Dünya Kent Forumu (World Urban Forum)

Dünya Kent Forumu (World Urban Forum - WUF), Birleşmiş Milletler tarafından 2001 yılında hızlı kentleşmenin toplumlar, şehirler, ekonomiler, iklim değişikliği ve politikalar üzerindeki etkilerini incelemek üzere ihdas edilmiş uluslararası bir platformdur. Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Programı (UN-Habitat) tarafından organize edilen bu forum, sürdürülebilir kentleşme alanında küresel düzeyde bilgi paylaşımı, en iyi uygulamaların yaygınlaştırılması ve paydaşlar arası koordinasyonu sağlamayı amaçlayan teknik bir toplantı niteliği taşımaktadır.

Dünya Kent Forumu'nun düşünsel ve kurumsal temelleri, Birleşmiş Milletler'in insan yerleşimleri konusundaki üç temel konferansı (Habitat I, II ve III) ile şekillenmiştir:

• Habitat I (1976, Vancouver): Kentleşmenin getirdiği sorunlara karşı ilk küresel yol haritası olan "Vancouver Eylem Planı" kabul edilmiştir. Bu konferansın kararları doğrultusunda 1978 yılında Nairobi merkezli "Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Merkezi" (UNCHS - Habitat) kurulmuştur.
• Habitat II (1996, İstanbul): "Şehirler Zirvesi" olarak bilinen bu konferansta, "herkes için uygun barınma" ve "sürdürülebilir insan yerleşimleri" hedeflerini içeren "Habitat Gündemi" ve "İstanbul Deklarasyonu" kabul edilmiştir.
• Habitat III (2016, Kito): Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’nın 11. maddesini (SDG11) tamamlayan "Yeni Kentsel Gündem" (New Urban Agenda) kabul edilmiştir. Bu belge, şehirlerin nasıl inşa edileceği ve yönetileceğine dair yeni standartlar belirlemiştir.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 2002 tarihli ve 56/206 sayılı kararıyla, daha önce merkez statüsünde olan yapı "Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Programı" (UN-Habitat) adıyla tam teşekküllü bir programa dönüştürülmüştür.

Organizasyonun işleyişi üç temel hedef üzerine kurulmuştur:

• Farkındalık Artırma: Sürdürülebilir kentleşme konusundaki küresel bilinci paydaşlar ve genel kamuoyu nezdinde yükseltmek.
• Bilgi Üretimi ve Paylaşımı: Açık tartışmalar ve "en iyi uygulama" örneklerinin paylaşılması yoluyla kentsel gelişim hakkındaki kolektif bilgiyi geliştirmek.
• Koordinasyonun Güçlendirilmesi: Sürdürülebilir kentleşmenin uygulanması için farklı paydaşlar arasındaki eşgüdümü ve teknik yardımlaşmayı artırmak

Türkiye, Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Programı içerisinde aktif bir profil sergilemiş ve kurumsal düzeyde çeşitli görevler üstlenmiştir:

• Yönetim Kurulu Üyeliği: Türkiye, 2011-2014 dönemi için UN-Habitat Yönetim Konseyi üyesi seçilmiştir.
• Daimi Temsilcilik: UN-Habitat'ın çalışmaları, Türkiye'nin Nairobi Büyükelçiliği tarafından takip edilmekte; büyükelçi aynı zamanda "Daimi Temsilci" sıfatıyla Daimi Temsilciler Komitesi'nde görev yapmaktadır.
• Ev Sahipliği ve İş Birliği: 1996 yılında Habitat II Konferansı'na ev sahipliği yapan Türkiye, örgüt için bir dönüm noktası kabul edilen belgelerin kabulüne vesile olmuştur. Ulusal düzeyde eşgüdüm Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (eski Bayındırlık Bakanlığı) ve TOKİ tarafından yürütülmektedir.
• Ödüller ve Katkılar: 2010 yılında Başbakan düzeyinde "Rafik Hariri UN-Habitat Anı Ödülü" alınmış, TOKİ'nin çalışmaları örgüt tarafından defalarca ödüllendirilmiştir. Türkiye ayrıca örgütün ana bütçesine ve yerel projelere dönem dönem gönüllü finansal katkı sağlamaktadır.

WUF, 2002 yılından itibaren iki yılda bir farklı bir şehirde toplanarak küresel kent politikalarını tartışmaya açmıştır:

^{WUF1 Nairobi, Kenya (}Dünya Kent Forumu Resmi Web Sitesi⁾

1. WUF 1 (2002): Nairobi, Kenya.
2. WUF 2 (2004): Barselona, İspanya.
3. WUF 3 (2006): Vancouver, Kanada.
4. WUF 4 (2008): Nanjing, Çin.
5. WUF 5 (2010): Rio de Janeiro, Brezilya.
6. WUF 6 (2012): Napoli, İtalya.
7. WUF 7 (2014): Medellín, Kolombiya.
8. WUF 8 (2016): Quito, Ekvador (Ayrı bir WUF olarak değil, Habitat III kapsamında düzenlenmiştir.)
9. WUF 9 (2018): Kuala Lumpur, Malezya.
10. WUF 10 (2020): Abu Dabi, BAE.
11. WUF 11 (2022): Katowice, Polonya.
12. WUF 12 (2024): Kahire, Mısır.
13. WUF 13 (2026): Bakü, Azerbaycan.

