Antarktika

Antarktika, yüzölçümü yaklaşık 14 milyon kilometrekare olan ve Güney Yarımküre’nin en güneyinde konumlanan Dünya’nın beşinci büyük kıtasıdır.^【1】 Kıtanın büyük bir bölümü buz tabakası ile örtülü olup, yeryüzünün en soğuk en rüzgarlı ve en kurak coğrafyası unvanlarını taşımaktadır. Antarktika, aynı zamanda, tek başına dünya tatlı su rezervlerinin yüzde 70'inden fazlasını bünyesinde barındırmaktadır.^【2】

Antarktika, 19. yüzyıla kadar insanlar tarafından ulaşılamamış, el değmemiş bir bölge olarak kalmıştır. Kıta, 19. yüzyıldaki ilk temaslardan ve 20. yüzyılın başlarındaki "Kahramanlık Çağı"ndan bu yana insanlığın dayanıklılık sınırlarını zorladığı zorlu bir keşif sahası olmuştur.^【3】 Kıtanın en yüksek noktası, yaklaşık 5.000 metre yüksekliğe sahip Vinson Dağı’dır. En düşük sıcaklık -94,7 °C, en yüksek sıcaklık ise 20,8 °C olarak ölçülmüştür. Bazı bölgelerine iki milyon yıldır yağmur yağmamıştır. İklimin karlı ve buzlu yapısına rağmen, kıtada ve çevresindeki sularda çeşitli hayvan türleri ve organizmalar yaşamaktadır. Bu türler arasında çeşitli penguen türleri, leopar fokları, fil fokları, kar fırtına kuşları (Snow Petrel), gezgin albatroslar ve katil balinalar yer almaktadır.

Günümüzde Antarktika, 1961 yılında yürürlüğe giren Antarktika Antlaşması sayesinde hiçbir ülkenin egemenliğinde olmayan, tamamen "barışa ve bilime" adanmış yegâne kıtadır. Sahip olduğu binlerce yıllık buz karotları ile geçmiş iklimleri aydınlatan bir "zaman makinesi" işlevi gören bu beyaz kıta, aynı zamanda küresel iklim dengesinin, deniz seviyelerinin ve okyanus sirkülasyonunun temel düzenleyicisidir. İklim değişikliğinin etkilerinin en net gözlemlendiği bu devasa laboratuvarda, Türkiye de son yıllarda düzenlediği Ulusal Antarktika Bilim Seferleri ile aktif rol oynamakta; kıtada kalıcı bir üs kurarak karar verici "Danışman Ülke" statüsüne erişmeyi ve insanlığın ortak geleceğine bilimsel katkılar sunmayı hedeflemektedir.

Tarihi

Antarktika’nın keşif tarihi, yerli halkların sözlü anlatılarına ve Avrupalı seferlerin yazılı kayıtlarına dayanır. 7. yüzyıla tarihlenen Māori sözlü gelenekleri, Polinezyalı denizcilerin Pasifik’in güneyindeki buzlu sulara ulaşmış olabileceğini gösterir; bu gelenek, kıtanın keşfinin yalnızca Avrupalı seferlerin öncesinde de var olmuş olabileceğini işaret eder.^【4】

Antarktika Kıtasından Bir Görüntü (Flickr)

Avrupa kaynaklarında ise ilk belirgin temas, 1773 yılında James Cook’un Antarktik Dairesi’ni geçişiyle başlar. Cook kıtaya ayak basmamış olsa da geniş buz kütlelerinin ötesinde bir kara parçası olabileceğini not etmiştir.^【5】

Kıtanın Avrupalı kaşifler tarafından ilk kez gözlemlenmesi ise Ocak 1820'de gerçekleşmiştir. Bu dönemde Rusya adına Thaddeus von Bellingshausen (ve Mikhail Lazarev), Birleşik Krallık adına Edward Bransfield ve Amerika Birleşik Devletleri adına Nathaniel Palmer kıtayı ilk gören kişiler olarak kaydedilmiştir.^【6】

20 Şubat 1823'te Kaptan James Weddell, güneye doğru en uzak mesafeye ulaşarak yeni bir rekora imza atmış; Weddell Denizi ve dünyanın en güneyinde üreyen kara memelisi olan Weddell foku isimlerini bu kâşiften almıştır.

Henry James Tarafında 1860’da Hazırlanan Antarktika Haritası (Picrly)

1831-1832 yılları arasında ise Kaptan John Biscoe, Cook ve Bellingshausen'in ardından kıtanın etrafını dolaşan üçüncü kişi olmuş ve Enderby ile Graham Toprakları'nı gözlemlemiştir.^【7】

1839–1841 arasında James Clark Ross’un seferi, modern Antarktika keşfinin temel taşlarından biri hâline gelir. Ross Denizi, Ross Adası ve devasa Ross Buz Sahanlığı’nın tanımlanması, sonraki tüm kara içi seferlerin güzergâhını belirlemiştir.

Yüzyıl sonuna gelindiğinde Arktik deneyiminden ilham alan kaşifler, Güney Kutbu’na ulaşmayı hedefleyen zorlu kara seferlerine başlamıştır.

