Endonezya

^{Cakarta Şehir Görünümü (}Pixabay⁾

Endonezya (resmi adıyla Endonezya Cumhuriyeti), Güneydoğu Asya ile Avustralya kıtası arasında, Hint Okyanusu ile Pasifik Okyanusu'nun kesişim bölgesinde yer alan, 17.500'ü aşkın adadan oluşan dünyanın en büyük takımada devletidir. Yüzölçümü 1.904.569 km², nüfusu 2025 yılı ortası itibarıyla yaklaşık 284.44 milyon olan ülke, Hindistan, Çin ve ABD'nin ardından dünyanın dördüncü en kalabalık ülkesi ve mutlak rakam olarak en büyük Müslüman nüfuslu devletidir.

Yönetim biçimi başkanlık sistemine dayalı üniter cumhuriyet olup devlet başkanı, 20 Ekim 2024'te göreve başlayan Prabowo Subianto'dur. ^【1】Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto'nun imzaladığı 79/2025 sayılı Cumhurbaşkanlığı Düzenlemesi uyarınca Nusantara'nın 2028'e kadar ülkenin siyasi başkenti hâline getirilmesi hedeflenmektedir; bu geçiş sürecinde Cakarta yasal başkent olmayı ve yönetim organlarına ev sahipliği yapmayı sürdürmektedir.^【2】

Resmî dil Bahasa Indonesia, para birimi Rupiah (IDR), ideolojik temeli ise beş ilkeden oluşan Pancasila doktrinidir; ulusal motto, "çeşitlilik içinde birlik" anlamına gelen Bhinneka Tunggal Ika'dır.^【3】 Ülke ASEAN'ın kurucu üyesi, G-20 ve BRICS üyesidir. 2024'te Güneydoğu Asya’nın en büyük ekonomisi ve yaklaşık 1,4 trilyon dolarlık GSYİH ile dünyanın ilk 20 ekonomisinden biridir.^【4】

Endonezya bayrağı, “Sang Merah Putih” adıyla anılır. Bayrak, dikdörtgen biçiminde olup genişliği uzunluğunun üçte ikisi oranındadır. Üst bölümü kırmızı, alt bölümü beyaz renktedir ve iki renkli bölüm eşit ölçüdedir.^【5】 Bağımsızlık ilan bayrağının ilk nüshası, Fatmawati tarafından Japon Propaganda Hattı lideri Hitoshi Shimizu'nun genç Chairul Basri aracılığıyla temin ettiği pamuklu kumaştan hazırlanmıştır. Fatmawati, 1944 yılı Ekim ayında eline geçen kırmızı ve beyaz renkli bu iki blok kumaşı bir el dikiş makinesi (mesin jahit tangan) kullanarak birleştirmiştir. Bayrak, 17 Ağustos 1945 Cuma sabahı Sukarno’nun Pegangsaan Timur 56, Cakarta adresindeki evinde Bağımsızlık Bildirisi'nin okunmasının ardından ilk kez göndere çekilmiştir. "Bendera Pusaka" adıyla anılan bu orijinal nüsha, zamanla oluşan yıpranmalar nedeniyle 1969 yılından itibaren törenlerde yerini duplikalarına bırakmıştır. Günümüzde, kurşun geçirmez cam vitrinlerde özel iklimlendirme şartları altında korunmak üzere Ulusal Anıt'a (Monas) nakledilmiştir.^【6】

Endonezya’nın millî marşın“Indonesia Raya”dır. Marş, Wage Rudolf Supratman tarafından bestelenmiş ve ilk kez 28 Ekim 1928’de, İkinci Gençlik Kongresi sırasında Jakarta’daki Kramat 106 binasında kamuya açık biçimde seslendirilmiştir. Başlangıçta “Indonesia” adını taşıyan eser, Kasım 1928’de yayımlanırken başlığına “Raya” kelimesinin eklenmesiyle “Indonesia Raya” adını almıştır. Sömürge yönetimi döneminde marşın kamuya açık biçimde söylenmesi yasaklanmış; daha sonra belirli koşullarla kapalı alanlarda söylenmesine izin verilmiştir. 1958 tarihli hükümet düzenlemesiyle “Indonesia Raya”nın Endonezya Cumhuriyeti’nin millî marşı olduğu kabul edilmiş; marşın kullanım biçimi, sözleri, ritmi ve icrasına ilişkin esaslar belirlenmiştir.^【7】

