Ana YazarMustafa CANBAZ13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0000-0002-5261-6187

Daralma kavramı, ekonomi literatüründe “reel ulusal gelirin mutlak olarak düştüğü veya uzun dönemli eğilimine göre yavaş arttığı dönem” için kullanılır (Tureng, 2025). Bir ekonomide üretim ve istihdam düzeyinin gerilemesi hali “daralma”dır ve büyümenin daha az, işsizliğin yüksek, ücretlerin ise düşüşte olduğu bir süreci anlatır. Büyüme hızının sıfıra düşmesi ya da sıfıra yaklaşması anlamına gelen durgunluk ile çok yakın anlamdadır. Bu bağlamda bir ekonominin GSYİH’sı, yani bir yıl içinde ürettiği bütün mal ve hizmetlerin piyasa fiyatı cinsinden değerleri toplamı bir sonraki yıl yine aynı değerde ise o ekonominin durgunluk içinde olduğu kabul edilir (Eğilmez, 2008: 49). Bu kapsamda bir diğer kavram olan “resesyon” ise; genelde ekonomik faaliyetlerin daralması, küçülmesidir ve esasen üst üste iki çeyrekte GSYİH’nın küçülmesini belirtir (Eğilmez, 2024: 87). Dolayısıyla daralma, yeteri kadar şiddetliyse bir resesyona dönüşür, bu durum ekonomik faaliyet düzeyinde aşağıya doğru gidiştir (Aydın, 2022: 9). Verilen bilgiler ışığında Filistin ekonomisinin Ekim 2023 öncesi ve sonrası olarak iki döneme ayrılarak tanımlanması uygundur. Çünkü her ne kadar bu tarihe kadar abluka altında bireysel ve kollektif girişimcilikleri kısıtlı bulunsa da gösterilen ciddi iktisadi gelişme, soykırıma uğrayan (Amnesty International, 2024: 13) ve ölüm-kalım mücadelesi verilen bir dönemdeki daralma ile gölgelenmiş olmaktan kurtulacaktır. Zira iki yıla yakın zamandır devam eden İsrail’in soykırımında 25 Ağustos 2025 itibarıyla şehit sayısı 61.827’i, yaralı sayısı ise 155.275’i bulmuştur (Geldi & Dağ, 2025). Sakat kalan on binlerce sivilin yanı sıra iş yerleri ve altyapı büyük oranda tahrip edilmiş, dolayısıyla ekonomik faaliyet daralma evresini çoktan aşmıştır.Ekim 2023 öncesinde Filistin Ulusal Yönetimi’ne ait bütünlükten yoksun topraklarda 3,3 milyonu Batı Şeria ve 2,2 milyonu Gazze Şeridi’nde olmak üzere toplam nüfus 5,5 milyondur. 2000 yılına göre nüfus yüzde 83,3 artış göstermiştir. Bu nüfusun yüzde 47,4’lük kısmı 0-19 yaş aralığındadır ve ortalama yaş 20’dir. Oldukça dinamik ve genç bir nüfusa sahip olan Filistin’in ekonomisi, 90’lı yıllardan 2023’e iniş ve çıkışları olmasına rağmen, düşük de olsa gelişmektedir. 1995 yılından itibaren düzenli istatistiklerin tutulmaya başlandığı Filistin’de ilk verilere göre Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH) 4,5 milyar dolar hesaplanmış, ancak 2007’ye kadar bu tutara bir daha ulaşılamamıştır (Yaşar vd., 2011: 19). 