Kahramanlık Çağı (1897-1922) ve Güney Kutbu Yarışı

1897 ile 1922 yılları arası, "Antarktika Keşiflerinin Kahramanlık Çağı" olarak adlandırılmaktadır.^【8】 Bu dönemde sekiz ülke tarafından 16 büyük keşif gezisi düzenlenmiştir.^【9】 20. yüzyılın başlarında kaşifler kıtanın iç kısımlarına doğru ilerlemeye başlamış ve bilimsel araştırmalardan ziyade "Güney Kutbu'na ulaşan ilk insan olma" amacı etrafında yarışmışlardır.^【10】

1898–1899’da Adrien de Gerlache’in Belgica seferi, tarihte ilk Antarktika kışlaması olarak kayda geçmiştir. 1899’da Carsten Borchgrevink, kıtanın anakarasında kışlayan ilk ekibi yönetmiş ve insan dayanıklılığına dair çeşitli gözlemler elde etmiştir. 1901–1904 yılları arasında Robert Falcon Scott, Ernest Shackleton ve Edward Wilson, kutba 410 mil kala dönmek zorunda kalmış ancak deneyimleri gelecekteki seferlerin temelini oluşturmuştur. Shackleton’ın 1907–1909 Nimrod seferi, kutba yalnızca 97 mil kala son bulmuş ve liderliğiyle tarihte örnek gösterilen bir dönüş başarısıyla sonuçlanmıştır.

Antarktika Keşif Seferlerinden Bir Görsel (National Archives of Australia)

1911 yılında ise Norveçli Roald Amundsen ve Birleşik Krallık'tan Robert Falcon Scott arasında bir rekabet yaşanmıştır. Amundsen'in ekibi 19 Ekim'de Ross Denizi'ndeki Balina Körfezi'nden köpek kızakları ve kayaklar kullanarak yola çıkmış ve günde 40 mil (yaklaşık 64 kilometre) mesafe kat ederek Güney Kutbu'na ilk ulaşan ekip olmuştur.^【11】 Scott’un ekibi ise 18 Ocak 1912’de kutba varmış ancak dönüş yolunda tüm üyeler hayatını kaybetmiştir.^【12】

1914–1917 arasındaki Shackleton’ın Endurance seferi ise keşiften çok hayatta kalma mücadelesiyle ün kazanmıştır. Gemilerinin buza sıkışarak batmasına rağmen Shackleton ve ekibi mucizevi bir şekilde hayatta kalmayı başarmıştır.

20. yüzyıl ortası, kutup çalışmalarında yeni bir dönemin başlangıcıdır. 1958’de Vivian Fuchs’un yönettiği Commonwealth Trans-Antarctic Expedition, kıtayı bir uçtan öteki uca geçen ilk sefer olmuştur. Aynı dönem, radar, hava fotoğrafçılığı ve buz altı ölçümleri gibi teknolojilerin gelişmesiyle bilginin askeri keşiflerden bilimsel araştırmalara kaydığı bir dönemdir.^【13】

Bu modernleşme süreci 1961’de yürürlüğe giren Antarktika Antlaşması ile kurumsal bir çerçeveye kavuşmuştur. Antarktika Antlaşması, kıtanın bilim ve barış amaçlı kullanımını güvence altına almıştır.

Egemenlik Talepleri ve Bölgesel Politikalar

Antarktika Antlaşması, kıta üzerinde hiçbir ülkenin egemenlik iddiasını tanımamakla birlikte, Antlaşma yürürlüğe girmeden önce ilan edilmiş yedi ayrı toprak talebi bugün hala “dondurulmuş” statüdedir. Bu talepler; Arjantin, Şili, İngiltere, Avustralya, Yeni Zelanda, Norveç ve Fransa tarafından yapılmıştır. Bazı bölgelerde iddialar çakışır: Arjantin, Şili ve Birleşik Krallık’ın talepleri neredeyse tamamen üst üste binerken; Avustralya, kıtanın en geniş kesiminde hak iddia eden devlettir. Antlaşma çerçevesinde bu taleplerin uygulanması askıya alınmıştır; ülkeler yalnızca bilimsel araştırma ve lojistik varlıklarını güçlendirme yoluyla sembolik nüfuz gösterisinde bulunabilir.

Antartika ve Yakın Çevresi (Australian Antarctic Program)

Antarktika’ya coğrafi olarak en yakın ülkeler (başta Arjantin, Şili, Avustralya ve Yeni Zelanda) kıtayla ilişkilerini hem diplomatik hem de stratejik boyutta sürdürür. Bu ülkeler, askeri varlık bulunduramaz ancak bilim üssü, hava-kurtarma kapasitesi, lojistik filo ve acil durum altyapısı üzerinden “çift kullanımlı” (askeri olmayan ama gerektiğinde ulusal kapasiteyi artıran) bir mevcudiyet oluştururlar.