Devlet arması, Hindu mitolojisindeki Tanrı Vişnu'nun bineği Garuda'dır. Arma, Batı Kalimantan Pontianak Sultanı Sultan Hamid II (Syarif Abdul Hamid Alkadrie) koordinasyonunda tasarlanmış ve 11 Şubat 1950'de RIS Kabine toplantısında resmen kabul edilmiştir.^【8】 Garuda Pancasila devlet arması, göğsünde devletin beş kuruluş ilkesini simgeleyen kalp biçimli bir kalkan taşır; bu kalkanın merkezindeki yıldız tek Tanrı inancını, zincir insancıllığı, banyan ağacı ulusal birliği, manda başı halk egemenliğini, pirinç ve pamuk başakları ise sosyal adaleti temsil eder. Armadaki tüy sayıları bağımsızlık tarihi olan 17 Ağustos 1945'i sembolize edecek şekilde tasarlanmıştır: Kanatların her birinde 17, kuyrukta 8, kuyruk kökünde 19 ve boyun kısmında 45 tüy bulunur. Pençeleriyle kavradığı şeritte ise Eski Cava dilinde "Çoklukta Birlik" anlamına gelen "Bhinneka Tunggal Ika" sloganı yer almaktadır.^【9】

^{Endonezya Takımadalarını Gösteren Tarihî Harita (}Picryl⁾

^{Borobudur Tapınak Alanı, Orta Cava, Endonezya (}Pxhere⁾

^{Prambanan’daki Vişnu Tapınağı, Orta Cava, Endonezya (}Worldhistory⁾

Cava’daki Sangiran ve çevresindeki bulgular, Homo erectus’un bölgede en az 1,5 milyon yıl öncesine uzanan varlığını göstermektedir.^【10】 Modern insanın bölgedeki varlığına ve kültürel dönüşümüne işaret eden Neolitik göç dalgaları ise pirinç tarımı ve hayvancılık gibi becerileri beraberinde getirmiş; bu göç süreci yaklaşık M.Ö. 1000 yılı dolaylarında tamamlanmıştır.^【11】

M.S. 7–11. yüzyıllar arasında gelişen Sriwijaya, Sumatra, Cava, Malay Yarımadası ve Güney Tayland’a kadar uzanan bir etki alanına sahip Hindu-Budist bir krallıktı.^【12】 Malaka Boğazı’ndaki ticaret gücünü elinde bulunduran Sriwijaya, Hindistan ile Çin arasındaki deniz ticareti güzergâhında önemli bir konuma sahipti. Krallıkta Budizm gelişmiş; bu durum Budist dinî uygulamalarla ilişkili arkeolojik buluntularla desteklenmiştir. Sriwijaya’nın tarihine ilişkin yazılı kaynaklar arasında Tang ve Song hanedanlarına ait Çin kayıtları ile I-Tsing ve Chao Ju Kua gibi seyyahların notları yer almaktadır. Srivijaya, 1025'te Güney Hindistan Chola İmparatorluğu'nun Palembang'a düzenlediği deniz seferiyle sarsılmış, 13. yüzyıl sonlarında tarihe karışmıştır.^【13】 Aynı dönemde Orta Cava'da Sailendra hanedanı Budist Borobudur tapınağını, Hindu Mataram hanedanı ise Prambanan tapınağını inşa etmiştir.^【14】

Majapahit İmparatorluğu (1293-yak. 1527), Kertarājasa Jayawardhana tarafından 13. yüzyılın sonunda Cava'da kurulmuş; Hayam Wuruk (1350-1389) döneminde başvezir Gajah Mada’nın idaresindeki askeri seferler sonucunda geniş bir etki alanına sahip Hindu-Budist bir thalassokrasisine dönüşmüştür. 1365 tarihli Nagarakṛtāgama’da tasvir edilen bu güç, Sumatra'dan Malaya yarımadasına kadar uzanan bir vassal devletler ağını kontrol etmiştir.^【15】 Majapahit İmparatorluğu, modern Endonezya milliyetçiliği bağlamında sömürge öncesi siyasal birlik tartışmalarında sıkça anılan tarihsel yapılardan biridir. 15. yüzyıldan itibaren zayıflamaya başlamıştır. Hindu-Budist aristokrasinin ve dini geleneğin bir kısmının Bali'ye sığındığı bu süreç, 1527 yılında yükselen İslami güçlerin (özellikle Demak Sultanlığı) etkisiyle merkezi otoritenin tamamen çökmesiyle son bulmuştur.^【16】

