Ana YazarElif ATABAŞ13 Temmuz 2026 16:49

ORCID ID

0009-0001-0783-1128

Filistin direnişinin sembol isimlerinden karikatür sanatçısı Naci el-Ali (1936-1987), Filistin’in Celile bölgesindeki el-Şecerah köyünde dünyaya gelmiştir. 1948’deki Nekbe (Büyük Felaket) sırasında, onun da köyü İsrail tarafından işgal edilmiştir. Filistinlilerin büyük çoğunluğu gibi topraklarını terk etmek zorunda bırakılmış【1】 ve güney Lübnan’daki Ayn el-Hilveh Mülteci Kampı’nda büyümüştür. İlk eğitimini Hristiyan Kiliseleri Birliği’nin idaresindeki bir okulda tamamlamıştır. Beyrut ve Suudi Arabistan’da endüstriyel atölyelerde çalışarak mülteci kampındaki ailesine destek olmaya çabalarken boş vakitlerinde çizimle uğraşmıştır. 1959 yılında, Lübnan Güzel Sanatlar Akademisi’ne kaydolmuş, ancak sık sık gözaltına alındığı için buradaki eğitimini tamamlayamamıştır (Interactive Encyclopedia of the Palestine Question, t.y.).1961’de Filistinli yazar ve siyasi aktivist Gassan Kanafani, Ayn el-Hilve kampını ziyaret ettiği sırada el-Ali’nin yaratıcı sanat yeteneğini fark etmiş ve onun üç eserini el-Hurriyya dergisinde yayımlamıştır. İki yıl sonra Kuveyt’e taşınan el-Ali, on bir yıl boyunca çeşitli gazeteler için çizimler yapmış ve 1963 yılından itibaren Et-Talia dergisinde yazmaya başlamıştır. 1969’da tanık-çocuk olarak da bilinen ünlü eseri Hanzala/Handala’yı tasarlamıştır. Bu yırtık pırtık kıyafetli, izleyen herkese sırtı dönük mülteci çocuk çizimiyle, İsrail işgalinin acımasızlığını, bölgedeki rejimlerin yozlaşmışlığını ve Filistin halkının çektiği acılara sessiz kalanlara eleştirisini yöneltmiştir. Hiçbir siyasi partiye bağlı olmayan, tamamen bağımsız çalışan el-Ali, Filistin halkına hitap etmeyi ve onların sesi olmayı amaçlamıştır. Keskin ve sembolik karikatürleriyle yaptığı hiciv, onu ünlü biri haline getirmiş; Filistin’de ve dünya genelinde geniş bir izleyici kitlesinin saygısını kazanmasına neden olmuştur. Bu başarı ayrıca birçok güçlü düşman edinmesine de yol açmıştır (Al-Ali, 2009: 118).1974’te Lübnan’a dönen el-Ali, burada iç savaşa ve 1982’deki İsrail işgaline tanık olmuş, ardından yeniden Kuveyt’e yerleşmiştir. Sürekli tehdit edilen ve yetkililer tarafından sansürlenen el-Ali, sınır dışı edilmiş ve Londra’ya yerleşmiştir. Burada çizmeye al-Qabas’ın uluslararası baskısında devam etmiştir (Al-Ali, 2009: 118). 22 Temmuz 1987’de çalıştığı gazetenin ofisine giderken suikasta uğramış ve ağır yaralı bir şekilde hastaneye kaldırılmıştır. Saldırı sonucu bitkisel hayata giren usta çizer, 29 Ağustos 1987’de hayatını kaybetmiştir (el-Fassed, 2004). Sürekli tehditler aldığından öldürüleceğini bilen El Ali, 1983’te Kuveyt’e gittiğinde şu sözleri söylemişti: “Beni içeride öldürürlerse büyük bir tantana çıkacağını biliyorlar… Dışarıda öldürülürsem kimin yaptığı kolayca bilinemez” (Mandell, 1987). Gerçekten de öngörüsü tutmuş ve onu dışarıda öldürmüşlerdir. Ölümünden sonra, Uluslararası Gazete Yayıncıları