Arjantin ve Şili, Güney Kutbu yakınındaki Güney Atlantik jeopolitiği nedeniyle Antarktika’yı ulusal kimlik ve egemenlik söylemlerinin parçası haline getirir; bölgedeki üsler diplomatik görünürlüğü güçlendirmek için kullanılır. Avustralya ve Yeni Zelanda ise daha çevre odaklı bir yaklaşım benimser; iklim araştırmaları, deniz canlılarının korunması ve Antarktika Antlaşmaları Sistemi’nin güçlendirilmesi temel diplomatik öncelikleridir.^【14】

Coğrafyası

Antarktika, Dünya'nın en güneyinde yer alan, Güney Okyanusu ile çevrili beşinci büyük kıtadır.^【15】 Antarktika Bölgesi, kıtaya bağlı tüm buz sahanlıkları dahil olmak üzere 60 derece Güney Enleminin güneyinde kalan alanı ifade etmektedir.^【16】 Tüm adaları ve buz sahanlıklarıyla birlikte kıtanın yüzölçümü yaklaşık 13.661.000 kilometrekaredir.^【17】 Kıtanın en yakın komşusu, tekneyle iki günden fazla süren ve yaklaşık 1.000 kilometre uzaklıkta bulunan Güney Amerika'nın güney ucudur.^【18】 Antarktika, üzerinde yerli bir insan nüfusu barındırmayan tek kıtadır.

Canlı Ekosistemi

Antarktika ekosistemi, düşük nem, düşük sıcaklık ve yüksek rüzgâr gibi uç koşullara uyum sağlamış dayanıklı türlerden oluşur. Kıta üzerinde kara yaşamı oldukça sınırlı olsa da çevresindeki Güney Okyanusu son derece üretken bir biyolojik sisteme sahiptir. Okyanusun yüzeyinde gelişen fitoplankton, bölgenin temel enerji kaynağıdır ve kril başta olmak üzere pek çok tür için besin oluşturur. Besin zincirinin bu alt basamağı üzerinde yükselen karmaşık yapı; balinalar, foklar, deniz kuşları ve penguenler gibi büyük canlı topluluklarını destekler. Kıtadaki ekosistem, atmosfer ve okyanus arasındaki hassas dengeye sıkı sıkıya bağlıdır; bu nedenle deniz buzundaki değişimler tüm canlı topluluklarını doğrudan etkiler.

Karasal Bitki Örtüsü ve Flora

Antarktika'da ağaç veya çalı formunda bitki yetişmemektedir.^【19】 Bölgedeki bitki ve mikroorganizmalar; tekrarlayan donma ve çözülme döngülerine, tatlı su eksikliğine ve yüksek güneş UVB radyasyonuna dayanabilen türlerden oluşur.^【20】 Karasal bitki örtüsü genel olarak 200 liken türünü, 50'den fazla karayosunu (bryofit) ve ciğerotunu, 700'den fazla karasal alg türünü ve mantarları barındırmaktadır.^【21】 Bitki yaşamı bölgesel dağılımda farklılık gösterir. Antarktika Yarımadası'nın batı kısmı ve çevresindeki adaları kapsayan Denizsel Antarktika bölgesi, daha fazla yağış ve nispeten ılıman sıcaklıklar sebebiyle karasal bitki ve mikroskobik hayvan yaşamı için daha elverişlidir.^【22】 Buna karşın kıtanın iç kesimlerinde bitki yaşamı neredeyse hiç bulunmamaktadır.^【23】

Deniz Faunası ve Besin Ağı

Karasal bitki örtüsünün sınırlı olmasına rağmen Antarktika'yı çevreleyen okyanus, gezegenin en fazla çeşitlilik gösteren sularından biri olarak tanımlanmaktadır.^【24】 Derin sulardaki besin maddelerinin yüzeye çıkması (upwelling) süreci, fitoplankton ve alglerin çoğalmasını sağlar. Planktonlarla beslenen kril gibi türler, deniz ekosistemindeki besin zincirinin temelini oluşturur.^【25】

Güney Okyanusu sularında mavi balina, yüzgeçli balina, kambur balina, gerçek balina (right whale), minke, sei ve ispermeçet balinası türlerinin sağlıklı popülasyonları yaşamaktadır.^【26】 Ayrıca, orkalar (katil balinalar) da bölgede yaşamakta ve kıtadaki fokları avlamaktadır.^【27】 Besin ağının en üstündeki yırtıcılardan biri olan leopar foku; yaklaşık 3 metre uzunluğa ve 400 kilogram ağırlığa ulaşabilen, penguen ve balık gibi avları parçalamak için uzun ve keskin dişler kullanan agresif bir deniz canlısıdır.^【28】

Antartika Kıtasıyla Sembolleşen Penguenlere Ait Bir Görsel (Pxhere)

Penguenler ve Fiziksel Özellikleri

Antarktika'nın en bilinen türlerinden olan penguenler, soğuk sahil sularına fiziksel olarak adapte olmuşlardır. Kanatlarını su altında yüzerken yüzgeç olarak kullanır ve bu sayede kalamar ile balık avlarlar. Tüylerinin arasında kalan hava tabakası, dondurucu sularda vücutları için yalıtım sağlamaktadır.^【29】