İslamlaşma sürecine ilişkin en eski yazılı belge, Doğu Cava Gresik-Leran'da bulunan Fâtıma bint Meymûn adına 475/1082 tarihli mezar taşıdır. 1292'de Kuzey Sumatra Perlak'a uğrayan Marco Polo halkının Müslüman olduğunu bildirmiş; Pasai-Samudra Sultanı el-Melikü's-Sâlih'in 696/1296-97 tarihli mezar taşı bu süreci teyit etmiştir.^【17】 Endonezya’da İslam, VII-XVI. yüzyıllar arasında Arap, Fars ve Hintli Müslüman tüccarların etkin olduğu deniz ticareti güzergâhları üzerinden yayılmış; bu süreçte Güney Hindistan, Seylan, Arap-Fars çevresi ve Hadramut-Yemen bağlantıları etkili olmuştur. XIII. yüzyılda ise özellikle Sumatra’nın kuzeyinde, Açe’nin doğu kıyısında kurulan Samudra Pasai Krallığı ile İslam siyasi bakımdan daha görünür hâle gelmiştir.^【18】 Aceh, Demak, Banten, Mataram İslam, Ternate ve Tidore gibi sultanlıklar 16. yüzyıldan itibaren siyasi hâkimiyeti ellerine geçirmiştir.^【19】

^{Hollanda Doğu Hindistan Şirketi'nin (VOC) Güneydoğu Asya Ticaret Bölgelerini Gösteren 17. Yüzyıl Sonu Haritası (}World History⁾

Hollandalılar, Portekizlilerin 1511’de Malakka’yı fethederek kurduğu baharat tekelini kırmak amacıyla 20 Mart 1602’de Birleşik Eyaletler Genel Kurulu tarafından verilen 21 yıllık tekel imtiyazıyla Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC)'yi kurmuşlardır. Toplamda 6,4 milyon gulden olan başlangıç sermayesi, tarihin ilk halka açık hisse ihracı (IPO) yoluyla finanse edilmiş ve bu yapı VOC'yi tarihin ilk modern anonim şirketi kılmıştır. Şirket, ticari hedeflerinin ötesinde Hollanda devleti tarafından devredilen egemenlik yetkileriyle donatılmış; bu kapsamda kendi adına antlaşma imzalama, kale inşa etme, para basma, ordu kurma, savaş yürütme ve sömürge bölgelerine vali atama haklarını kullanarak faaliyet göstermiştir.^【20】

Jan Pieterszoon Coen, 30 Mayıs 1619’da Jayakarta’ya saldırarak kenti yerle bir etmiş; Jayakarta’nın kalıntıları üzerinde yükselen Batavia, VOC’nin geniş ticaret imparatorluğunun merkezi hâline gelmiştir. VOC, Maluku’da baharat tekeli kurmak amacıyla 1620’lerde Banda halkını sürmüş, kovmuş veya katletmiş; bölgeye köle emeği kullanan Hollandalı yerleşimciler yerleştirmeye çalışmıştır. Bu tekel düzeni, pala üretiminin Banda ile sınırlandırılması, başka bölgelerdeki baharat bitkilerinin imha edilmesi ve hongi seferleriyle yabani cengkeh ağaçlarının yok edilmesi gibi uygulamalarla sürdürülmüştür.^【21】

XVIII. yüzyılın sonlarında VOC’nin Endonezya’daki konumu zayıflamış; şirketin dış bölgelerdeki bazı merkezleri sembolik varlıklara dönüşmüş, Ambon’daki karanfil tekeli çözülmeye başlamış ve VOC mali açıdan gerilemiştir. Şirket, savaşlar nedeniyle yıpranmış; yolsuzluk, verimsizlik ve mali kriz ortamında eski gücünü kaybetmiştir. 1795’te Hollanda hükümdarı V. Willem’in Napolyon ordularından kaçarak denizaşırı Hollanda yöneticilerine bölgeleri İngilizlere devretme talimatı vermesinin ardından İngilizler Ambon ve Banda’yı 1796’da ele geçirmiştir. Cava’da ise Napolyon yönetimi tarafından görevlendirilen Herman Willem Daendels’in ardından İngiliz donanması 1811’de Batavia’ya ulaşmış; Batavia’nın düşmesi ve Janssens’in teslim olmasıyla Cava İngiliz yönetimine geçmiştir. Thomas Stamford Raffles, 1811–1816 yılları arasında Cava’da “Lieutenant-Governor” olarak görev yapmıştır. Raffles döneminde “land rent” adı verilen arazi vergisi sistemi uygulanmış, köy sömürge idaresinin temel birimi olarak ele alınmış ve Cava’daki yerel görevliler Avrupa merkezli devlet bürokrasisinin parçası olarak değerlendirilmiştir.^【22】

