Ana YazarÖmer Baha YİĞİT13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0009-0000-3583-0862

Yerinden etme veya zorla yerinden etme, 4. Cenevre Sözleşmesinin 49. maddesinde yasaklanan bir savaş suçudur. Sözleşmenin ilgili maddesine göre, koruma altındaki kişilerin bireysel veya toplu bir şekilde, işgal edilen topraklardan işgal eden devletin topraklarına veya başka herhangi bir ülkeye zorla transferi yasaktır (Geneva Conventions, 1949). Transfer (nakil) ifadesi, sınır dışı etme, göçe zorlama gibi her türlü yerinden etme fiilini içermektedir. Suçun gerçekleşmesinde, soykırım suçunun aksine, yerinden etmeye dönük niyet veya saikin ne olduğunun önemi yoktur. Koruma altındaki kişilerin güvenliğini ve savaş alanından korunmasını sağlamakla yükümlü olan işgal eden devlet, gerekli tedbirleri aldığı ve gerekli olduğu takdirde bu kişilerin ilgili bölgeden geçici tahliyesini gerçekleştirebilir. Madde düzenlemesinde görüldüğü üzere işgal eden devlet (occupying power), savaş dışında tutulması mecbur olan koruma altındaki kişilerin güvenliğini sağlamak ve onları savaş ortamından korumakla yükümlüdür. Bu yükümlülüğe, işgal ettiği yerlere kendi nüfusunu yerleştirmemek de girmektedir. Ayrıca sözleşmenin uygulanabilmesi için işgalin, imzacı devletin topraklarında gerçekleşmesi yeterli olup işgal eden devletin taraf olması şart değildir【1】 (Geneva Conventions, 1949: m. 2).İsrail’in, Filistin’de zorla yerinden etme suçunu sürekli olarak işlemesi, topraklarında yaşamakta olan Filistinlileri yasa dışı göçe zorlaması ve gasp birimleri oluşturma planları (Karyağdı Duran & Arnaout, 2023), Cenevre Sözleşmesi hükümlerinin uygulanabilmesini mümkün kılmaktadır (Semerci, 2019). Sözleşmeye taraf devletin topraklarının- Filistin 2014 yılı itibarıyla Sözleşmeye taraftır- bir savaş hali olmasa dahi işgal edilmesi halinde 4. Cenevre Sözleşmesi uygulama alanı bulmaktadır (Geneva Conventions, 1949: m. 2/2). Ayrıca uluslararası hukukun her devleti bağlayan jus cogens kuralı kapsamında yerinden etme suçunun ihlâline karşı, herhangi bir anlaşmaya/sözleşmeye bağlı olmaksızın harekete geçilebilir. Nitekim her devletin bu kurallara uyma yükümlülüğü vardır (Aksar, 2012: 97). BM gibi uluslararası kuruluşlar ve devletler ayrıca, Yahudi temsilcilerin kabul ettiği 1947 BM Filistin Paylaşım Planına (BBC Türkçe, t.y.) dayanarak Filistinlilerin yasal topraklarından çıkarılmasına karşı çıkabilir ve bunun için gerekli mekanizmaları devreye sokabilir. Fakat bölgedeki sürecin gelişimine bakıldığında BM’nin etkisiz kaldığı ve İsrail’in Filistin’e karşı uyguladığı sistematik işgalin her geçen gün arttığı görülmüştür【2】 (Alagöz & Yılmaz, 2023: 122).Ekim 2023‘te başlayan Hamas-İsrail çatışması sonrası artış gösteren Filistinlilere karşı soykırım ve zorla yerinden etme suçları, sürecin hala çözümsüz kaldığını ve uluslararası mekanizmaların yeterli etkiyi gösteremediğini ortaya koymaktadır. Filistinli sivillerin işgal karşısında sığınabildikleri son yer olan Refah Sınır Kapısının da Hamasla mücadele bahanesiyle İsrail işgaline uğraması (TRT Haber, 2024), süregelen yerinden etme suçunun işlenmeye devam edildiğini kanıtlamaktadır. Silâhlı çatışmadan özenle korunması gereken sivillerin, sözde ön bildirimler sonrası gerçekleştirilen saldırılarla zorla yerinden edilmesi, İsrail’in 4. Cenevre Sözleşmesini, Uluslararası Ceza Mahkemesi Roma Statüsünü (m. 8), BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşmeyi (özellikle m. 6, 37, 38 ve 39) açıkça ihlâl ettiğini göstermektedir (Kudüs Şurası Hukuk Komisyonu, 2023; UNICEF, 1989).