Kıtada çok sayıda bulunan İmparator penguenleri, soğuk koşullarda ısı kaybını önlemek için iki katmanlı tüylere, kalın bir yağ rezervine, küçük boyutlu gaga ve yüzgeçlere sahiptir. Ayrıca davranışsal bir adaptasyon olarak, ısınmak amacıyla gruplar halinde birbirlerine sokulurlar (huddle). Sürünün en dış kısmında yer alan ve en şiddetli soğuk ile rüzgâra maruz kalan bireyler, ısınabilmek için sırayla gruptaki yerlerini değiştirirler.^【30】

Buz Tabakasının Yapısı

Antarktika, yaklaşık 14.000.000 kilometrekarelik alanıyla dünyanın en büyük buz tabakasıdır. Kıta yüzeyinin büyük bir bölümü deniz seviyesinden 3.000 metre daha yüksekte yer alırken, buzun kalınlığı bazı bölgelerde 4.000 metreyi aşmaktadır. Bu devasa kalınlıktaki buz kütlesi bütün dağ sıralarını örtmekte olup, buzlu dış yüzeyin altında çok sayıda volkan barındırmaktadır.^【31】

Antarktika kıtasındaki buz kütlesi temel olarak üç ana bölümden oluşmaktadır: Antarktika Yarımadası Buz Tabakası, Batı Antarktika Buz Tabakası ve Doğu Antarktika Buz Tabakası. Kıtanın yaklaşık %98'i buzla kaplıyken; buz tabakasını delip geçen yüksek dağ zirveleri (nunataklar), Antarktika Yarımadası'ndaki James Ross Adası ile Alexander Adası ve Ay ile Mars'ın ıssız manzaralarına yeryüzündeki en benzer yer olan Doğu Antarktika'daki McMurdo Kuru Vadileri buzsuz alanları oluşturmaktadır.^【32】

Alt Buz Gölleri ve Buz Akıntıları

Antarktika'nın kalın buz örtüsünün altında sıvı halde akan sular ve alt buz gölleri (subglacial lakes) bulunmaktadır. Kıtanın sahip olduğu aşırı kuraklık ve dondurucu soğuklara rağmen buzun üzerinde, buzun içinde ve buzun altında yaşam mevcuttur.

Kıtadaki buz tabakası, hızlı akan buz akıntıları (ice streams) tarafından drene edilmektedir. Antarktika buzulları karada veya denizde; yüzen buz sahanlıkları (ice shelves) ya da karaya oturmuş/yüzen çıkış buzulları şeklinde son bulmaktadır. Bu buz akıntıları iklim değişikliğine karşı oldukça hassastır ve çok hızlı tepki verirler; çevresel koşullara bağlı olarak incelebilir, hızlanabilir, geri çekilebilir veya akışları tamamen durabilir.

Gelecek Riskleri ve Deniz Seviyesi Artışı

Antarktika Buz Tabakası, toplamda 25.400.000 kübik kilometre hacminde buz barındırmaktadır. Gelecekteki en büyük risklerden biri bu devasa kütlenin erimesidir; zira bu buzun tamamının erimesi, küresel deniz seviyesinde 58 metrelik bir artışa eşdeğerdir.^【33】

İklim değişikliği karşısında sistemin kırılganlığını artıran bir diğer unsur ise topografik yapıdır. Özellikle Batı Antarktika Buz Tabakası'nın bazı kısımları, deniz seviyesinin 1.500 metreden daha altında karaya oturmuş durumdadır. Bu durum, okyanus sularındaki ısınmanın kıtasal buzullar üzerindeki etkisini ve gelecekteki erime risklerini küresel ölçekte kritik bir boyuta taşımaktadır.

Arktik Deniz Buzları Günden Güne Erimektedir (Flickr)

Buzul Örtüsü ve Su Kaynakları

Kıtasal kara kütlesinin %98'i, kalınlığı 4 kilometre ile 4,7 kilometre arasında değişen Antarktika Buz Örtüsü ile kaplıdır.^【34】 Bu devasa buz kütlesi, yaklaşık 30 milyon kübik kilometrelik hacmiyle Dünya üzerindeki tatlı su rezervlerinin %90'ını barındırmaktadır.^【35】

Deniz buzu örtüsü mevsimsel olarak büyük değişimler gösterir; yaz aylarının sonunda yaklaşık 3 milyon kilometrekarelik bir alan kaplayan deniz buzu, kış aylarında 19 milyon kilometrekareye kadar genişlemektedir.^【36】

İklim ve Atmosferik Koşullar

Antarktika; Dünya'nın en soğuk, en rüzgârlı ve en kurak kıtasıdır.^【37】 Dünya'nın eksen eğikliği nedeniyle kıtada sadece yaz ve kış mevsimleri yaşanır; yazın 6 ay boyunca sürekli gündüz, kışın ise 6 ay boyunca sürekli gece karanlığı hakimdir.^【38】

Sıcaklık ve Yağış

Kıtanın yıllık ortalama sıcaklığı kıyı kesimlerinde -10°C, iç kesimlerin yüksek kısımlarında ise -60°C civarındadır.^【39】 Bugüne kadar kaydedilen en düşük sıcaklık 21 Temmuz 1983 tarihinde Vostok istasyonunda -89,2°C (bazı verilere göre -89,4°C) olarak ölçülmüştür.^【40】 En yüksek sıcaklık ise 15°C olarak kaydedilmiştir.^【41】