1824 Anglo-Hollanda Antlaşması ile takımadaların kontrolünü güvenceye alan Hollanda, 1825-1830 Cava Savaşı (Pangeran Diponegoro) ve 1873-1904 Açe Savaşı ile egemenliğini pekiştirmiştir. 1830'da yürürlüğe giren Cultuurstelsel (Zorunlu Yetiştirme Sistemi), köylüleri ihraç ürünlere (kahve, şeker, çivit) mecbur bırakmış; 1870 sonrası liberal sömürgeciliğe evrilmiş, 1901'den itibaren Hollanda sömürge yönetiminde Ethische Politiek olarak anılan yeni bir politika çerçevesi uygulanmaya başlanmıştır.^【23】 20. yüzyıl başında eğitimli yerli aydınlar tarafından Budi Utomo (1908), Sarekat Islam (1912), Muhammediyye (18 Kasım 1912, Kiai Hacı Ahmed Dahlân, Yogyakarta), Nahdatül Ulema (1926), Endonezya Komünist Partisi (PKI, 1920) ve Sukarno önderliğindeki Endonezya Milliyetçi Partisi (PNI, 1927) kuruldu. 28 Ekim 1928 Sumpah Pemuda (Gençlik Yemini) — "tek vatan, tek millet, tek dil" — millî bilincin sembolik temelini attı.^【24】

^{Sukarno (}Store norske leksikon⁾

Mart 1942'de Japonya takımadaları işgal etti; Hollanda yönetimi çekildi. Japonya'nın teslim olmasından iki gün sonra, 17 Ağustos 1945 sabahı Sukarno ve Muhammed Hatta Cakarta'da bağımsızlığı ilan etti. 18 Ağustos'ta kabul edilen UUD 1945 Anayasası, 1 Haziran 1945'te Sukarno'nun önerdiği Pancasila'yı devletin ideolojik temeli olarak belirledi. Müttefikler bağımsızlığı tanımayıp bölgeyi Hollanda'ya teslim ettiler; dört yıl süren silahlı ve diplomatik mücadelenin ardından Yogyakarta'yı geri alan Yarbay Suharto'nun 1 Mart 1949 harekâtı ve BM-ABD arabuluculuğu sonucunda 27 Aralık 1949 Lahey Yuvarlak Masa Konferansı ile Hollanda egemenliği Endonezya'ya devredildi. Ülke, 28 Eylül 1950'de BM'nin 60. üyesi oldu. Sukarno 1955'te Bandung Konferansı ile Bağlantısızlar'ın kurucu liderlerinden biri konumuna yükseldi; 5 Temmuz 1959'da başkanlık kararnamesiyle çok partili parlamenter sistemi askıya alarak "Güdümlü Demokrasi" (1959-1965) dönemini başlattı.^【25】

30 Eylül 1965 (G30S) gecesi PKI'nın yönettiğinden şüphelenilen bir grubun altı general ve bir alt-rütbe subayı kaçırmasıyla patlak veren kriz, General Suharto önderliğindeki ordu tarafından hızla bastırıldı. Ardından başlayan antikomünist tasfiye sırasında tahminen 400.000 ila 500.000 kişi öldürüldü. 11 Mart 1966'da imzalanan Supersemar belgesiyle Sukarno'dan Suharto'ya yetki devredildi; Suharto, Mart 1968'de MPRS tarafından cumhurbaşkanı olarak atandı. 1976'dan 1999 yılına kadar Doğu Timor Endonezya'ya dahil edildi.^【26】

