve siyonist projenin uygulanmasında katalizör işlevi gören bu okullar, görünürdeki eğitim faaliyetlerinin ötesinde siyasi bir misyon üstlenmiştir. Bu durum, sömürgeci gasp projelerinin eğitim kurumları aracılığıyla nasıl işlediğini ve yaygınlaştırıldığını gösteren tarihsel bir örnek teşkil etmektedir.