Antarktika, düşük yağış miktarı nedeniyle bilimsel olarak bir "çöl" kabul edilmektedir.^【42】 Su eşdeğeri olarak yıllık ortalama kar yağışı 150 mm'dir; bu miktar yüksek iç platolarda 50 mm'nin altına düşerken, bazı kıyı bölgelerinde 200 mm'yi aşmaktadır. Kıtada yağışın neredeyse tamamı kar veya buz kristalleri şeklinde gerçekleşmektedir.^【43】

Rüzgarlar ve İklim Bölgeleri

Kıtanın iç kesimlerindeki yüksek basınç merkezleri ve radyatif soğuma, yoğun ve soğuk havanın yerçekimi etkisiyle eğimlerden aşağıya hızla inmesine neden olarak "katabatik rüzgarları" oluşturur.^【44】 Hızı saatte 327 kilometreye kadar ulaşabilen bu rüzgarlar, kar kütlelerini havalandırarak tipi (blizzard) fırtınalarına ve görüş mesafesini sıfıra indiren beyaz körlük (whiteout) gibi optik doğa olaylarına yol açmaktadır.^【45】

İklimsel ve coğrafi koşullara göre kıta iki ana alt bölgeye ayrılır:^【46】

• Denizsel Antarktika: Antarktika Yarımadası'nın batı kısmı ve yakındaki adaları kapsar. Daha fazla yağış alır ve nispeten daha ılıman sıcaklıklara sahiptir.
• Kıtasal Antarktika: Kıtasal ana kütle ile Doğu Antarktika Yarımadası'nın bazı kısımlarını içerir. Daha kurak ve sıcaklık olarak çok daha soğuktur.

Küresel İklim Sistemindeki Rolü

Antarktika, yalnızca büyük bir buz kütlesi değil, aynı zamanda Dünya’nın iklim makinesinin temel dişlilerinden biridir. Kıta üzerindeki geniş beyaz yüzeyler, gelen güneş ışığının büyük bölümünü uzaya geri yansıtarak gezegenin ısınmasını sınırlayan güçlü bir yansıtıcılık etkisi (albedo) yaratır. Burada oluşan soğuk ve yoğun sular derin okyanusa çökerek dünya çapındaki ısı, CO₂ ve besin taşıma döngülerini düzenler. Bu nedenle Antarktika’daki değişimler yalnızca kutup enlemlerini değil, tropikal yağış rejiminden Avrupa’daki fırtına yollarına kadar pek çok sistemi etkileyebilir. Bilimsel veriler, Güney Okyanusu’nun günümüzde atmosferdeki fazla karbondioksitin önemli bir kısmını emerek küresel ısınmayı yavaşlattığını göstermektedir.

İklim Değişikliği Bulguları

Bir buzuldan koparak okyanus suyunda yüzen devasa bir tatlı su kütlesi olan bir buzdağı (Pixabay)

20. yüzyılın sonunda ortaya çıkan “ozon deliği”, kıtanın üst atmosferinde ciddi bir incelmeye yol açmış; bu durum, kutup çevresindeki kuvvetli batı rüzgârlarının daha da güçlenmesine ve iklimsel dolaşımın farklılaşmasına neden olmuştur. Montreal Protokolü kapsamında zararlı kimyasalların azaltılmasıyla birlikte, 2000’li yıllardan itibaren ozon tabakasında iyileşme eğilimi gözlenmeye başlamıştır.^【47】 

2012 öncesinde yılda ortalama 76 milyar ton buz kaybı yaşanan kıtada, 2012–2017 arasında bu rakam 219 milyar tona yükselmiştir. 2023 yılında deniz buzu genişliği 1,79 milyon km² ile kayıtların en düşük seviyesine gerilemiştir. Deniz buzlarındaki azalma, kıtaya gemi erişimini kolaylaştırsa da ekosistem açısından tehdit oluşturmaktadır.^【48】

Türk bilim insanlarının gözlemleri, önceden buzla kapalı Gullet ve Barlas kanallarının açık hale geldiğini, deniz buzu sınırının beş enlem daha güneye çekildiğini ortaya koymuştur. Bu durum, yalnızca kutup bölgelerindeki biyolojik dengeyi değil, küresel hava ve yağış rejimlerini de etkilemektedir.

