ORCID ID
0000-0002-6514-019X
Tarihte “Kubbetu Hâreti’l-Meğâribe [Mağribliler (Faslılar) Mahallesi【1】 Kubbesi]” olarak da bilinen medrese, Sultan Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin (öl. 1193) en büyük oğlu Sultan Efdal Nureddin Ebu’l-Hasan Ali (öl. 1225) tarafından 1193 yılında inşa ettirilmiş ve Kudüs’teki Maliki mezhebi fakihlerine tahsis edilmiştir. Bu vakfetme Sultan Efdal’in Şam emirliği döneminde ya da babası Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin vefatından hemen sonra gerçekleştirilmiştir. Zira vakfiyenin başlangıcı ile Sultan Selâhaddîn’in vefat yılı aynıdır. Medresenin vakfiyesinin ilk tahsis, kapsam ve şartlarıyla ilgili herhangi bir yazılı belgeye rastlanmamıştır. Ancak vakfın şartlarıyla ilgili sonradan bir vakfiye tanzim edilmiş ve bu belge Sultan Efdal’in vefat tarihinin (1225) hemen akabinde dönemin şer‘î kadıları tarafından onaylanmıştır (Uleymî, 1968: 46; Abdülmehdi, 1981: 336-339;). Medrese 17 ve 18. yüzyıllara kadar işlevini sürdürmüş, 19.-20. yüzyıllarda ise yardıma muhtaç Mağriblilerin kaldığı bir mekâna dönüştürülmüştür (Arif, 1999: 238; Nasır Şihâb, 2001: 17). Ancak İsrail, 1967’de Kudüs’ü işgal etmesinin ardından Efdaliyye Medresesi’ni tamamen yıkmıştır (Abdülmehdi, 1981: 339).Efdaliyye Medresesi’nin ilk dönem müderrisleri ve vakfının mütevellisi hakkında yeterli bilgiye ulaşılamamıştır. Sadece 16 ve 17. yüzyılları için Şeyh Veliyuddin b. Cum’a, Şeyh Şihâbî Ahmed b. Nâsır el-Mağribî, Şeyh Ahmed ez-Zevâvî (Güneş, 2014: 213-214) ve Ahmed b. Muhammed b. Yahya el-Muvakkit El-Kudsî, el-Gazzî gibi birkaç isim zikredilir (Murâdî, 1988: 175). Aynı yüzyıllarda medrese vakfının gelir kaynakları arasında birçok arazi, dükkân ve arsa sayılmaktadır (Güneş, 2014: 215-217).Tarihi misyonunun yanı sıra bu medreseyi günümüzde önemli kılan şey onun Burak Duvarı’nı da içinde bulunduran Mağribliler Mahallesi’nde, Burak Duvarı’nın tam karşısında bulunmasıdır. Efdaliyye Medresesi’nin yanı sıra söz konusu mahalle de Sultan Efdal tarafından aynı tarihte (1193) Mağrib bölgesinden gelen insanlar için vakfedilmiştir (Uleymî, 1968: 46; Abdülmehdi, 1981: 336-339; Güneş, 2014: 213; 2017: 27-28). Bu mahalle 1967 İsrail saldırganlığına kadar aynı isimle varlığını sürdürmüş (Güneş, 2014: iv), ancak Haziran 1967’deki İsrail işgali sırasında tamamen yıkılmış ve sakinleri yerinden edilmiştir【2】. 3 günde, içerisinde Efdaliyye Medresesi’nin de bulunduğu 135 yapı yıkılmıştır (bk. Ek 2). Sekiz asırlık İslami miras yok edilerek yerine geleneksel Yahudilikte olmayan ama siyonizmin tarih ve gelenek inşa sürecine uygun şekilde Yahudi ibadet ve kutlamaları için kullanılan “Ağlama Duvarı Meydanı” oluşturulmuş; Mağribliler Mahallesi ise Yahudi Mahallesi’ne dahil edilmiştir (Aljazeera, 2023).Medrese’nin Eyyûbîler zamanında tek kattan oluştuğu düşünülmektedir. Osmanlılar döneminde ise bu katın üstüne iki kat daha eklenmiştir. 1967’de tamamen yıkılmış, sonrasında medresenin idarecileri tarafından yapıya günümüzdeki şekli verilmiş ve dört kat olacak şekilde yeniden inşa edilmiştir. Asıl Efdaliyye Medresesi olan en alt kat günümüzde bir nevi mahzen olarak kullanılmaktadır. Eklenen bir odadan oluşan dördüncü kat ise medrese idarecilerine tahsis edilmiştir (Alghad TV, 2018).İsrail işgali, Kudüs’ün Filistinli kimliğini silmek için eğitim ve kültür kurumlarını da hedef almaktadır. Efdaliye Medresesi bu saldırılara maruz kalan simgesel kurumlardan/yapılardan biri olarak ayakta kalmaya çalışmaktadır. Onun başına gelenler, tarihsel yaşanmışlıkların izlerini silen, hafızaları yok eden ve yerine kendi anlatılarını koyan siyonist politikanın tipik bir uygulamasıdır. Medrese, Filistinlilerin kültürel hafızasının bir parçası olarak tarihi Meğâribe Mahallesi’yle siyonist rejim tarafından yok edilmek istenmiştir. Mahallenin yıkılıp Yahudi Mahallesi olarak tanıtılması tahribatın boyutlarını gözler önüne sermektedir.
