Büyükorhan (İlçe)

Büyükorhan, Bursa iline bağlı, şehir merkezine 81 km uzaklıkta bulunan bir ilçedir. Deniz seviyesinden 830 metre yükseklikte yer alan ilçe, Marmara Bölgesi’nin ormanlarla çevrili, yeşil bir yerleşim bölgesidir. Yüzölçümü 11.300 hektar olan Büyükorhan, doğuda Harmancık, batıda Mustafakemalpaşa, kuzeyde Orhaneli ve güneyde Balıkesir’e bağlı Dursunbey ilçeleriyle çevrilidir.

Tarihçe

Büyükorhan’ın tarihi, Anadolu’nun yoğun yerleşim geçmişine dayanır. M.Ö. 2000’li yıllarda Trakya’dan gelen Bitiniler, Bursa çevresine yerleşerek bölgeye Bitinya adını vermiştir. Daha sonra Büyük İskender İmparatorluğu’nun egemenliğine giren bölge, Roma ve Bizans vilayeti olarak varlığını sürdürmüştür. 1299 yılında Osmanlılar tarafından fethedilen bölgenin sınırları, Adranos Çayı’ndan İzmit, İznik, Kastamonu ve Ereğli’ye kadar uzanmıştır.

Orhaneli, Roma İmparatoru Hadriyanus tarafından kurulan bir yerleşim alanı olup bu dönemde Adırnas Mabedi ve okulu inşa edilmiştir. Büyükorhan’ın adı tarih kaynaklarında açıkça geçmese de Adranos ismi üzerinden yorumlar yapılmaktadır. Bölge, önce İmparator Hadriyanus’un, daha sonra Orhan Bey’in av sahası olarak bilinir. Orhaneli’nin yerleşime açılmasıyla Büyükorhan çevresinin de yerleşim görmeye başladığı düşünülmektedir.

Büyükorhan ve çevresindeki yerleşimlerin kökeni, Oğuz Boyu’na bağlı Kayı Aşireti’ne dayanır. Göktürk Devleti’nin yıkılmasının ardından Orta Asya’dan Anadolu’ya göç eden Kayılar, önce Bitlis yöresine yerleşmişlerdir. Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubat döneminde bir savaşta gösterdikleri başarı nedeniyle Domaniç ve Bilecik yöresi kendilerine yurt olarak verilmiştir. Bu, Selçukluların Bizans’a karşı sınırlarını koruma stratejisinin bir parçasıdır. Bilecik ve Söğüt’ü ikinci yerleşim birimi olarak seçen Kayılar, zamanla çevreye yayılmış ve 1326’da Bursa’nın fethine katkıda bulunmuşlardır. Kayıların bazı kolları, Söğüt, Domaniç, Kütahya ve Tavşanlı üzerinden gelerek Adranos Tekfurluğu’nun kontrolündeki bu bölgeyi ele geçirmiştir. Tekfurluğun merkezi o dönemde Kadıköy mevkiidir. Maşatlık Gavur Mezarlığı adı verilen bölgede tuğla, desti parçaları, kara mıh ve kale kalıntıları bulunmuştur.

Fetihten sonra Ortaçlar, Eskiköy ve Hallar mevkilerinde Yörük obaları kurulmuştur. Ortaçlar, büyüyerek en önemli oba haline gelmiş ancak Yeniçeri baskısı nedeniyle bazı gruplar Kirmasti’nin (Mustafakemalpaşa) Kurşunlu köyüne göç etmiştir. Eskiköy ve Hallar’da kalan Karakeçili obaları, bölgeye Orhan Bey’e ithafen “Orhan-ı Kebir” adını vermiştir. Bu gruplar, bugünkü halkın ataları olarak kabul edilir.

Büyükorhan, 1944 yılında Orhaneli’ye bağlı bir nahiye olmuş, 1967’de belde statüsü kazanmış ve 1987 yılında, 04/07/1987 tarih ve 19507 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan hükümet kararıyla ilçe statüsüne kavuşmuştur.

Coğrafi Yapı

Büyükorhan, Marmara Bölgesi’nin dağlık ve ormanlık bir alanında, deniz seviyesinden 830 metre yükseklikte yer alır. Yüzölçümü 11.300 hektar olan ilçe, doğuda Harmancık, batıda Mustafakemalpaşa, kuzeyde Orhaneli ve güneyde Dursunbey ile çevrilidir. İlçenin güneyinden Aliova Çayı geçer ve tarımsal sulama için iki gölet bulunur. Arazi sulamasında genellikle yer altı su kaynakları kullanılır. İlçe arazisinin %41’i tarım alanları, %59’u ise orman ve doğal alanlardan oluşur.

