Atatürk ve Fenerbahçe

Fenerbahçe Spor Kulübü ile Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk arasındaki ilişkiler, kulübün kuruluş yıllarındaki bağımsızlık ideallerinden Milli Mücadele dönemindeki lojistik desteğe, Cumhuriyet sonrasındaki kurumsallaşma adımlarından stadyum mülkiyeti ve kriz yönetimine kadar geniş bir tarihsel ve hukuki zemine dayanmaktadır. ^【1】

^{Atatürk, 1936'da Florya'da manevi kızı Ülkü ile birlikte} (AA)

Fenerbahçe’nin kuruluşu, Osmanlı İmparatorluğu’nun son yıllarında yabancıların futbol oyunundaki hakimiyetine karşı bir tepki olarak gelişmiştir. Nurizade Ziya, Ayetullah, Bahriyeli Necip ve Asaf adlı gençler, Saint Joseph Lisesi Türkçe öğretmeni Enver Bey ile bir araya gelerek kulübün temellerini atmışlardır. Kadıköy’de yabancıların yoğun olduğu bir ortamda filizlenen bağımsızlık ve eşitlik duyguları, kulübün kimliğini belirleyen temel unsurlar olmuştur. 1907 baharında kurulan kulüp, ilk yıllarında büyük mali ve idari zorluklar yaşamıştır. Özellikle Ayetullah Bey’in başkanlığı döneminde Üsküdar Pazaryolu Kulübü ile birleşme görüşmelerinde kulübün isminin ve bağımsızlığının korunması için gösterdiği sert tutum, kurumun sürekliliği açısından belirleyici olmuştur.^【2】

Ayetullah Bey, Fenerbahçe’nin sadece futbol oynamak için değil, daha yüksek maksatlarla kurulduğunu ifade etmiştir. Bu süreçte Elkatipzade Mustafa Bey, kulübün ilk altyapı takımlarını oluşturarak sporcu kaynağını kurumsallaştırmıştır. Fenerbahçe, 1912 yılında ilk şampiyonluğunu kazanmış, 1913 yılında ise tüzüğünü hazırlayarak Cemiyetler Kanunu’na göre tescil edilen kulüpler arasına girmiştir. 1914 yılında Kuşdili Lokali’nin açılması ve Rusya’ya yapılan ilk yurt dışı seyahati, kulübün ulusal ve uluslararası ölçekte gelişimini simgelemektedir. ^【3】

Anafartalar Kahramanı Mustafa Kemal Paşa, 3 Mayıs 1918 tarihinde Fenerbahçe Spor Kulübü’nü ziyaret etmiştir. ^【4】

Bu ziyaret öncesinde Paşa, geceyi yakın arkadaşı ve dönemin Fenerbahçe Başkanı Sabri Toprak’ın evinde misafir olarak geçirmiştir. ^【5】Öğlen saatlerinde Kuşdili’ndeki kulüp lokaline gelen Mustafa Kemal Paşa, burada saatlerce kalarak yetkililerle görüşmüştür. ^【6】Paşa, kulübün hatıra defterine Fenerbahçe’nin çalışmalarını takdir ettiğini ve başarılarından dolayı tebriklerini sunduğunu belirten meşhur satırları kaleme almıştır.^【7】

Ziyaretin sonunda Elkatipzade Mustafa Bey’in idaresindeki bir futa ile iskeleden uğurlanırken, çevresindekilere "Fenerbahçe’ye ebedi muvaffakiyetler dilerim" demiştir.^【8】Dönemin tanıklarından Münir Nurettin Selçuk, Paşa’nın kulüpteki varlığının üyeler üzerinde büyük bir tesir yarattığını belirtmiştir.^【9】