Tarihte “Kubbetu Hâreti’l-Meğâribe [Mağribliler (Faslılar) Mahallesi【1】 Kubbesi]” olarak da bilinen medrese, Sultan Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin (öl. 1193) en büyük oğlu Sultan Efdal Nureddin Ebu’l-Hasan Ali (öl. 1225) tarafından 1193 yılında inşa ettirilmiş ve Kudüs’teki Maliki mezhebi fakihlerine tahsis edilmiştir. Bu vakfetme Sultan Efdal’in Şam emirliği döneminde ya da babası Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin vefatından hemen sonra gerçekleştirilmiştir. Zira vakfiyenin başlangıcı ile Sultan Selâhaddîn’in vefat yılı aynıdır. Medresenin vakfiyesinin ilk tahsis, kapsam ve şartlarıyla ilgili herhangi bir yazılı belgeye rastlanmamıştır. Ancak vakfın şartlarıyla ilgili sonradan bir vakfiye tanzim edilmiş ve bu belge Sultan Efdal’in vefat tarihinin (1225) hemen akabinde dönemin şer‘î kadıları tarafından onaylanmıştır (Uleymî, 1968: 46; Abdülmehdi, 1981: 336-339;). Medrese 17 ve 18. yüzyıllara kadar işlevini sürdürmüş, 19.-20. yüzyıllarda ise yardıma muhtaç Mağriblilerin kaldığı bir mekâna dönüştürülmüştür (Arif, 1999: 238; Nasır Şihâb, 2001: 17). Ancak İsrail, 1967’de Kudüs’ü işgal etmesinin ardından Efdaliyye Medresesi’ni tamamen yıkmıştır (Abdülmehdi, 1981: 339).
Efdaliyye Medresesi’nin ilk dönem müderrisleri ve vakfının mütevellisi hakkında yeterli bilgiye ulaşılamamıştır. Sadece 16 ve 17. yüzyılları için Şeyh Veliyuddin b. Cum’a, Şeyh Şihâbî Ahmed b. Nâsır el-Mağribî, Şeyh Ahmed ez-Zevâvî (Güneş, 2014: 213-214) ve Ahmed b. Muhammed b. Yahya el-Muvakkit El-Kudsî, el-Gazzî gibi birkaç isim zikredilir (Murâdî, 1988: 175). Aynı yüzyıllarda medrese vakfının gelir kaynakları arasında birçok arazi, dükkân ve arsa sayılmaktadır (Güneş, 2014: 215-217).
Tarihi misyonunun yanı sıra bu medreseyi günümüzde önemli kılan şey onun Burak Duvarı’nı da içinde bulunduran Mağribliler Mahallesi’nde, Burak Duvarı’nın tam karşısında bulunmasıdır. Efdaliyye Medresesi’nin yanı sıra söz konusu mahalle de Sultan Efdal tarafından aynı tarihte (1193) Mağrib bölgesinden gelen insanlar için vakfedilmiştir (Uleymî, 1968: 46; Abdülmehdi, 1981: 336-339; Güneş, 2014: 213; 2017: 27-28). Bu mahalle 1967 İsrail saldırganlığına kadar aynı isimle varlığını sürdürmüş (Güneş, 2014: iv), ancak Haziran 1967’deki İsrail işgali sırasında tamamen yıkılmış ve sakinleri yerinden edilmiştir【2】. 3 günde, içerisinde Efdaliyye Medresesi’nin de bulunduğu 135 yapı yıkılmıştır (bk. Ek 2). Sekiz asırlık İslami miras yok edilerek yerine geleneksel Yahudilikte olmayan ama siyonizmin tarih ve gelenek inşa sürecine uygun şekilde Yahudi ibadet ve kutlamaları için kullanılan “Ağlama Duvarı Meydanı” oluşturulmuş; Mağribliler Mahallesi ise Yahudi Mahallesi’ne dahil edilmiştir (Aljazeera, 2023).