^{Prabowo Subianto (}Anadolu Ajansı⁾

1997 Asya mali krizinin tetiklediği rupiah çöküşü, yolsuzluk iddiaları ve öğrenci protestoları 21 Mayıs 1998'de Suharto'yu istifaya mecbur bıraktı. Başkan Yardımcısı B. J. Habibie'nin devreye girmesiyle başlayan Reformasi sürecinde 1999-2002 arasında anayasa dört kez değiştirildi; cumhurbaşkanlığı iki dönemle sınırlandı, Mahkamah Konstitusi ve DPD kuruldu, ordunun siyasetteki anayasal rolü tasfiye edildi.^【27】 Habibie'yi Abdurrahman Wahid (1999-2001, Temmuz 2001'de ulusal meclis tarafından görevden alındı), ülkenin ilk kadın cumhurbaşkanı Megawati Sukarnoputri (2001-2004) ve 2004'teki ilk doğrudan seçimde %60'ın üzerinde oy alan Susilo Bambang Yudhoyono (iki dönem, 2004-2014) izledi. Joko Widodo (Jokowi) 2014 seçimlerini %53,15 ile kazanıp 2019'da yeniden seçildi.^【28】Altyapı yatırımları, Jakarta-Bandung yüksek hızlı treni ve başkentin Nusantara'ya taşınması kararı bu dönemin simgeleri oldu.^【29】

14 Şubat 2024'te gerçekleştirilen seçimde Prabowo Subianto – Gibran Rakabuming Raka ikilisi %58,6 oyla galip geldi. Anayasa Mahkemesi 22 Nisan 2024'te seçim sonuçlarına yapılan itirazları reddetti^【30】

^{Endonezya Harita Üzerinde Gösterimi (}Anadolu Ajansı⁾

Endonezya takımadaları yaklaşık 17.508 ada, 54.716 km kıyı şeridi ile 3,3 milyon km²'lik deniz alanından oluşur.^【31】

Kara sınırları kuzeyde Malezya, doğuda Papua Yeni Gine, güneydoğuda Doğu Timor ile; deniz sınırları ise Avustralya, Hindistan, Singapur, Filipinler, Palau, Tayland ve Vietnam ile çizilir.^【32】 Adalar dört ana gruba ayrılır: Büyük Sunda (Sumatra, Cava, Kalimantan, Sulavesi), Küçük Sunda (Bali, Lombok, Flores, Timor), Maluku ve Papua.^【33】 Cava, 153 milyonu aşkın nüfusuyla dünyanın en kalabalık adasıdır.^【34】

^{Meraki Yanardağı, Endonezya (}Flickr⁾

Endonezya, "Pasifik Ateş Çemberi" (Ring of Fire) üzerinde yer alması nedeniyle sismik ve volkanik hareketliliğin dünyada en yoğun yaşandığı ülkelerden biridir. Jeolojik bakımdan dünyanın en aktif bölgeleri arasında bulunan ülkede yaklaşık 130 aktif yanardağ yer almaktadır. Bölgedeki sismik hareketliliğin bir parçası olan Sumatra adasındaki Toba Gölü, dünyanın en büyük volkanik/kaldera gölü olma özelliğini taşımaktadır. Ülkedeki volkanik faaliyetler; Merapi, Sinabung, Marapi ve Anak Krakatau gibi aktif yanardağlar üzerinden düzenli olarak raporlanmaktadır.^【35】

Endonezya, üç tektonik plakanın birleşme noktasındaki konumuyla sismik ve volkanik aktiviteye açık bir coğrafyadır.^【36】 Nem oranının %70-90 arasında seyrettiği ülkede tropikal kıyı iklimi hâkimdir.^【37】 Sıcaklık farklarının az olduğu bu yapıda, ovalarda sıcaklık 25-27 °C, dağlarda ise 20 °C civarındadır;^【38】genel sıcaklık 18 derecenin altına düşmemektedir.^【39】 Yıllık yağış miktarı ortalama 2.000 mm iken bazı bölgelerde bu rakam belirgin biçimde artmaktadır. İklim, muson rüzgârlarının yön değiştirmesiyle şekillenen iki belirgin dönemden oluşur.^【40】

^{Batı Kalimantan’da Palmiye Yağı Plantasyonlarının Havadan Görünümü (}Flickr⁾

Toprakların %70'i gür yağmur ormanları, bataklıklar ve mangrovlarla kaplıdır; bu oran Papua ve Kalimantan'da %80'i geçmektedir. Bitki örtüsü, çapı 1 metreyi aşan Rafflesia arnoldi çiçeğinden ekonomik değeri yüksek tik, kâfur ve sagu palmiyelerine kadar 45.000 farklı türü barındırır.^【41】Yaban hayatı ise orangutan, kaplan, fil ve gergedan gibi memelilerin yanı sıra Komodo ejderi ve Papua'ya özgü keseli hayvanlarla oldukça zengindir. Ancak bu doğal varlık, palmiye yağı üretimi ve kontrolsüz kesimler nedeniyle her yıl %1 oranında azalmaktadır.^【42】