Ayrıca 4 Mayıs 1918 tarihli Tasvir-i Efkâr ve Zaman gazeteleri, Mustafa Kemal Paşa’nın aynı gün Kadıköy İttihat Spor Sahası’nda düzenlenen "Mektepliler İdman Bayramı"na katıldığını da belgelemektedir. Bu törende Paşa ile birlikte Şehzade Abdülhalim Efendi ve Maarif Nazırı Vekili Ali Münif Bey gibi üst düzey devlet ricali de hazır bulunmuştur. Merasimde Selim Sırrı Bey kumandasında çeşitli harekat-ı bedeniye ve spor oyunları icra edilmiştir.^【10】

19 Mayıs 1919’da Samsun’da başlayan Milli Mücadele sürecinde, Fenerbahçe Spor Kulübü lojistik ve moral desteği ile öne çıkmıştır. İşgal yıllarında İstanbul halkı için bir moral kaynağı olan kulübün kurucuları ve üyeleri, bizzat cephelerde görev almışlardır. Kurucu başkan Nurizade Ziya Bey 1921’de Londra’ya giden TBMM heyetinde yer alırken, kulübün bir numaralı üyesi Enver Yetiker İstanbul gümrüğünde, Necip Okaner ise deniz subayı olarak cephede çalışmıştır.^【11】Dönemin başkanı Sabri Toprak, Malta sürgününden döndükten sonra Anadolu’ya geçerek Ankara’da Posta ve Telgraf Umum Müdürü olarak görev yapmıştır.^【12】

Milli Mücadele’nin hazırlık evrelerinde futbol, askeri disiplin ve moralin bir parçası olarak görülmüştür ve İsmet Paşa kendisine Türklerin en fazla tercih ettiği spor hangisidir sorusunu yöneltince kendisi, şu sözleri sarf etmiştir: “Binicilik ile futboldur: Kıtaâtımız Anadolu’da iken her alaydan futbol takımları yaptık. Oyun nizâmâtına fazla riayet etmemekle beraber askerin gösterdiği heves istikbal için büyük ümitler bahşedecek surettedir. Birinci derecede ehemmiyeti haiz olan bu mesaili hal için Lozan Konferansı’nın neticelenmesini bekliyoruz.” ^【13】

27 Temmuz 1922’de Büyük Taarruz hazırlıkları kapsamında cephe karargahında bir futbol maçı tertip edilmiş ve Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa ve Fevzi Paşa ile birlikte bu müsabakayı izlemiştir. ^【14】 İsmet Paşa, 1922 yılında verdiği bir mülakatta Anadolu’daki her alayda futbol takımları kurulduğunu ve askerin bu spora büyük heves gösterdiğini belirtmiştir.^【15】Zaferin ardından Refet Paşa, Ekim 1922’de Fenerbahçe Stadı’nı ve Kuşdili Lokali’ni ziyaret ederek Mustafa Kemal Paşa’nın imzaladığı hatıra defterine kendi notlarını eklemiştir.^【16】

Gazi Mustafa Kemal Paşa, 1 Ekim 1925 tarihinde Bursa seyahatinin ilk gününde Fenerbahçe ile Bursa-Ankara karması arasında yapılan futbol maçını bizzat izlemiştir.

^【17】

Dönemin Hakimiyet-i Milliye, Cumhuriyet ve Akşam gazetelerinde geniş yer bulan bu olay, devlet protokolü çerçevesinde önceden planlanmıştır. Paşa, maçın izlenebilmesi için Elektrik Fabrikası ziyaretini ileri bir tarihe ertelemiştir. Atıcılar Meydanı’nda kendisi için hazırlanan özel tribünde maçı takip eden Atatürk, 1-1 berabere biten müsabakanın sonunda binlerce kişinin alkışları arasında sahadan ayrılmıştır.^【18】

Fenerbahçe kafilesi, "Kınalıada" vapuru ile 65 kişilik bir heyet halinde Bursa’ya intikal etmiştir. Bu tarihi maçın kadrosunda Hüsnü, Füruzan, Suat, Ulvi, Ragıp, Selahaddin, Seyfi, Şekip, Sedat, Şahap ve İhsan gibi futbolcular yer almıştır. Müsabaka sırasında Fenerbahçeli sporcular Gazi’ye arz-ı tazimat etmişler, Atatürk de gençleri selamlarken onlara duyduğu memnuniyeti ifade etmiştir.^【19】