2002 yılında Kenya’nın başkenti Nairobi’de (WUF1) başlayan süreç, iki yılda bir farklı kıtalarda düzenlenen oturumlarla devam etmiştir:

• Erken Dönem (2002-2010): Nairobi (2002), Barselona (2004), Vancouver (2006), Nanjing (2008) ve Rio de Janeiro (2010) oturumlarında öncelikle gecekondu sakinlerinin yaşam koşullarının iyileştirilmesi ve temel hizmetlere erişim gibi Bin Yıl Kalkınma Hedefleri odaklı konular ele alınmıştır.
• Genişleme Dönemi (2012-2024): Napoli (2012), Medellín (2014), Kuala Lumpur (2018), Abu Dabi (2020), Katowice (2022) ve Kahire (2024) oturumlarında kentsel dirençlilik, iklim değişikliği ve kentsel finansman gibi daha karmaşık başlıklar gündeme taşınmıştır.

Dünya Kent Forumu (WUF) oturumları, 2002 yılından bu yana küresel kentsel gündemin önceliklerine göre evrilen çeşitli temalar ve gündem maddeleri etrafında şekillenmiştir. Forumun genel amacı, hızlı kentleşmenin toplumlar, ekonomiler, iklim değişikliği ve politikalar üzerindeki etkilerini incelemektir. Önceki forumların gündemleri ve tematik gelişimleri şu şekilde özetlenebilir:

• Erken Dönem ve Barınma Odaklı Gündem: Forumun ilk yıllarında, özellikle 2001 yılında kabul edilen "Yeni Binyılda Kentler ve Diğer İnsan Yerleşimleri Bildirgesi" doğrultusunda, barınma hakları, hızlı kentleşmenin yönetimi ve yoksulluğun giderilmesi stratejileri temel gündem maddelerini oluşturmuştur. Bu dönemdeki çalışmalar, "Bin Yıl Kalkınma Hedefleri" kapsamında yer alan gecekondu sakinlerinin yaşam koşullarının iyileştirilmesi hedefine odaklanmıştır.
• Sürdürülebilir Kentleşme ve Kurumsal Gelişim: Zamanla forumun gündemi; sürdürülebilir kentleşme vizyonuna sahip stratejik planlar çerçevesinde, yerel yönetimlerin güçlendirilmesi ve kentsel planlama ile temel hizmetlere erişim gibi daha geniş teknik alanlara yayılmıştır.
• Yeni Kentsel Gündem ve SDG11 (2016 Sonrası): 2016 yılında kabul edilen Yeni Kentsel Gündem ile birlikte forumlar; "kimsenin geride bırakılmaması" anlayışıyla kapsayıcı, güvenli, dirençli ve sürdürülebilir kentlerin inşasına yönelik eylem odaklı bir yapıya bürünmüştür. Bu süreçte iklim değişikliği, kentsel dayanıklılık ve kentsel finansman konuları öncelikli başlıklar haline gelmiştir.

^{WUF13 Bakü, Azerbaycan (}Dünya Kent Forumu Resmi Web Sitesi⁾

Organizasyonun 13. oturumu (WUF13), 17-22 Mayıs 2026 tarihlerinde Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti ile iş birliği içerisinde Bakü'de düzenlenecektir. Forum, fiziksel etkinlik formatında düzenlenmekte ve geniş kapsamlı bir paydaş grubunu bir araya getirmektedir. Katılımcılar arasında ulusal, bölgesel ve yerel hükümet temsilcileri, akademisyenler, iş insanları, topluluk liderleri, şehir plancıları ve sivil toplum kuruluşu temsilcileri bulunmaktadır. Etkinlik kapsamında "Şehirlerden Sesler" (Voices from Cities), "Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Eylemi" (SDGs in Action) ve "Ağ Kurma Etkinlikleri" (Networking Events) gibi farklı formatlarda oturumlar icra edilmektedir. Ayrıca "Urban Expo" adı verilen sergi alanlarında kurum ve kuruluşlar tarafından stantlar açılmaktadır.

Dünya Kent Forumu'nun her oturumu belirli bir ana tema çerçevesinde şekillenmektedir. 2026 yılında Bakü Olimpiyat Stadyumu'nda gerçekleştirilecek olan WUF13'ün teması “Dünyayı barındırmak: Güvenli ve dayanıklı kentler ve topluluklar” olarak tayin edilmiştir. Bu kapsamda ele alınacak temel konular şunlardır:

• Küresel Konut Krizi ve Konut Hakkı: Konut hakkının yeniden tanımlanması ve konut finansmanı süreçleri tartışılmaktadır,.
• Dayanıklı Kentleşme: Enformel yerleşimlerin dönüşümü, kriz sonrası yeniden yapılanma ve iklim değişikliği ile konut arasındaki ilişki incelenmektedir.
• Kapsayıcı Kentsel Dönüşüm: Toplumsal ve iklim açısından dayanıklı toplulukların güçlendirilmesi için uygulama deneyimleri paylaşılmaktadır.
• Bakım ve Erişilebilirlik: Konutun bir bakım altyapısı olarak planlanması ve otomobil bağımlılığının azaltılarak daha erişilebilir kentlerin oluşturulması konuları gündeme getirilmektedir.

Forum, yerel yönetimlerin ve bölgesel birliklerin uluslararası düzeyde deneyim paylaşımında bulunmasına zemin hazırlamaktadır. Marmara Belediyeler Birliği (MBB) gibi kuruluşlar, forumda oturumlar düzenleyerek kentsel dönüşüm, göç ve sosyal politikalar gibi alanlardaki çalışmalarını aktarmaktadır,. Forum süresince metropol ölçeğinde konut krizine müdahale etmek amacıyla "Barselona Metropoliten Deklarasyonu" gibi uluslararası taahhütlerin lansmanları yapılmakta ve yerel iş birliği deneyimleri raporlanmaktadır. Bu süreçler, küresel kentsel gündemlerin yerel politika süreçlerine aktarılmasında bir araç olarak kullanılmaktadır.