Çarşamba (İlçe)

Samsun ilinin doğusunda, il merkezine yaklaşık 36 kilometre uzaklıkta bulunan Çarşamba ilçesi, adını taşıyan ve Yeşilırmak Nehri'nin oluşturduğu Türkiye'nin verimli delta ovalarından biri olan Çarşamba Ovası üzerinde yer alır; nehir, ilçe merkezinden geçerek Karadeniz'e ulaşır. Tarihi Yeşilırmak Köprüsü ve 13. yüzyıla tarihlenen, ahşap ve çivisiz yapım tekniğiyle bilinen Göğceli Camii (Mezarlık Camii) gibi tescilli yapıları barındıran ilçenin ekonomisi, büyük ölçüde ovadaki tarımsal faaliyetlere (fındık, mısır, sebze, çeltik vb.) dayanmaktadır. Tarıma dayalı sanayi, hayvancılık ve balıkçılık da ilçedeki diğer ekonomik unsurlardır.

Çarşamba (Samsun Valiliği)

Tarih

Samsun iline bağlı Çarşamba ilçesinin tarihi, Yeşilırmak Nehri'nin oluşturduğu verimli Çarşamba Ovası üzerindeki konumuyla yakından ilişkilidir. Bölgenin coğrafi özellikleri, tarih boyunca farklı medeniyetler için bir yerleşim alanı olmasına olanak tanımıştır. Antik dönemlerde bölgenin hangi isimle anıldığına veya hangi yerleşimlerin bulunduğuna dair kesin bilgiler sınırlı olmakla birlikte, Karadeniz kıyısındaki genel tarihsel süreçler içerisinde yer aldığı anlaşılmaktadır. Pontus Krallığı, Roma İmparatorluğu ve Bizans İmparatorluğu dönemlerinde bölgenin bu devletlerin egemenliği altında kaldığı bilinmektedir.

Türklerin Anadolu'ya girişi ve sonrasında bölgenin Türkleşmesi sürecinde Çarşamba ve çevresi de Selçuklu ve ardından çeşitli Türk beyliklerinin (Canik Beylikleri gibi) etki alanına girmiştir. Bu dönemlere ait önemli bir yapı olan Göğceli Camii'nin (Mezarlık Camii) 13. yüzyılda inşa edildiği belirtilmektedir; bu yapı, tamamen ahşap malzemeden ve çivi kullanılmadan yapılmış olmasıyla dikkat çeker. Bölgenin Osmanlı İmparatorluğu hakimiyetine girmesiyle birlikte Çarşamba, idari bir merkez olarak gelişimini sürdürmüştür.

İlçenin "Çarşamba" adını, haftanın Çarşamba günleri burada kurulan pazardan aldığı rivayet edilmektedir. Osmanlı döneminde bu pazar, çevre yerleşimler için önemli bir ticaret merkezi işlevi görmüştür. Bölgenin tarımsal potansiyeli, Osmanlı idaresi altında da ekonomik yapının temelini oluşturmuştur. Bu dönemde inşa edilen bazı yapılar günümüze ulaşmıştır. Bunlardan biri, 16. yüzyıl yapısı olduğu ifade edilen Rıdvan Paşa Camii'dir. Ayrıca, Yeşilırmak Nehri üzerine inşa edilen ve "Taşköprü" olarak da bilinen tarihi köprünün yapımının 19. yüzyıl sonlarında tamamlandığı kaydedilmektedir. Bu köprü, nehrin iki yakası arasındaki ulaşımı sağlamıştır.

Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemleri ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş sürecinde Çarşamba, idari yapıda kaza (ilçe) statüsünü korumuştur. Cumhuriyet döneminde de tarımsal kimliğini sürdüren ilçe, Yeşilırmak Ovası'ndaki konumu sayesinde Samsun'un önemli tarım merkezlerinden biri olmaya devam etmiştir. Zaman içinde idari ve sosyal yapısı gelişen Çarşamba, günümüzde Samsun ilinin nüfus ve ekonomik açıdan önde gelen ilçelerinden biri konumundadır. İlçenin tarihi süreci, coğrafi konumunun sağladığı tarımsal ve ticari olanaklarla şekillenmiş ve günümüze ulaşan bazı mimari eserlerle kendini göstermektedir.

