Ana YazarGülizar ARTUÇ13 Temmuz 2026 13:50

ORCID ID

0000-0002-0666-6618

Hukukun uygulanması ve toplumsal düzenin sağlanması amacıyla, fethedilen bölgelere hukukî-idarî yetkilere sahip kadıların gönderilmesi erken dönem İslam yönetimlerinde görülmektedir. Kadılar İslam toplumunda adaletin temsilcisi olarak görev yapmışlardır. Bu bağlamda Filistin’e tayin edilen ilk kadı, sahabî Ubâde b. Sâmit’tir (öl. 34/654). Daha sonraki dönemlerde Emevîler ve Abbâsîler tarafından da bölgeye kadılar tayin edilerek yargı işleri yürütülmüştür (Başoğlu, 2010: 10-11; Kandemir, 2012). Memlükler ve Osmanlılar döneminde de merkezden kadılar görevlendirilerek (Steih & Rabaia, 2023) aynı gelenek sürdürülmüştür.9 Aralık 1917’de Filistin’in Osmanlı yönetiminden koparılması üzerine, 1917-1948 yılları arasında bölge İngiliz yönetimine girmiştir【1】. 1948-1967 yılları arasında Gazze’de Mısır, Batı Şeria’da Ürdün ve diğer bölgelerde ise İsrail yönetimi etkili olmuştur. Özellikle 1951’de İsrail, İslam mahkemelerinin yetkilerini daraltmış ve sadece ahvâl-i şahsiye meselelerine dair davalara bakacak şekilde sınırlandırmıştır. 1961’de ise “Kâdi Hukuku” ile kadılar, İsrail tarafından atanmaya başlanmıştır (Kumaş, 2007: 139). 1967’den 1994’te Filistin Millî Yönetimi’nin kurulmasına kadar geçen süreçte Filistin genelinde İsrail’in hukukî ve idarî etkisi devam etmiştir. 1994’ten günümüze kadar ise Filistin Millî Yönetimi’nin hukukî işleyişi devam etmektedir (Wagner, 2000; Welchman, 2000; Başoğlu, 2010: 12). Ancak Kudüs ve Batı Şeria’da İsrail işgal güçleri sebebiyle mahkemelerin yetkileri ciddi şekilde sınırlanmaktadır.Filistin yargı sistemi kapsamında kadılar, 2002 yılında çıkarılan 1 numaralı Yargı Yetkisi Kanunu hükümleri çerçevesinde kurulan Meclisü’l-Kazâi’l-A‘la (Yüksek Yargı Konseyi) tarafından atanmaktadır. Kadıların atanma şartları arasında üniversitelerin “Şeriat” ve “Kanun” bölümlerinden mezun olmaları bulunmaktadır. Yeni dönemde yüksek lisans yapanlar ön planda tutulmaktadır. Daha önce tek sınava katılan adaylar, yeni dönemde iki basamaklı bir sınava alınmışlardır. Sınavı geçenler, adaylık dönemine kabul edilmektedir. Bu adaylık döneminde mahkemelerde davalar ve işleyiş süreçleri hakkında genel bir eğitimden geçmektedirler. Kadılar mahkemelerde özellikle aile, miras ve vakıflarla ilgili davalara bakmaktadır (Başoğlu, 2010: 33-35).Yüksek Yargı Konseyi, 25 Şubat 2021’de resmî web sayfasından Yargıtay başkanı ve yardımcısı, Yargıtay’ın iki üyesi, Kudüs, Gazze, Nablus ve el-Halîl şehirlerinin İstinaf Mahkemesi başkanları, İlk Derece Mahkemeleri’nin merkezi konumundaki Ramallah Mahkemesi başkanı, Adalet Bakanlığı vekili ve başsavcı olmak üzere toplam 9 üyeden oluşan güncel teşkilat şemasını duyurmuştur (High Judicial Council, 2021). Konseyin web sayfasında Merkezu Malumatu’l-Kudât kısmında güncel olarak 2016-2017 yılından itibaren görev yapan kadı isimleri yer almaktadır (High Judicial Council, 2016). Bu verilere göre kadılar Bidâye (İlk Derece), Sulh, İstinaf ve Cerâimu’l-Fesad olmak üzere mahkemelerde davalara bakmaktadır. Bidâye (ilk derece) mahkemelerinin bulunduğu şehirler olan Ramallah’ta 16, Nablus’ta 13, Cenin’de 8, Beytüllahim’de 7, el-Halîl’de 10, Tulkarim’de 9, Kalkilya’da 6 ve Eriha’da 4 olmak üzere 73 kadı görev yapmaktadır. Sulh mahkemelerinin bulunduğu şehirler olan Ramallah’ta 13, Nablus’ta 8, Cenin’de 5, Beytüllahim’de 8, el-Halîl’de 6, Tulkarim’de 6, Kalkilya’da 4, Eriha’da 3, Tubas’ta 2, Selfit’te 2, Devra’da 3, Halhul’da 2 ve Yetta’da 2 olmak üzere 64 kadı görev yapmaktadır. İstinaf mahkemelerinin bulunduğu şehirler olan Ramallah’ta 18, Kudüs’te 9 olmak üzere 27 görev yapmaktadır. Cerâimu’l-Fesad mahkemesinde ise 3 kadı görev yapmaktadır. 2021 ve sonrasına dair daha güncel verilere ulaşılamaması ve web sayfalarına erişim sağlanmasının dahi engellenmesi işgal siyasetinin baskıcı tutumunun bir göstergesidir.Filistin yargı sisteminin işleyişi, İsrail işgali ve buna bağlı yapısal engeller nedeniyle ciddi şekilde kısıtlanmaktadır. İsrail’in askeri baskınları, abluka politikaları, kontrol noktaları, gasp birimlerinde yaşayanların şiddeti ve yasa dışı toprak gasbı gibi uygulamalar, Filistin mahkemelerinin etkinliğini baltalamakta ve yargı bağımsızlığını zedelemektedir. Bunun yanı sıra yönetsel bazı sorunlar, yargı birliğinin sağlanmasını daha da güçleştirmektedir. Ancak anlaşıldığı gibi Filistin yargı teşkilatı anlamlı bir örgütsel şema ve hiyerarşik işleyişe sahiptir. Mahkemelerin görev tanımları netleştirilmiş, kadılık sistemi kurumsallaşmış ve yargı mekanizması teknik açıdan işler durumdadır. Fakat tüm bu çabalara rağmen Filistin yargısının karşılaştığı en temel sorun, İsrail işgali ve işgalcilerin uyguladığı insanlık dışı baskılardır. Bu engeller ortadan kalkmadıkça, Filistin’de adalet sisteminin tam anlamıyla bağımsız ve etkin bir şekilde işlemesi mümkün görünmemektedir.