^{19 Mayıs Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı'nın 102. yıl dönümü kutlanıyor.} (AA)

Fenerbahçe Stadyumu’nun mülkiyet ve kiralama süreci, doğrudan Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal’in imzasını taşıyan kararnamelerle şekillenmiştir. Türkiye’nin en eski spor alanlarından biri olan stat arazisi hakkında Devlet Arşivleri’nde iki kritik belge bulunmaktadır. 7 Ocak 1931 tarihli kararname ile stadyum arazisi öncelikle on yıllığına Fenerbahçe Kulübü’ne kiralanmıştır. Bu kararname, kulübün sahada atletizm pisti, voleybol ve basketbol sahaları yapması şartını da içermiştir. ^【20】

13 Temmuz 1932 tarihli ve 13104 sayılı ikinci bir kararname ile ise mülkiyetin devri konusunda önemli bir adım atılmıştır. Kuşdili’ndeki kulüp binasının yanmasının ardından, Adliye Vekili Şükrü Saracoğlu’nun da desteğiyle hükümet kulübe yardımcı olmuş ve stadın satın alınması süreci hızlanmıştır. Bu hukuki düzenlemeler, kulübün yapısal olarak güçlenmesini ve stadyumun modern bir spor kompleksine dönüşmesini sağlamıştır.^【21】

5 Haziran’ı 6 Haziran’a bağlayan gece 1932 yılında Fenerbahçe’nin Kuşdili’ndeki kulüp binası büyük bir yangın felaketi ile tamamen kül olmuştur. Kulübün 25 yıllık tarihindeki tüm evrak, kupa ve hatırat bu yangında yok olmuştur. ^【22】Bu büyük felaket üzerine ülke genelinde bir yardım kampanyası başlatılmıştır. Kampanyaya en büyük destek, bizzat Mustafa Kemal Atatürk’ten gelmiştir. Atatürk, İş Bankası vasıtasıyla kulübe 500 Türk Lirası bağışta bulunarak sporcu gençliğe olan güvenini ve desteğini göstermiştir. ^【23】

^{Atatürk İstanbul'da sandalda kürek çekerken} (AA)

Yangından sonra Cumhuriyet ve Milliyet gazeteleri aracılığıyla toplanan bağışlar, toplumun her kesiminden karşılık bulmuştur. Bağış yapanlar arasında öğrenciler, fabrika işçileri, esnaflar ve sanatçı Münir Nurettin Selçuk gibi isimler yer almıştır. Bu dayanışma süreci, Fenerbahçe’nin yangın sonrası küllerinden yeniden doğmasını ve mevcut stadyumun temellerinin atılmasını sağlamıştır. ^【24】

Atatürk, sporu bir ırk ıslahı, vatan müdafaası ve modernleşme meselesi olarak görmüştür. 30 Eylül 1926 tarihinde Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı heyetini kabulünde yaptığı konuşma, bir "Spor Manifestosu" niteliği taşımaktadır. Paşa bu nutkunda, sporun sadece fiziksel bir aktivite değil, aynı zamanda milli bir terbiye unsuru olduğunu vurgulamıştır. ^【25】

Ayrıca kadının toplumsal hayattaki yerini spor üzerinden de desteklemiş; 1926’da Fenerbahçe Stadı’nda yapılan ilk Türkiye Kadınlar Atletizm müsabakaları ve 1929’da Sabiha Rıfat Gürayman’ın Fenerbahçe erkek voleybol takımında oynaması bu idealin yansımaları olmuştur.^【26】Atatürk, sporu "vatanın ali menfaatlerine tecavüz edenleri gırtlağından yakalayabilecek maddi ve manevi kabiliyet" olarak tanımlamıştır.^【27】Fenerbahçe, Cumhuriyetin ilanından itibaren Atatürk’ün "Yeni Devlet, Yeni Toplum" idealine sıkı sıkıya sarılarak tüm inkılapları desteklemiştir.^【28】