Coğrafya ve İklim

Samsun iline bağlı Çarşamba ilçesi, coğrafi konumu ve iklimsel özellikleri açısından Karadeniz Bölgesi'nin tipik karakteristiğini yansıtan bir alandır. İlçe, Samsun'un doğusunda, Yeşilırmak Nehri'nin oluşturduğu Çarşamba Ovası üzerinde yer alır. Bu ova, Türkiye'nin büyük delta ovalarından birini teşkil eder ve ilçenin temel coğrafi yapısını belirler. Yeşilırmak Nehri, ilçe merkezinden geçerek Karadeniz'e dökülür ve bu süreçte geniş bir delta alanı meydana getirir. İlçenin genel olarak rakımı düşüktür ve arazi yapısı ova karakteri gösterir, ancak ovanın çevresinde daha yüksek kesimler de bulunabilir.

Çarşamba ilçesinin iklimi, Karadeniz iklimi özellikleri gösterir. Bu iklim tipi, yıl boyunca nem oranının yüksek olması, yaz ve kış mevsimleri arasında belirgin sıcaklık farklarının olmaması ile tanımlanır. Yazlar genellikle ılık veya sıcak, kışlar ise ılıman geçer. Yıllık sıcaklık ortalamaları ve mevsimsel sıcaklık dağılımları bu genel çerçeveye uyar. Donlu gün sayısı, Karadeniz kıyı şeridindeki diğer yerlere benzer şekilde sınırlıdır.

Yağış rejimi açısından Çarşamba, yıl boyunca yağış alan bir bölgedir. Ortalama yıllık yağış miktarı belirli bir seviyededir ve bu yağışlar genellikle yağmur şeklindedir. Kar yağışı, özellikle ilçe merkezinde ve ova kesiminde nadiren ve kısa süreli olarak görülebilir. En fazla yağış genellikle sonbahar ve kış aylarında kaydedilirken, ilkbahar ve yaz aylarında yağış miktarında bir azalma gözlenebilir. Yüksek nem oranı ve düzenli yağışlar, bölgenin bitki örtüsünü doğrudan etkileyen iklimsel faktörlerdir. Rüzgar durumu ve hakim rüzgar yönleri hakkında ise sağlanan kaynaklarda detaylı bilgi bulunmamaktadır.

İklim koşullarına bağlı olarak şekillenen doğal bitki örtüsü, tarım alanları dışındaki yerlerde Karadeniz bölgesine özgü orman ve çalı formasyonlarından oluşabilir. Nemli ve ılıman iklim, geniş yapraklı ağaç türlerinin gelişimine olanak tanır. Delta alanı ve nehir kenarlarında ise suya bağlı bitki toplulukları gelişebilir. Ancak Çarşamba Ovası'nın büyük bölümünün tarımsal üretim amacıyla kullanılması, doğal bitki örtüsünün yayılış alanını sınırlamıştır. İlçenin bitki örtüsü, mevcut iklim koşulları altında potansiyel olarak orman formasyonlarını desteklese de, arazi kullanımının etkisiyle güncel durumda farklılıklar gösterir.

Nüfus ve Demografi 

Çarşamba ilçesi, Karadeniz Bölgesi’nin Samsun iline bağlı önemli bir yerleşim birimi olarak yakın geçmişte nüfus ve demografik yapı bakımından görece istikrarlı bir gelişim çizgisi izlemektedir. 2024 yılı itibarıyla ilçenin toplam nüfusu 141 850 kişi olarak kaydedilmiş; bu nüfusun 70 711’ini erkekler, 71 139’unu kadınlar oluşturmaktadır. Cinsiyet dağılımı dengeli olup erkek nüfus %49,85, kadın nüfus %50,15 oranında gerçekleşmiştir.