Endonezya küresel nikel rezervlerinin yaklaşık %42'sine ev sahipliği yaparken 2024 yılında küresel nikel maden üretiminin yaklaşık %59'unu karşılamıştır. Sulawesi-Morowali (IMIP) ve Halmahera-Weda Bay (IWIP) dünyanın en büyük nikel işleme kümeleri arasındadır.^【43】 Endonezya, palmiye yağı üretiminde dünya ölçeğinde başlıca üreticiler arasında yer almakta ve küresel üretimin %57'sini karşılamaktadır. 2024'te toplam CPO ve PKO üretimi 52,76 milyon tona ulaşmıştır.^【44】 Ülke aynı zamanda dünyanın en büyük termal kömür ihracatçısı konumundadır.^【45】Endonezya, 2024 itibarıyla bakır rezervlerinde yaklaşık 21 milyon tonla dünyada ilk 10 içinde; bakır madeni üretiminde ise üst sıralardadır.^【46】

U.S. EIA verilerine göre 2023 elektrik üretiminin %64'ü kömürden, %16'sı doğal gazdan sağlanmıştır; yenilenebilir pay %18'i biyokütle ve hidroelektrik üzerinden doldurur.^【47】 Endonezya jeotermal enerjide dünyada ikincidir^【48】; Endonezya’nın jeotermal enerji alanındaki kurulu kapasitesi, 2025 yılı itibarıyla 2.744 MW seviyesine ulaşmıştır. Toplam jeotermal enerji potansiyelinin 23.742 MW olduğu ve mevcut durumda bunun yalnızca yaklaşık %10’unun değerlendirilebildiği belirtilmektedir.^【49】 Çin-Endonezya ortak finansmanı ile inşa edilen Jakarta-Bandung yüksek hızlı treni "Whoosh" (142,3 km, saatte 350 km), 2 Ekim 2023'te hizmete girerek ASEAN'ın ilk yüksek hızlı demiryolu hattı olmuştur. ^【50】Deniz ticaretinde Tanjung Priok bölgenin en büyük konteyner limanlarından biri; Soekarno-Hatta Havalimanı ise en yoğun hava ulaşım merkezleri arasındadır.^【51】 Kent içi ulaşımda ise dünyanın en uzun metrobüs ağı olan TransJakarta^【52】 ve 2019'da operasyona başlayan MRT-LRT sistemleri Cakarta'nın modern ulaşım ağını tamamlamaktadır.^【53】

Global Forest Watch verilerine göre Endonezya, 2001-2024 döneminde kümülatif olarak 32 milyon hektar ağaç örtüsü kaybı yaşamıştır; bu kaybın yaklaşık %72'si palm yağı plantasyonlarını da kapsayan kalıcı tarım faaliyetlerinden kaynaklanmaktadır.^【54】 Resmi makamlar (KLHK) ise 2021-2022 döneminde net ormansızlaşmanın 104 bin hektar seviyesine gerilediğini teyit etmektedir.^【55】 2015 El Niño yangınları^【56】 ve 2019 turba yangınları, komşu ülkelere ulaşan sınır ötesi "haze" krizine yol açmıştır.^【57】 Cakarta, zemin çökmesi sorunuyla anılan büyük kıyı kentleri arasında yer almaktadır. Kuzey mahallelerinde yıllık çökme hızı 25 cm'yi, yüzey alanının %40'ı deniz seviyesinin altını bulmaktadır.^【58】

^{Batı Papua Açıklarında Mercan Resifi ve Denizel Biyoçeşitlilik (}Pexels⁾

26 Aralık 2004 Sumatra depremi ve tsunamisi (Mw 9,1), toplam 227.898 ölü veya kayba yol açmış; en ağır etkilenen ülke olan Endonezya’da 167.540 ölü/kayıp ve 4,451.6 milyon dolar zarar kaydedilmiştir. ^【59】28 Eylül 2018 Sulawesi depremi ve tsunamisi (Mw 7,5), deprem, tsunami ve sıvılaşmanın etkisiyle büyük yıkıma yol açmış; tahminen 4.340 kişi hayatını kaybetmiş, bunların 1.252’si tsunami nedeniyle ölmüştür. Palu Körfezi içinde tsunami tırmanma yüksekliği 10 metrenin üzerine çıkmıştır.^【60】 22 Aralık 2018 Sunda Boğazı tsunamisi 437 kişinin ölümüne yol açmış^【61】; 21 Kasım 2022 Cianjur depremi ise Mw 5,6 büyüklüğünde olup 600’ü aşkın can kaybıyla sonuçlanmıştır.^【62】 2025 sonundaki Sumatra selleri yüksek can kaybı ve yaygın etkileri nedeniyle dikkat çekmiştir.^【63】