Küresel İklim Süreçleri ve Okyanus Sirkülasyonu

Antarktika çevresi, kar ve buz kütleleri tarafından şekillendirilmektedir ve bölgenin çevresi iklim değişikliğine karşı hassastır.^【49】 Kıtanın iklimi ve coğrafyası, küresel iklim sistemini yönlendiren çok sayıda süreci doğrudan etkiler. Bu süreçler arasında; Güney Okyanusu tarafından gerçekleştirilen karbondioksit emilimi, derin okyanus devrilme sirkülasyonu, kıtasal buz örtüsünün su depolama dengesi ile atmosferden uzaya doğru olan enerji transferi yer almaktadır.^【50】 Antarktika buz örtüsünün barındırdığı aşırı soğuklar; yüzey enerjisi, nem, bulutlar, yağış oranları ve okyanus sirkülasyonundaki değişimler aracılığıyla tüm küresel iklim sistemine etki etmektedir.^【51】

İklim değişikliğinin okyanus sirkülasyonu üzerinde de belirgin değişiklikler yapması beklenmektedir.^【52】 Antarktika çevresindeki kıyı sularının ısınması durumunda, deniz yüzeyinden okyanusun en derin noktalarına oksijen taşıyan "Antarktika Dip Suyu" oluşumunun sekteye uğrayacağı ve bu azalmanın derin deniz biyolojik topluluklarını değiştireceği öngörülmektedir.^【53】

Okyanus Asitlenmesi

Atmosferdeki karbondioksit oranının artması, okyanus suları tarafından emilmekte ve bu durum okyanusun asitlik seviyesini yükseltmektedir.^【54】 Asitliğin artması, yapısal özellikleri gereği Coccolithophorid ve Pteropod gibi deniz organizmalarının yaşam alanlarını tehdit ederken denizdeki mikrobiyal toplulukların kompozisyonunda da değişikliklere yol açabilmektedir. Organizma düzeyindeki bu değişimlerin, Antarktika besin ağının tamamında zincirleme sonuçlar doğurması muhtemeldir.^【55】

Kirlilik, İnsan Kaynaklı Etkiler ve Yönetim

Dünyanın en temiz bölgelerinden biri olan Antarktika, küresel kirleticilerin yayılımını ve artan atmosferik karbondioksitin etkilerini ölçmek için ideal bir laboratuvar konumundadır.^【56】 Ancak kıtada, dünyanın diğer bölgelerinde üretilen ve atmosfere salınan endüstriyel kimyasalların izleri kar kütleleri içinde tespit edilmektedir. Bu yabancı kimyasallar zamanla foklar, penguenler ve balinalar gibi canlıların vücutlarında yoğunlaşarak uzun vadeli zararlara zemin hazırlamaktadır.^【57】

Bölgede yürütülen insan faaliyetleri 100 yıldan uzun bir geçmişe dayanmaktadır.^【58】 Bu süreçte çevresel etkiler arasında, ekonomik kazanç amacıyla bazı türlerin yok olma eşiğine kadar avlanması, toprak kirliliği, kanalizasyonun denize bırakılması ve çöplerin terk edilmesi gibi unsurlar yer almıştır. 1980'lerin sonlarından itibaren ticari turizm sektöründe hızlı bir büyüme yaşanmıştır.^【59】 Günümüzde artan ziyaretçi sayıları karşısında yaban hayatının rahatsız edilmemesi, bitki örtüsünün tahrip olmaması, kıtaya yabancı türlerin getirilmemesi ve kirliliğin önüne geçilmesi maksadıyla ziyaretler katı kurallar ile yönetilmektedir.^【60】

Turizm

Antarktika turizmi, son yıllarda hızlı bir artış göstermiş olsa da sıkı uluslararası kurallarla düzenlenmektedir. Kıtaya yönelik turistik ziyaretler çoğunlukla yaz aylarında, deniz buzunun çekildiği dönemde gerçekleşir. Turistlerin büyük bölümü gemi yolculuklarıyla kıtaya ulaşır; yalnızca sınırlı sayıda ziyaretçi karaya çıkma fırsatı bulur. Turizm faaliyetleri çevresel koruma ilkelerine uyumlu olmak zorundadır: Yabancı tür taşınmasını önlemek için kıyafet ve ekipmanların temizlenmesi, hayvanlardan belirli mesafede durulması ve hassas alanlara girişin sınırlandırılması gibi kurallar uygulanır. Turizm; ekonomik bir sektör olmanın ötesinde, Antarktika’nın korunması için uluslararası farkındalığı artıran bir araç olarak da değerlendirilir. Bununla birlikte ziyaretçi sayısının artması, ekosistem üzerindeki potansiyel baskıları gündeme getirdiği için sürekli izleme ve düzenleme gerektirir.^【61】

Keşif gezileri sırasında yolcular, küçük Zodiac botlara geçerek buzullar arasında gezinti, kano veya kar ayakkabılı yürüyüşler gibi etkinliklere katılabilir (pixabay)

Turizm faaliyetleri de önemli bir gündem maddesidir; 2010 yılında bölgeye yaklaşık 40.000 ziyaretçi gelmiştir. 2009'da Yeni Zelanda'da düzenlenen ATCM toplantılarında, Uluslararası Antarktika Tur Operatörleri Birliği (IAATO) ile birlikte çalışılarak karbon ayak izinin ve çevresel etkilerin azaltılmasına yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Bu düzenlemeler; karaya çıkan kişi sayısının kısıtlanması, yaban hayatı gözlem kuralları ve tıbbi tahliye planları gibi katı kuralları içermektedir.^【62】 Üye devletler ayrıca yasadışı, kayıt dışı ve düzenlenmemiş (IUU) balıkçılıkla mücadele ve Ross Denizi gibi hassas bölgelerde deniz koruma alanlarının yönetimi konusunda faaliyetlerine devam etmektedir.^【63】

