Ana YazarDoğan ÖZTÜRK13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0000-0001-8672-0436

1967’den itibaren fiilen İsrail işgali altında bulunan Filistin’de bankacılık sektörü, 1990’ların başlarına kadar oldukça sınırlı bir işlevselliğe sahip olmuştur. Özellikle 1980’lerin sonu ve Birinci İntifada döneminde yalnızca iki İsrail bankası, bir Ürdün bankası ve bir yerel banka faaliyet göstermekteydi; ancak bu kurumların sunduğu hizmetler son derece kısıtlı kalmıştır. Bunun yanı sıra bankacılık sisteminin denetimi de oldukça karmaşık bir yapı arz etmiştir. 1993 öncesinde bankaların denetim yetkisi bütünüyle İsrail Merkez Bankasına (BOI) aitken, yalnızca Kahire-Amman Bankası hem Ürdün Merkez Bankası (CBJ) hem de BOI’nin ortak denetimine tabi tutulmuştur (Zavadjil vd., 1997: 25-26).29 Nisan 1994’te Filistin Kurtuluş Örgütü ile İsrail arasında imzalanan Paris Protokolü’nün IV. başlığı “Parasal ve Finansal Konular”a ayrılmıştır. İlgili başlıkta Bankacılık sektörüyle ilgili öne çıkan bazı önemli maddeler şunlardır (PLO-NAD, t.y.):1.Filistin Para Otoritesi (PMA); Filistin’de bankacılık sisteminin düzenlen-mesi, denetlenmesi ve finansal istikrarın sağlanmasından sorumlu bağımsızbir kamu otoritesidir.2.Basel Kriterleri çerçevesinde faaliyet gösteren PMA; yerel ve yabancı bankala-rın lisanslanması, şube açılış izinlerinin verilmesi, konsolide denetim süreçle-rinin yürütülmesi ve bilgi paylaşımının sağlanmasından sorumludur. Böyleceİsrail bankalarının mevcut şubelerinin yeniden lisans alması ve yeni şube açı-lışları da PMA’nın onayına bağlanmıştır.3.Bankacılık sektöründe likidite zorunluluğu yüzde 4–8 aralığında belirlenmişolup, rezervlerin yönetimi ve bu zorunlulukların denetimi PMA’nın yetkisi al-tındadır. Ayrıca, bankalar arası para transferlerinin düzenli ve güvenli biçimdeyürütülmesi için bir takas merkezi kurulması öngörülmüş, İsrail bankalarıylayapılacak işlemlerin de bu mekanizma üzerinden gerçekleştirilmesi şart ko-şulmuştur.4.Yeni İsrail şekeli (NIS), İsrail Bankası aracılığıyla dövize çevrilebilecektir; böy-lelikle PMA, Filistin’in parasal sisteminde düzenleyici ve denetleyici otorite ola-rak işlevini kurumsal düzeyde pekiştirmiştir.PMA’nın kuruluşuyla birlikte bankacılık sektörünün önü açılmış ve bankaların sayısı hızla artmaya başlamıştır (Abugamea, 2018: 51). Öyle ki banka sayısı kısa bir süre içerisinde 4’ten 15’e, şube sayısı ise 13’ten 58’e yükselmiştir. Mevduatların büyük bölümü Ürdün bankalarının kontrolünde iken Filistin Bankası yaklaşık yüzde 10’luk paya sahip olmuştur (Zavadjil vd., 1997: 25-26). Ancak, 2000 yılında başlayan İkinci İntifada ile birlikte İsrail’in uyguladığı; “kapanma, kısıtlama ve sokağa çıkma yasağı” politikaları ekonomik faaliyetlerde ciddi bir daralmaya yol açmıştır. İşletmeler ürünlerini pazara ulaştıramamış, işçiler işlerine gidememiş ve tedarik zincirleri kesintiye uğramıştır【1】. Bu koşullar altında birçok işletme kredi geri ödemelerini yapamaz hale gelmiştir【2】. Buna rağmen Filistin finans sistemi, mevduat sahiplerinin ve borçluların içinde bulunduğu zorluklara karşın işlevini sürdürmüş ve likiditesini korumuştur【3】 (Bennet A. vd., 2003: 43-45).Filistin bankacılık sisteminde kredi-mevduat oranı gelişmekte olan ülkelerle kıyaslandığında düşük kalmıştır. Bu durumun temel nedenleri arasında; 80 yıla yakın bir süredir işgal altında olması, siyasi-ekonomik belirsizlik, dış şoklara karşı kırılganlık ve özellikle arazi kayıt sisteminin yetersizliği yer almaktadır. Arazilerin teminat olarak kullanılamaması banka kredilerine erişimi sınırlamaktadır (Hamed, 2017: 4).Ekim 2023 sonrası banka şubelerinin ve ATM’lerin işlevsiz hale gelmesi, halkın günlük ihtiyaçlarını karşılayabilmek için yüzde 40’a varan komisyonlar ödemek zorunda kalmasına yol açmıştır (Shurafa & Kullab, 2025; Weiniger, 2025).Artan orantısız İsrail saldırıları【4】 ekonomik faaliyetleri durma noktasına getirmiştir. 2024 yılı itibarıyla Filistin’de halen 7’si yerli olmak üzere toplam 13 banka faaliyet göstermektedir. Sektörün başlıca göstergeleri şu şekildedir (PMA, 2024: IX-X):1.Toplam varlıklar yüzde 7,5 artışla 24,5 milyar dolara ulaşmış, bunun yüzde41,5’i yeni İsrail şekeli (NIS) cinsinden olmuştur.2.Mevduatlar yüzde 7,5 artışla 20 milyar dolar seviyesine çıkmıştır, bunun yüzde93,9’u müşteri mevduatıdır.3.Kredi portföyü 11,9 milyar dolar ile istikrarını korumuş, bunun yüzde 48,9’uNIS cinsindendir.4.Öz kaynaklar yüzde 3,8 artışla 2,3 milyar dolara ulaşmış, bankaların şoklarakarşı dayanıklılığını artırmıştır.5.Net kâr, yüksek karşılıklar ve ekonomik yavaşlama nedeniyle yüzde 73,9 dü-şerek 43,1 milyon dolara gerilemiştir.6.Takas edilen çeklerin değeri yüzde 15,3 düşerek 20,3 milyar dolara inerken,karşılıksız çekler yüzde 10,7 artışla 1,7 milyar dolara çıkmıştır.Filistin bankacılık sektörü siyasi ve ekonomik krizlere rağmen ayakta kalmayı başarmış; finansal aracılık, kredi kolaylaştırma ve proje finansmanı gibi işlevleriyle ulusal ekonominin temel taşlarından biri olmayı sürdürmüştür. Bu süreçte sektör; istihdam yaratma, özel sektör faaliyetlerini destekleme ve ekonomik büyümeyi teşvik etme yoluyla yaşam standartlarının iyileştirilmesine az da olsa katkıda bulunmuştur (PMA, 2024: XII).