Endonezya, Güneydoğu Asya’nın en geniş mercan resifi alanına sahip olup dünya mercan türlerinin %75’inden fazlasını barındırmaktadır. 2011 izleme verileri, ülkedeki mercan resiflerinin yaklaşık %30,76’sının kötü durumda olduğunu göstermektedir.^【64】

• Dünya Bankası verilerine göre Endonezya’nın 2024 yılı nominal GSYİH’si yaklaşık 1,4 trilyon ABD dolarıdır.
• Satın alma gücü paritesi bazında GSYİH’si yaklaşık 5 trilyon uluslararası dolara yaklaşmaktadır.^【65】
• BPS verilerine göre Endonezya ekonomisi 2023’te %5,05, 2024’te %5,03, 2025’te %5,11 oranında büyümüştür.
• BPS verilerine göre kişi başına GSYİH 2025’te 5.083,4 ABD doları olarak kaydedilmiştir.
• BPS’nin en güncel enflasyon bültenine göre Nisan 2026’da yıllık TÜFE enflasyonu %2,42 olmuştur.
• BPS’nin en güncel iş gücü bültenine göre Şubat 2026’da açık işsizlik oranı, yani TPT, %4,68 olarak açıklanmıştır.
• Bank Indonesia verilerine göre döviz rezervleri Mart 2026 sonunda 148,2 milyar ABD doları düzeyindedir; bu tutar 6,0 aylık ithalatı ya da dış borç servisiyle birlikte 5,8 aylık ithalatı karşılayacak seviyededir.^【66】

BPS verilerine göre 2024 yılında Endonezya’nın ihracat değeri 266.529,2 milyon ABD doları olmuş ve bu tutar 2023’e kıyasla %2,70 artış göstermiştir. 2024 yılında Endonezya’nın ithalatı 235.199,6 milyon ABD doları olmuş ve %5,42 artmıştır. Bu iki veriye göre 2024 yılı dış ticaret dengesi 31.329,6 milyon ABD doları fazla vermiştir. BPS’nin 2024 ithalat istatistiklerine göre Endonezya’nın başlıca ithalat kaynakları ; Tiongkok/Çin (73.853,1 milyon dolar; %31,40), Singapur (21.533,9 milyon dolar; %9,16) ve Japonya’dır (14.982,5 milyon dolar; %6,37). ^【67】

Başlıca ihraç kalemleri palm yağı, kömür, nikel türevleri, tekstil-giyim, otomotiv parçaları ve elektroniktir.

Endonezya dünyanın en büyük palm yağı üreticisidir; 2022 itibarıyla palm yağı ekim alanı 16,83 milyon hektar, üretimi ise 46,82 milyon ton olarak kaydedilmiştir. Aynı rapora göre Endonezya, dünya palm yağı ihracatının %55’ten fazlasını kontrol eden en büyük CPO ihracatçısıdır.^【68】ABD Ticaret Bakanlığı’nın Indonesia Digital Economy sayfasına göre Endonezya’nın dijital ekonomisi Güneydoğu Asya’nın en hızlı büyüyenlerinden biridir. Hükûmet, dijital ekonomiyi ulusal öncelik olarak konumlandırmış; “Making Indonesia 4.0”, “Digital Indonesia Roadmap 2021–2024” ve 2023–2030 Ulusal Dijital Ekonomi Geliştirme Stratejisi gibi programlarla bu dönüşümü desteklemiştir. Sayfada, dijital ekonominin 2025 itibarıyla 130 milyar doları aşmasının beklendiği, büyümenin özellikle e-ticaret ve fintek tarafından sürüklendiği belirtilmektedir. Ayrıca 2024 başı itibarıyla internet penetrasyonunun %79,5 düzeyine ve internet kullanıcı sayısının 221 milyonun üzerine çıktığı ifade edilmektedir. Endonezya’nın dijital ekosisteminde GoTo (Gojek-Tokopedia birleşimi), Shopee ve Lazada gibi bölgesel şirketlerin öne çıktığı, bu şirketlerin dijital bankacılık, lojistik ve bulut hizmetlerine yatırım yaptığı da kaydedilmektedir.