Yıllara göre nüfus verileri incelendiğinde, 2007’den 2024’e uzanan on yedi yıllık dönemde toplam nüfusta yaklaşık 5 507 kişilik bir artış yaşandığı görülür. Bu artış, 2007’de 136 343 olan nüfusun 2024’te 141 850’ye yükselmesiyle netleşirken, yıllık ortalama büyüme hızı yaklaşık %0,24 düzeyindedir. Söz konusu dönemde nüfus dalgalanmaları da kaydedilmiştir: 2007–2009 arasında gerçekleşen hızlı artışı takiben 2010–2013 yılları arasında sınırlı bir düşüş gözlenmiş, ardından 2014’ten itibaren yeniden yükseliş eğilimi hakim olmuştur. Özellikle 2018, 2020 ve 2023 yıllarında artış ivmesi güçlenmiş; 2018’de 138 840’e, 2020’de 140 245’e çıkış; 2023’te 141 199’a ulaşma eğilimi izlenmiştir.

Bu demografik dalgalanmalar, Çarşamba’nın tarımsal üretim merkezleri ile sanayi tesisleri arasındaki ekonomik yapısı, kentsel dönüşüm projeleri ve işgücü olanaklarıyla yakından ilişkilidir. 2010–2013 arasındaki nüfus gerilemesi, genç işgücünün eğitim ve istihdam kaygısıyla büyükşehir merkezlerine yönelmesinin yansıması olarak değerlendirilebilir. Diğer yandan son yıllardaki artış, özellikle yerel sanayi yatırımları ve tarıma dayalı ticari faaliyetlerin cazibesinin yeniden güç kazanmasıyla açıklanabilir.

Cinsiyet yapısına bakıldığında, kadın nüfus oranının erkek nüfusa yakın veya hafifçe üstünde seyretmesi, ilçede kadın nüfusun sosyal ve ekonomik yaşama katılımının önemli olduğunu göstermektedir. Bu denge, kırsal-şehir içi göç dengesi, işgücü piyasasındaki cinsiyete dayalı farklılaşmalar ve eğitim düzeyindeki gelişmelerle doğrudan bağlantılıdır. Kadınların çalışma hayatına aktif katılımının artması, sağlık ve eğitim hizmetlerinin yaygınlaşması gibi faktörler demografik yapıyı dengede tutan önemli etkenlerdir.

Ekonomi

Samsun iline bağlı Çarşamba ilçesinin ekonomik yapısı, büyük ölçüde coğrafi konumuna ve sahip olduğu doğal kaynaklara, özellikle de Yeşilırmak Nehri'nin oluşturduğu Çarşamba Ovası'na dayanmaktadır. Ova, tarımsal üretim için elverişli topraklara sahip olması nedeniyle ilçe ekonomisinin temelini oluşturmaktadır. Tarım sektörü, sanayi, ticaret ve hizmetler ilçenin başlıca ekonomik faaliyet alanlarıdır.

Tarım, Çarşamba ekonomisinin ana unsurudur. Çarşamba Ovası'nda polikültür tarım yapılmakta olup, çok çeşitli ürünler yetiştirilmektedir. Başlıca tarımsal ürünler arasında fındık, mısır, buğday, çeltik, soya fasulyesi, ayçiçeği, şeker pancarı ve çeşitli sebzeler (lahana, pırasa, ıspanak, marul vb.) ile meyveler bulunmaktadır. Ova topraklarının verimliliği, bu ürün çeşitliliğine ve tarımsal üretimin hacmine olanak tanımaktadır. Tarımsal faaliyetler, nüfusun önemli bir bölümü için istihdam kaynağıdır. Tarımın yanı sıra hayvancılık da yapılmaktadır; büyükbaş ve küçükbaş hayvan yetiştiriciliği ile kümes hayvancılığı ekonomik faaliyetler arasındadır. Ayrıca Yeşilırmak Nehri ve Karadeniz'e yakınlığı nedeniyle balıkçılık da yapılan ekonomik uğraşlardan biridir.

Sanayi sektörü, genellikle tarımsal ürünlerin işlenmesine yönelik olarak gelişmiştir. İlçede bulunan sanayi tesisleri arasında şeker fabrikası, un fabrikaları, yem fabrikaları, fındık işleme tesisleri, kereste ve parke fabrikaları yer almaktadır. Ayrıca, metal eşya, makine ve yedek parça üretimi yapan işletmeler ile tekstil ve konfeksiyon atölyeleri de bulunmaktadır. İlçede bir Organize Sanayi Bölgesi'nin (OSB) varlığı da sanayi faaliyetlerinin gelişimine zemin hazırlamaktadır. Ayakkabıcılık, özellikle geleneksel "yumurta topuk" olarak bilinen ayakkabı modeliyle, geçmişten gelen bir imalat koludur.

