Ana YazarEsma KİŞMİROĞLU AKBAY13 Temmuz 2026 13:49

ORCID ID

0000-0003-4090-1818

Yerleşim; insanların yaşamak, çalışmak ve toplumsal faaliyetlerde bulunmak amacıyla belirli bir alanda oluşturduğu düzeni ifade eder (Zaman, 2024). Bu, doğal veya planlı olarak gelişebilir ve farklı ölçeklerde (köy, kasaba, şehir, metropol) olabilir. Yerleşim sürekli ikamet edilen, altyapı ve hizmetlerin geliştiği yerlerde olabildiği gibi mevsimlik tarım işçileri, göçebeler ya da mültecilerin oluşturduğu geçici yapı bütünlerini de kapsar. Dolayısıyla kalıcı ya da geçici yerleşimler mevcuttur (Doğanay, t.y.). Yerleşim tarıma dayalı olarak gelişip nüfus yoğunluğu az olacak şekilde şekillendiği gibi devlet politikaları ve özel sektör tarafından yapılan şehir planlarıyla da şekillenebilmektedir. Yerleşim kavramı bir devletin ya da grubun başka bir bölgeyi yasa dışı şekilde ele geçirmesiyle oluştuğu takdirde ise buna “işgal yerleşimleri” (Weizman, 2007) ya da “gasp yerleşimleri (gasp birimleri)” denir【1】.İsrail’in Filistin’de oluşturduğu “Yahudi Yerleşimleri” adı ile yumuşatılmaya çalışılan ifade aslında tam olarak işgal yerleşimleridir (gasp alanlarıdır). Bu gasp birimlerinin çoğu uluslararası hukuka göre de “yasa dışı” kabul edilmektedir (Yücel, 2012: 126). İsrail, söz konusu bu gasp alanlarını oluştururken Filistinlileri ait oldukları topraklardan zorla çıkartıp【2】 yerlerine Yahudileri yerleştirirken sistematik şekilde adımlar atmıştır. Dolayısıyla burada yalnızca fiziksel bir işgale değil, aynı zamanda demografik yapı, kültürel ve ekonomik düzen, toplumsal doku ve siyasal iç işleyişte meydana gelen dönüşümlere【3】 de işaret edilmektedir.İsrail’in 1979 yılında Sina Yarımadası’ndan ve 2005’te Gazze Şeridi’nden çekilmesinin ardından bu bölgelerdeki gasp birimleri yıkılmış olsa da Batı Şeria, Kudüs’ün doğusu ve Cevlan (Golan) Tepeleri’nde inşa edilen gasp alanları giderek genişlemektedir. Bu birimlerde yaşayan gaspçılar; Filistinlileri bezdirip yerinden etmek adına onlara şiddet uygulamakta, tarlalarına, mülklerine, evlerine elkoymaktadır【4】. Tüm bunlar İsrailli yöneticilerin bilgisi ve gözetimi dahilinde yapılmaktadır (Ulutaş vd., 2012).İsrail’in, Batı Şeria’daki gasp birimlerinin konumlandırılmasında kullandığı stratejiler hem güvenlik temelli hem de Filistinlilerin bölgedeki varlığını bölerek azaltma üzerine kurulmuştur. Gasp alanları yüksek bölgelere inşa ettirilerek hem güvenlik avantajı sağlanmış hem de Filistinlilerin hareket alanları kısıtlanmıştır【5】. Gasp birimleri arasında bağlantı yolları ve yalnızca İsraillilere açık otoyollar yapılmış, Filistinli toplulukları birbirinden izole eden bir ağ oluşturularak coğrafi bölünme pekiştirilmiştir【6】 (Weizman, 2007). Aynı zamanda, Kudüs’ün çevresindeki gasp kuşakları, Filistinli nüfusun şehirle bağlantısını kopararak bölgedeki demografik yapının değişimine neden olmaktadır.Buna ek olarak, ayrım duvarı ve kontrol noktalarıyla İsrail, gasp birimlerini koruma bahanesiyle Filistinlilerin hareket özgürlüğünü ciddi şekilde kısıtlamaktadır. Bu mekânsal düzenlemeler, Filistin şehirleri ve köyleri arasındaki bağlantıları zayıflatarak ekonomik faaliyetleri engellemekte ve Filistinli toplulukları dar alanlara sıkıştırmaktadır (Weizman, 2007). Böylece, Filistinlilerin yaşam alanlarını küçültmeye ve gasp alanları baskısıyla göçe zorlamaya yönelik bir şehircilik stratejisi izlenmektedir【7】. Uluslararası hukuk bağlamında da yasa dışı kabul edilen bu gasp birimleri (Yücel, 2012: 127), mekânsal mühendislik yoluyla bölgede kalıcı bir Yahudi hâkimiyeti oluşturmayı amaçlamaktadır. Böylece bölgenin gelecekteki mekânsal ve toplumsal yapısı şekillendirilmektedir.İsrail’in “yerleşim” adı altında dünyaya servis ettiği gasp birimlerinin her açıdan hukuk dışı olduğu açıktır. Dolayısıyla gasp politikaları, salt bir iskân meselesi değil, sistematik bir şehircilik stratejisi çerçevesinde yürütülen, coğrafi ve demografik yapıyı değiştirmeye yönelik kapsamlı bir işgal projesidir. Bu süreç, bölgesel dengenin bozulmasına ve Filistinli toplulukların sürdürülebilir bir kentsel gelişim sürecinden dışlanmasına yol açmaktadır. Dolayısıyla, bu gasp birimleri yalnızca günümüzü değil, bölgenin gelecekteki mekânsal ve toplumsal yapısını da şekillendiren kritik bir unsur olmaya devam etmektedir.