İklim ve Bitki Örtüsü

Büyükorhan’da Akdeniz ve karasal iklim arasında ılıman bir iklim hakimdir. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve yağışlıdır. Yaz aylarında sıcaklık 30-35°C’ye ulaşırken kışın ortalama 4-6°C’ye düşer. Bitki örtüsü ağırlıklı olarak kızılçam ve karaçam ormanlarından oluşur; meşe ağaçları da yaygındır. Orman İşletme Şefliği tarafından ormanlarda kontrollü kesimler yapılır ve bu süreçte köy halkı da elde edilen ürünlerden faydalanır. Ormanlardan tomruk, maden direği, tel direği, sanayi odunu, kağıtlık odun ve yakacak odun elde edilir.

Sosyal Yapı

Büyükorhan’ın sosyal yapısı, köklü Yörük ve Türkmen geleneklerine dayanır. İlçede her yıl Haziran ayının ikinci haftasında Büyükorhan Belediyesi tarafından Görecik Yaylası Yörük ve Türkmen Şenlikleri düzenlenir. Yöresel kıyafetler, kadınlarda oyalı yazma, üçetek, ferman ve kuşak; erkeklerde ise cepken, kama, pıtpıt ve çarık gibi unsurlardan oluşur. Yöresel yemekler arasında mercimekli un çorbası, yufka ıslaması, çalı bastırması, kaşık hamuru, melke köftesi ve erkeç etiyle hazırlanan güveç öne çıkar.

Eğitim açısından, ilçede 2016-2020 yılları arasında ilkokul sayısı azalırken, ortaokul sayısı sabit kalmış ve meslek lisesi sayısı artmıştır. Öğrenci sayısında azalma, kırdan kente göç nedeniyle gözlenmektedir. Okuryazarlık oranı %85,62 olup Bursa ortalamasının altındadır. Bursa Uludağ Üniversitesi’ne bağlı Büyükorhan Meslek Yüksek Okulu’nda 2020-2021 öğretim yılında 276 öğrenci eğitim görmektedir.

Ekonomik Yapı

Büyükorhan’ın ekonomisi tarım, hayvancılık ve mevsimlik işçiliğe dayanır. Çalışan nüfus, toplam nüfusun %29-30’unu oluşturur. Başlıca tarım ürünleri buğday, arpa, patates ve çilektir. Yüksek kesimlerde buğdayın yerini arpa alır. Çilek tarımı, sulanabilen alanlarda yapılır ancak karlılığı azalmıştır. Hayvancılık, ilçenin önemli gelir kaynaklarından biridir. Mevsimlik işçilik, özellikle enerji nakil hattı şantiyelerinde yaygındır.

Yeraltı kaynakları arasında Karalar köyü çevresindeki mermer yatakları öne çıkar. Ayrıca bir krom madeni bulunur ancak geçmişte faaliyet gösteren granit madeni ve işleme tesisi artık kullanılmamaktadır. Ormanlar, ilçenin ekonomik yapısında önemli bir yer tutar. 41 orman köyü, Orman İşletme Şefliği’ne bağlıdır ve ormanlardan elde edilen ürünler köylüler için ek gelir sağlar.

Ulaşım altyapısındaki iyileştirmeler, ekonomik gelişimi desteklemiştir. Asfaltlama ve yol çalışmaları, ilçenin erişilebilirliğini artırmıştır. 1988’den itibaren artan resmi kurumlar, kapalı toplum yapısını değiştirerek ticari çeşitliliği artırmıştır.

Turizm Potansiyeli

Büyükorhan, doğal güzellikleri ve termal kaynaklarıyla turizm potansiyeline sahiptir. Düğüncüler Mahallesi’nde, Emet Çayı kıyısında yer alan termal sular, yerel halk tarafından havuzlar oluşturularak kullanılır. Kaplıca çevresinde pansiyonlar bulunur ve vadi, zengin bitki çeşitliliğiyle dikkat çeker. Görecik Yaylası, Yörük ve Türkmen Şenlikleri’yle turistik bir cazibe merkezidir. Ormanlık alanlar ve Aliova Çayı, doğa turizmi için uygundur. Ancak turizm altyapısının geliştirilmesi, bu potansiyelin daha etkin kullanılmasını sağlayabilir.

Demografik Yapı

2021 yılı itibarıyla Büyükorhan’ın nüfusu 9.321’dir ve %51’i kadınlardan oluşur. Nüfus piramidi incelendiğinde, 65-69 yaş grubu (%10,42), 55-59 yaş grubu (%9,18) ve 60-64 yaş grubu (%7,43) en yüksek oranlara sahiptir. Bu, kırdan kente göç nedeniyle yaşlı nüfusun yoğunlaştığını gösterir. Sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasında (SE-GE 2022), Büyükorhan, Türkiye’de 815’inci, Bursa’da 17 ilçenin sonuncusudur ve -0,752 skorla 5. kademede yer alır.