Ticaret ve hizmetler sektörü de ilçe ekonomisinde yer tutmaktadır. Tarımsal ürünlerin ticareti önemli bir yer kaplar. İlçe merkezinde çeşitli ticari işletmeler, banka şubeleri ve hizmet sağlayıcılar bulunmaktadır. Ulaşım olanakları ve ilçenin konumu, ticari faaliyetleri etkileyen faktörlerdendir.

Sonuç olarak, Çarşamba ilçesinin ekonomisi, verimli Çarşamba Ovası sayesinde güçlü bir tarımsal üretim yapısına sahiptir. Bu tarımsal yapı, gıda işleme başta olmak üzere çeşitli sanayi kollarının gelişimini desteklemiştir. Ticaret ve hizmetler sektörü de bu temel ekonomik yapı etrafında şekillenmiştir.

Turizm- Kültür - Mutfak 

Samsun iline bağlı Çarşamba ilçesi, Yeşilırmak Nehri'nin oluşturduğu Çarşamba Ovası üzerinde konumlanmıştır. İlçenin turizm ve kültür envanteri, başta tarihi mimari eserler olmak üzere, doğal çevre unsurları, yerel el sanatları ve belirli kültürel pratiklerden oluşmaktadır. Sağlanan kaynaklar, bu bileşenler hakkında çeşitli bilgiler sunmaktadır.

İlçenin tarihi mimari mirası içinde öne çıkan yapılardan biri Göğceli Camii'dir (Mezarlık Camii). Göğceli Mahallesi'nde bulunan bu yapının 13. yüzyıla tarihlendirildiği ve tamamen ahşap malzeme kullanılarak, metal çivi kullanılmadan "kurtboğazı" veya "çantı" tekniği ile inşa edildiği belirtilmektedir. Yapı, günümüzde de kullanılmaktadır ve tescilli kültür varlığı statüsündedir. İlçe merkezinde Yeşilırmak Nehri üzerinde bulunan Tarihi Yeşilırmak Köprüsü (Tarihi Çarşamba Köprüsü) de ilçenin bilinen yapılarındandır. Geç Osmanlı dönemine, Sultan II. Abdülhamid zamanına tarihlendirilen köprü, kesme taştan yapılmış olup belirli sayıda kemere ve uzunluğa sahiptir.

Çarşamba'da Osmanlı dönemine ait başka yapılar da bulunmaktadır. İlçe merkezindeki Rıdvan Paşa Camii, 18. yüzyıla tarihlenen bir yapıdır. Yine ilçe merkezinde yer alan Tarihi Bedesten ve Tarihi Hamam (Paşa Hamamı), Osmanlı dönemi ticari ve sosyal yaşamına dair mimari örneklerdir. Bedesten, kapalı çarşı işlevi görmüş bir yapıdır. Hamam ise klasik Osmanlı hamam mimarisi özelliklerini taşıyabilir. Kaynaklarda ayrıca, Abdullah Paşa Konağı olarak da anıldığı belirtilen, Osmanlı sivil mimari örneği niteliğinde bir Tarihi Ev'den bahsedilmektedir; bu yapının güncel durumu veya işlevi hakkında ek bilgiler bulunabilir. Ordu Köyü Camii gibi başka ahşap cami örneklerinin varlığı da kaydedilmiştir. İlçenin coğrafi yapısını tanımlayan Yeşilırmak Nehri ve Çarşamba Ovası, doğal çevreyi oluşturur. Nehir kıyısı ve ova içerisinde Adapark gibi rekreasyonel amaçlarla kullanılan alanlar bulunabilir. Kültürel unsurlar arasında, geleneksel el sanatları ve yerel ürünler yer alabilir. Kaynaklarda "yumurta topuk" olarak bilinen Çarşamba ayakkabısının bir yerel üretim olduğu bilgisine rastlanabilmektedir. İlçenin adının kökeni olan Çarşamba günleri kurulan pazar da tarihsel bir ticari ve sosyal aktivite olarak belirtilmektedir.