Antarktika Antlaşmaları Sistemi ve Çevresel Koruma Mekanizmaları

1940'ların sonlarında Antarktika Yarımadası bölgesinde toprak iddialarında bulunan uluslar arasındaki rekabet artış göstermiştir. Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği'nin bölgedeki çıkarları nedeniyle Antarktika'nın Soğuk Savaş'ın bir piyonu haline gelmesinden endişe edilmiştir.^【64】 Bu siyasi gerilimlerin ortasında, diplomatik ve bilimsel çabaların birleşmesiyle Temmuz 1957 ile Aralık 1958 tarihleri arasında Uluslararası Jeofizik Yılı (IGY) düzenlenmiştir. Bu etkinliğin başarısı, 1958'de Uluslararası Bilim Konseyi'nin (ICSU) uluslararası bilimsel faaliyetleri koordine etmek üzere Antarktika Araştırmaları Bilimsel Komitesi'ni (SCAR) kurmasına zemin hazırlamıştır.^【65】

Bilimsel iş birliğinin olumlu sonuçları doğrultusunda, 1959 yılında 12 ülke (Arjantin, Avustralya, Belçika, Şili, Fransa, Japonya, Yeni Zelanda, Norveç, Güney Afrika, Sovyetler Birliği, Birleşik Krallık ve ABD) Antarktika Antlaşması'nı imzalamıştır. Antlaşma 23 Haziran 1961'de yürürlüğe girmiş ve kıtanın "barış ve bilime adanmış doğal bir koruma alanı" olduğunu ilan etmiştir.^【66】

Antlaşma sistemi zamanla genişlemiş; Antarktika Flora ve Faunasının Korunması İçin Kabul Edilen Önlemler (1964), Antarktika Foklarının Korunması Sözleşmesi (1972) ve Antarktika Deniz Canlı Kaynaklarının Korunması Sözleşmesi (1980) yürürlüğe konmuştur.^【67】 1991 yılında Avustralya, Fransa, İtalya ve Belçika'nın girişimleriyle Madrid Protokolü (Antarktika Antlaşması Çevre Koruma Protokolü) imzalanmış ve 1998'de yürürlüğe girmiştir. Bu protokol, Antarktika'da madencilik ve mineral kaynak faaliyetlerini süresiz olarak yasaklamış; atık yönetimi, deniz kirliliğinin önlenmesi ve çevresel etki değerlendirmesi gibi standartları kodifiye etmiştir. Güney Okyanusu’nda deniz canlılarının korunması ise CCAMLR sözleşmesiyle güvence altına alınmıştır.^【68】

Günümüzde Antarktika Antlaşması Danışma Toplantıları (ATCM), Çevre Koruma Komitesi (CEP) ve SCAR aracılığıyla bölgedeki zorluklar düzenli olarak değerlendirilmektedir.

Bilimsel Araştırmalar

Antarktika, hiçbir ülkenin egemenliği altında değildir. 1961’de yürürlüğe giren Antarktika Antlaşması, kıtanın yalnızca barışçıl ve bilimsel amaçlarla kullanılmasını, doğal çevrenin korunmasını ve askeri faaliyetlerin yasaklanması belirtilmiştir.^【69】 Bu antlaşma, kıtanın tamamını barışa ve bilime adamış olup, 60 yılı aşkın süredir derin bir uluslararası iş birliği platformu olarak hizmet etmesini sağlamıştır.

Kıta üzerinde 53 ülke bilimsel araştırma yürütmekte, 30 ülkenin bilim üssü bulunmaktadır. Bu üslerin bir kısmı yalnızca yaz aylarında, bir kısmı ise yıl boyunca faaliyet göstermektedir.

İklimsel “Zaman Makinesi” ve Astronomik Gözlemler

Antarktika, bilim insanları için Dünya'nın geçmiş iklimlerini inceleme imkânı sunan bir "zaman makinesi" işlevi görmektedir.^【70】 Yaklaşık 3,2 kilometre (2 mil) kalınlığındaki buz örtülerinin derinliklerinden sondajla çıkarılan buz karotları (ice cores), on binlerce yıl öncesindeki atmosferin anlık durumunu yansıtan donmuş hava kabarcıkları içermektedir. Bu sayede geçmiş dönemlerin atmosferik yapısı, sera gazı seviyeleri ve iklim modelleri analiz edilebilmektedir.

Ayrıca kıta, astronomi çalışmaları için yeryüzündeki en uygun ortamlardan birini sunmaktadır. Aşırı soğuk ve açık gökyüzü ile kış aylarında yaşanan uzun ve karanlık geceler, Antarktika'yı evreni gözlemleyen astronomlar için benzersiz bir gözlem noktası haline getirmektedir.^【71】

Gelecekteki Bilimsel Öncelikler

İklim değişikliği Dünya'nın sistemlerini yeniden şekillendirirken, Antarktika ve çevresindeki sularda yürütülecek araştırmaların planlanması büyük önem taşımaktadır. Yakın tarihli bir Ulusal Akademiler (National Academies) raporuna göre, Antarktika araştırmaları için belirlenen en yüksek öncelikli üç bilimsel itici güç şunlardır:^【72】

1. Deniz seviyesinin yükselmesi,
2. Küresel ısı ve karbon bütçeleri,
3. Değişen ekosistemler.

Küresel boyutta çevre ve iklim değişimlerinin hızlanmasıyla birlikte Antarktika, değişen gezegenin bilimsel olarak anlaşılmasında kilit bir rol oynamaya devam etmektedir.