1 Haziran 1934 tarihinde Fenerbahçe’nin 26. kuruluş yıl dönümü kutlamaları çerçevesinde stadyuma büyük bir törenle Atatürk büstü konulmuştur. ^【29】Bu büst için bizzat Gazi Hazretlerinden telgraf yoluyla izin alınmıştır.^【30】

Törende Bolu Milletvekili Cevat Abbas Gürer ve Kadıköy Kaymakamı konuşmalar yapmış, büstün üzerindeki sarı-lacivert örtü Onuncu Yıl Marşı eşliğinde açılmıştır. Fenerbahçeli sporcular, yüzlerini büstüne dönerek Atatürk’ün açtığı yolda yürüyeceklerine ve emanet ettiği Cumhuriyeti koruyacaklarına dair ant içmişlerdir. Aynı gün Fenerbahçe’nin efsane golcüsü Zeki Rıza Sporel, aktif futbol hayatına veda ederek jübilesini yapmıştır. Bu tören sırasında Zeki Rıza’ya olan takdirler dönemin basınında geniş yer bulmuş, Galip Kulaksızoğlu ile kucaklaşması tarihi bir an olarak kaydedilmiştir.^【31】

Atatürk, hayatının son yıllarında Kadıköy ve Fenerbahçe semtlerini sık sık ziyaret etmeye devam etmiştir.^【32】17 Mayıs 1936 tarihinde Fenerbahçe istasyonuna inerek bölgede bir gezinti yapan Paşa, halkın yoğun tezahüratı ile karşılanmıştır. Bu ziyaret sırasında İç Bakanı Şükrü Kaya’nın köşküne de uğramış, ardından Kalamış vapuru ile Dolmabahçe Sarayı’na dönmüştür.^【33】935 yılında Fenerbahçe Stadı’nda düzenlenen "Atatürk Günü", kulüplerin ve halkın Atatürk’e duyduğu minnetin bir ifadesi olarak büyük bir katılımla gerçekleşmiştir. Merasimde Fenerbahçe-Galatasaray ve Beşiktaş-Güneş karma takımları arasında müsabakalar yapılmıştır.^【34】

Fenerbahçe ile Atatürk arasındaki iletişimin kurulmasında Sabri Toprak ve Elkatipzade Mustafa Bey kilit rol oynamışlardır.^【35】Sabri Toprak, İttihat ve Terakki’nin Kadıköy sorumlusu ve kulüp başkanı olarak Atatürk’ü Fenerbahçe’ye getiren isimdir. Milli Mücadele dönemindeki vatanperver tutumu ve Ankara’daki üst düzey görevleriyle Atatürk’ün en güvenilir çalışma arkadaşlarından biri olmuştur.^【36】

Elkatipzade Mustafa Bey ise kulübe adadığı hayatı ve maddi varlığıyla Fenerbahçe’nin ayakta kalmasını sağlamıştır. ^【37】Atatürk’ün 1918 ziyaretinde kulüpten ayrılırken futayı kullanan ve Paşa’nın güvenli bir şekilde intikalini sağlayan kişidir. ^【38】Bu isimler, sadece sportif bir kulübün yöneticileri değil, aynı zamanda Cumhuriyet ideallerinin spor alanındaki temsilcileri olmuşlardır. Sabri Toprak’ın 1938’deki vefatı, Atatürk’ün kaybından kısa bir süre önce gerçekleşmiş ve Fenerbahçe camiasında derin bir üzüntü yaratmıştır. ^【39】

10 Kasım 1938 tarihinde Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün ebediyete intikali, Fenerbahçe camiası tarafından "Büyük Acı" olarak tanımlanmıştır. Kulübün sembol isimlerinden Nasuhi Baydar, Atatürk’ün ardından yazdığı yazıda O’nun vatan ve millet sevgisini kendilerine miras bıraktığını ifade etmiştir. Atatürk’ün hatırası ve takdirleri, Fenerbahçe kulübünün kimliğinde sonsuza dek yaşamaya devam edecektir. ^【40】