2007’de 4 milyar dolara ulaşan GSMH; 2008, 2012 ve 2014’deki İsrail saldırılarıyla yaşadığı sarsılma ve yıkıma rağmen 2022’de 19,1 milyar dolara ulaşmıştır. Bu iyileşme Batı Şeria ağırlıklı gerçekleşmiştir. Zira verimli topraklarında zeytincilik yapılmakta ve zorluk yaşansa da ihraç edilebilmekte, yanı sıra sebze, meyve ve üzüm yetiştirilmekte ve kısıtlı ve zor koşullarda bile olsa sınırlı sayıda işçi Kudüs başta olmak üzere diğer şehirlerde çalışma imkânı bulmaktadır. Dolayısıyla, Batı Şeria’nın GSYİH’deki payı yüzde 84 gibi önemli bir oran iken, Gazze’nin payı sadece yüzde 14’tür. Gazze’de ablukanın sıkılaştırıldığı 2015 yılında genç nüfus yüzde 40’lere çıkmış ve benzer seviyede seyreden oran 2022’de yüzde 35,9’a gerilemiştir. Ekim 2023 saldırısı sonrası ise, 2022’deki oran terse dönerek son çeyrekte yüzde 45,1’e çıkmıştır. Batı Şeria’da 868 bin olan istihdama karşılık, Gazze’de 292 bin istihdam vardır (Uzuntaş, 2024: 20-28). Sonuçta, Ekim 2023 öncesi fiilen işgal ve ablukaya rağmen Filistin, dinamik bir nüfus ve az da olsa gelişen bir ekonomiye sahiptir.Ekim 2023 sonrasında Ağustos 2025 itibarıyla devam eden İsrail’in Gazze Şeridi, Batı Şeria ve diğer Filistin bölgelerine yönelik saldırıları nedeniyle, halkın iktisadi faaliyet yürütme imkânı bir yana, esasen can ve mülkiyet emniyeti kalmamıştır. Gazze’de nüfusun yüzde 86,36’sı yerinden edilmiş【1】, yanı sıra su【2】, hijyen, gıda üretimi【3】 ve sağlık sistemi çökmüş (Amnesty International, 2024: 111-114), tarımsal altyapının yüzde 80 ile yüzde 96’sı yok edilmiştir (Eğri, 2024: 8). İşgal altındaki Batı Şeria’daki saldırılar, Ekim 2023 sonrası daha da artmış; katliamlar, tutuklamalar ve mal ve mülklerine el koyma ve yağmalamalar yaşam koşullarını kısıtlamış【4】, daha önce İsrail yönetiminin verdiği çalışma izni ile İsrail ve gasp yerleşimlerinde çalışan 160.000 Batı Şerialı ve 18.000 civarında Gazzeli Filistinlinin izinleri iptal edilmiştir (Uzuntaş, 2024: 22). Böylece hem Gazze Şeridi, hem de Batı Şeria, asgari düzeyde yaşam/geçim koşullarını kaybetmiş, iktisadi gelişmeden söz edilemez bir hâle düşmüştür. Dünya Bankası’nın hazırladığı “Impacts of the Conflict in the Middle East on the Palestinian Economy” raporuna göre, ekonomik gerileme yakın tarihte eşi benzeri görülmemiş bir seviyede olup, 2024’ün ilk yarısında Batı Şeria yüzde 23’lük, Gazze Şeridi yüzde 86’lık bir daralma yaşamıştır. Filistin topraklarında 2024 yılında GSYİH’nın yüzde 26 düşeceği tahmin edilmektedir. Başta imalat, ticaret, hizmet ve inşaat olmak üzere tüm sektörler bu olumsuzluktan derinden etkilenmektedir. İş gücü piyasaları tamamen bozulmuş, özellikle Gazze’de işsizlik hızla artmış, 5 kişiden 4’ü işsiz kalmıştır (World Bank, 2024: 1).Dünyanın süper gücü olarak anılan ABD’nin İsrail’e karşılıksız silah ve teçhizat desteği【5】 ile Filistin’in abluka ve ambargolarla yaşam hakkı yok edilmeye çalışılmıştır. Her türlü yaşam koşulundan yoksun bırakılan dünyanın en dinamik ve mücadeleci nüfusuna sahip ülkesi Filistin, beşeri varlıklarını kaybetmesinin yanı sıra ekonomik anlamda büyük oranda yıkıma uğramış ve ekonomisi “daralma” sürecini çoktan geçmiştir. Yeniden ekonomik tahlillerin yapılması için İsrail tarafından soykırıma uğratılan Filistin’in öncelikle bu soykırımdan kurtulması gerekmektedir.