Türkiye'nin Antarktika Çalışmaları ve Bilim Seferleri

Türkiye, 1959'da imzaya açılan Antarktika Antlaşması'na 1995 yılında taraf olmuştur.^【73】 Türkiye'nin antlaşmaya dahil olması başlangıçta Kıta'ya yönelik yoğun bir bilimsel veya siyasi ilgiden ziyade, 1990-2005 yılları arasında ulusal hukuk sistemini Avrupa Birliği Çevre Müktesebatı'na uyumlu hale getirme çabalarının dolaylı bir sonucu olarak gerçekleşmiştir.^【74】 Bu nedenle, 1995 ile 2013 yılları arasında Antarktika'da bir bilimsel araştırma üssü kurulması, 1991 tarihli Çevre Koruma Protokolü'ne taraf olunması veya İstişari Devletler Toplantılarına katılım sağlanması gibi konular devlet düzeyinde gündeme gelmemiştir.^【75】

Sivil Toplum ve Üniversite Destekli Adımlar

Kıta'nın Türkiye'de akademik ve politik gündeme taşınması 2013 yılındaki sivil toplum girişimleriyle hız kazanmıştır. 2012 yılında kurulan Antarktika Kutup Bilimsel Araştırmalar Merkezi (TAKBAM) Derneği, Antarktika Antlaşması Sekretaryasına akredite olarak 2013, 2014 ve 2015 yıllarındaki Çevre Protokolü Toplantılarına Türkiye adına katılım sağlamıştır.^【76】 2014 yılında ise İstanbul Teknik Üniversitesinde Antarktika araştırmalarına yönelik mühendislik çalışmalarına ev sahipliği yapmak üzere Kutup Araştırmaları Merkezi kurulmuştur.

Ulusal Antarktika Bilim Seferleri ve Araştırma Projeleri

Türkiye'nin Antarktika'daki bilimsel varlığı, düzenlenen ulusal seferlerle devam etmektedir. Cumhurbaşkanlığı himayesinde, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı uhdesinde ve TÜBİTAK Kutup Araştırmaları Enstitüsü koordinasyonunda gerçekleştirilen 10. Ulusal Antarktika Bilim Seferi, 37 günlük bir sürecin ardından tamamlanmıştır. Bugüne kadar 200'den fazla Türk araştırmacı kutup bölgelerinde bilimsel çalışmalara katılmıştır.^【77】

Onuncu sefer kapsamında, 17 araştırmacı tarafından 15 farklı bilimsel proje yürütülmüştür.^【78】 Araştırmalar temel olarak yer bilimleri, deniz bilimleri, buzul bilimi ve atmosfer bilimleri alanlarında gerçekleştirilmiştir. Fiziksel ve jeofiziksel süreçlere odaklanan çalışmalar kapsamında; iklim değişikliği, buzul ve atmosfer dinamikleri, jeodinamik hareketlilik, deniz tabanı haritalama, oşinografik özellikler ile yakın uzay ve kozmik radyasyon ölçümleri incelenmiştir.^【79】 Ekolojik ve biyolojik araştırmalar çerçevesinde ise göl ve deniz ekosistemleri, mikrobiyal ve fitoplankton biyoçeşitliliği, kirleticilerin dağılımı, paleoklimatoloji, ekstrem koşullarda tıbbi planlama, biyoteknoloji ve yeni antiviral ilaç adaylarının geliştirilmesi konularında veriler toplanmıştır. Bu seferler neticesinde toplanan örnekler ve kurulan istasyonlardan elde edilen veriler, laboratuvar ortamında analiz edilerek literatüre sunulmaktadır.

Danışman Devlet Statüsü ve Gelecek Hedefleri

Antarktika Antlaşması'na taraf olan 52 devletin 29'u karar alma yetkisine sahip "Danışman Devlet" (ATCPs) statüsündedir.^【80】 Türkiye, halihazırda antlaşmaya taraf olan ancak oy hakkı bulunmayan 23 devlet arasında yer almaktadır. Resmi makamların ve kurumların açıklamalarına göre, Türkiye'nin temel hedefleri Antarktika'da kalıcı bir Türk Bilim Araştırma Üssü kurmak ve Antarktika Antlaşmalar Sistemi içerisinde "Danışman Ülke" statüsü elde etmektir. Antlaşma sistemi içerisinde oy hakkı elde edebilmek ve kıtanın yönetiminde söz sahibi olabilmek için devletlerin kıtada bilimsel araştırma üssü kurması ve ciddi bilimsel araştırmalar yürütmesi gerekmektedir.^【81】