Medrese’nin Eyyûbîler zamanında tek kattan oluştuğu düşünülmektedir. Osmanlılar döneminde ise bu katın üstüne iki kat daha eklenmiştir. 1967’de tamamen yıkılmış, sonrasında medresenin idarecileri tarafından yapıya günümüzdeki şekli verilmiş ve dört kat olacak şekilde yeniden inşa edilmiştir. Asıl Efdaliyye Medresesi olan en alt kat günümüzde bir nevi mahzen olarak kullanılmaktadır. Eklenen bir odadan oluşan dördüncü kat ise medrese idarecilerine tahsis edilmiştir (Alghad TV, 2018).
İsrail işgali, Kudüs’ün Filistinli kimliğini silmek için eğitim ve kültür kurumlarını da hedef almaktadır. Efdaliye Medresesi bu saldırılara maruz kalan simgesel kurumlardan/yapılardan biri olarak ayakta kalmaya çalışmaktadır. Onun başına gelenler, tarihsel yaşanmışlıkların izlerini silen, hafızaları yok eden ve yerine kendi anlatılarını koyan siyonist politikanın tipik bir uygulamasıdır. Medrese, Filistinlilerin kültürel hafızasının bir parçası olarak tarihi Meğâribe Mahallesi’yle siyonist rejim tarafından yok edilmek istenmiştir. Mahallenin yıkılıp Yahudi Mahallesi olarak tanıtılması tahribatın boyutlarını gözler önüne sermektedir.
Abdülmehdi, A. H. (1981). el-Medâris fî Beyti’l-Makdis fi’l-Asreyni’l-Eyyûbî ve’l-Memlûkî Devruhâ fi’l-Hareketi’l-Fikriyye 1. Amman: Mektebetü’l-Aksâ.
Alghad TV (6 Nisan 2018). Al-Quds | Mawqi’ Maqdisi: Al-Madrasah Al-Afdaliyah [Video]. You Tube, https://youtu.be/D_92x1ThHGQ?si=DtKKCDoGdOmamubF.
Aljazeera (2023). Hâretü’l-Meğâribe fi’l-Kudüs. Erişim Tarihi: 23.02.2025, https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/7/28/%D8%AD%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D8%B3.
Arif, A. (1999). el-Mufassal fî Tarihi’l-Kuds. Kudüs: Matba’atü’l-Ma’rif.
Güneş, Hasan Hüseyin (2014). XVI. Asırda Kudüs’te Meğâribe Mahallesi ve Cemaati [Doktora Tezi]. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Güneş, Hasan Hüseyin (2017). “Osmanlı Kudüs’ünde Bir Eyyubi Medresesi: Melik Efdal Medresesi ve Kurumsal Devamlılığının Arka Planı”. Marmara Üniversitesi: Osmanlı Döneminde Kudüs Uluslararası Sempozyumu.
Murâdî, E. l.-F. M. H. (1988). Silkü’d-Dürer fî A’yâni’l-Karni’s-Sânî ‘Aşer [2 ed. Vol. 1 (1 c’de 1-2. c.)]. Beyrut: Dâru İbn Hazm.
Nâsır Şihâb, A. M. (2001). el-Hayatü’l-’İlmiyye fi’l-Kudüs fi’l-Karni’s-Sâmini’l-Hicrî (fi Dav’i Kitâbi’d-Düreri’l-Kâmine li İbn-i Hacer). Bahreyn: Câmi’atu Bahreyn.
Uleymî, E. l.-Y. (1968). el-Unsu’l-Celîl bi Târîḫi’l-Ḳuds ve’l-Ḫalîl 1. Necef: Menşûrâtu’l-Mektebeti’l-Haydariyye.
[1]
Ayrıca bkz. Meğâribe Mahallesi 1 ; Meğâribe Mahallesi 2
[2]
Ayrıca bkz. İsraillemek ; Mülksüzleştirme ; Siyonlama ; Yahudileştirme ; Yerinden Etme,
| apa | Özalp, A. (2026). Efdaliyye Medresesi. H. Y. Başdemir & M. Uçar (Ed.), Filistin Sözlüğü. (ss. 425-427) Anadolu Ajansı - AA Kitap. |
|---|---|
| isnad | Özalp, Ahmet. “Efdaliyye Medresesi”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 425-427. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026. |
Filistin Sözlüğü AA Kitap ve Filistin Akademik Düşünce Platformu tarafından hazırlanmıştır.
Henüz Tartışma Girilmemiştir
"Efdaliyye Medresesi" maddesi için tartışma başlatın