Federasyonu (FIEJ) tarafından Altın Özgürlük Kalemi ödülüne layık görülmüştür (Al-Ali, 2009: 118).Naci el-Ali çizimlerinde çoğunlukla Filistin mücadelesine yer vermiş olsa da aynı zamanda Arap milletlerin sorunları, rejimlerin durumu, Lübnan’ın bombalanması gibi meselelere de dikkat çekmiş ve yaşamı boyunca kırk binin üzerinde karikatür çizmiştir (Reşid, 2024). O her bir karikatürü ile adeta Filistinlilerin gönlüne taht kurmuştur. Ünlü Amerikalı karikatürist Joe Sacco, el-Ali’nin bu durumunu şu şekilde aktarır: “1990’ların başında, Filistin adlı çizgi roman serisi olacak çalışmam için işgal altındaki topraklara ilk seyahatimi gerçekleştirdiğimde, Filistinlilere hikâyelerini çizimlerle, karikatürlerle anlatacağımı söylemek konusunda oldukça tereddütlüydüm. Yaşadıklarını küçümsediğimi mi düşüneceklerdi? Meğer endişelenmeme hiç gerek yokmuş. Zira yöntemimi açıkladığımda, yüzlerinde genellikle anlayışla dolu bir gülümseme belirdi. Tabii ki, dediler. Bizim de kendi karikatüristimiz var. Naci el-Ali! Kendisi hakkında derin bir saygıyla, neredeyse kutsal bir tavırla konuşuyorlardı”【2】 (Al-Ali, 2009: vii).Naci el-Ali olaylara sadece taraf-karşıt ikilemi ile bakmaz; evrensel, tarafsız ve eleştirel olmayı da önemserdi. Oğlu Halid, bu bağlamda babasından şu sözlerle bahsetmektedir: ‘’Babam hayatını Filistin’e adamıştı. Amacına sadıktı ve evine dönmeye hakkı olduğuna inanıyordu【3】. Ancak Filistin’den ve Filistin halkının başına gelen adaletsizlikten daha fazlasını da önemsiyordu. Dünyadaki yoksul insanlara sempati duyuyordu ve adaletsizliğe karşıydı. Zengin yoksul ayrımıyla mücadele etti daima. ABD’nin, İsrail’in saldırganlığına karşı çıktı, ama sadece onları eleştirmedi. Kendi tarafına da Filistin’in, Arap tarafının politikalarına da eleştirel baktı. Korkmuyordu bundan. Sadece karşısındakini değil, kendi tarafını da eleştirdi.’’ (Aydemir & Aparı, 2022).Naci el-Ali, sanat çalışmalarına yüklediği anlamı şu sözlerle ifade etmiştir: “Ressam olmak istiyordum ama akademik olarak hiç eğitim alamadım, sonra karikatürist olmaya karar verdim. Tablolar sadece özel günler içindir ama politik karikatürler insanların günlük hayatlarında moralini yükseltebilir. Bu basit dili kullanarak insanları harekete geçirmenin benim görevim olduğunu gördüm” (Mandell, 1987).Ekim 2023 sonrasında İstanbul Kültür Yolu Festivali kapsamında yayınlanan “Filistin Direnişinde Hanzala, Naci El-Ali” adlı albüm Filistinli karikatürist Naci el-Ali’yi, sanatını ve Filistin’i anlamak için önemli bir katkı sunmaktadır (Limon, 2024). Naci el-Ali’nin karikatürleri, Filistin direnişinin sembolü olmuştur ve tüm dünyaya çizimleriyle direnişin ruhunu anlatmaya devam etmektedir.Okuma Önerileriel-Ali, Naci (2024). Filistin Direnişinde: Hanzala. İstanbul: Farabi Kitap. Sacco, Joe (1993). Palestine: A Nation Occupied. Washington: Fantagraphics Books. Sacco, Joe (1996). Palestine: In the Gaza Strip. Washington: Fantagraphics Books.