^【69】

Doğrudan yabancı yatırımlar Endonezya’da BKPM / Yatırım Bakanlığı ve OSS sistemi üzerinden yürütülen izin ve kayıt süreçleri çerçevesinde koordine edilmektedir.^【70】 Endonezya, ASEAN ülkeleriyle çeşitli serbest ticaret düzenlemelerine taraf olup, RCEP Anlaşması ülkede 2 Ocak 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir.^【71】 Türkiye ile Endonezya arasında Kapsamlı Ekonomik Ortaklık Anlaşması (CEPA) müzakereleri 2017 yılında başlamış ve müzakere süreci devam etmektedir.^【72】

Anayasal temel UUD 1945'tir; Reformasi sonrası 1999-2002 arasında dört kez değiştirilmiştir.^【73】 Hukuk sistemi karma niteliktedir: Hollanda medeni hukuku (Roma-Cermen), yerel adat (örf) hukuku ve İslam hukuku bir arada uygulanır.^【74】 Aceh Özel Bölgesi'nde, özel otonomi statüsü çerçevesinde şeriat hukuku resmî olarak uygulanmaktadır.^【75】

Endonezya, anayasanın 1. maddesi gereği üniter cumhuriyet (NKRI) olup başkanlık sistemini benimsemiştir. Hindistan ve ABD'nin ardından dünyanın en büyük üçüncü demokrasisi olarak nitelendirilir.^【76】

Endonezya’da MPR (Halk Danışma Meclisi), DPR ve DPD üyelerinden oluşur. MPR’nin görev ve yetkileri arasında 1945 Anayasası’nı değiştirmek ve belirlemek ile cumhurbaşkanı ve/veya cumhurbaşkanı yardımcısını göreve başlatmak yer alır.^【77】 25 Ağustos 2024 tarihli KPU kararıyla 2024 genel seçimleri sonucunda DPR üyeleri belirlenmiş olup DPR’nin üye sayısı 580’dir.^【78】 DPD’de ise her eyalet dört üyeyle temsil edilir; 38 eyalet esas alındığında toplam üye sayısı 152’dir.^【79】 Cumhurbaşkanı hem devlet hem hükümet başkanı sıfatıyla 5 yıl görev yapar, en fazla iki dönem seçilebilir; 2004'ten itibaren doğrudan halk tarafından seçilmektedir. Yargıda Mahkamah Konstitusi anayasa yargısını, Mahkamah Agung genel yargıyı yürütür; İslam aile hukukunu Pengadilan Agama ele alır. Bağımsız kurumlar arasında KPU (Seçim Komisyonu) ve KPK (Yolsuzlukla Mücadele Komisyonu) anayasal özerklikle çalışır. Oy kullanma yaşı 17'dir (evliyse daha genç); polis ve asker oy kullanamaz.^【80】

Papua'nın 2022-2023'te bölünmesinden sonra toplam eyalet sayısı 38'e yükselmiştir: 2022'de UU No. 14, 15 ve 16 ile kurulan Papua Selatan, Papua Tengah, Papua Pegunungan ile 17 Kasım 2022'de kurulan Papua Barat Daya, Papua adasındaki yeni birimlerdir.^【81】 Beş eyaletin özel statüsü vardır: DKI Jakarta (başkent özel bölgesi), DI Yogyakarta (sultanlığa dayalı), Aceh (özel otonomi, şeriat), Papua ve Papua Barat (yerli nüfus haklarına özel korumalar içeren özel otonomi). Eyaletler altında kabupaten (kırsal ilçe) ve kota (şehir), bunların altında kecamatan (ilçe), daha sonra kelurahan/desa (mahalle/köy) bulunmaktadır.

2024 genel seçimlerinde 18 parti yarışmış, parlamento barajı olan %4'ü 8 parti geçmiştir. 2024-2029 DPR dağılımı şöyledir:^【82】

21 Ekim 2024’te Prabowo'nun kurduğu Merah Putih Kabinesi (Kırmızı-Beyaz Kabine), 48 bakan, 55-56 bakan yardımcısı ve beş bakan düzeyinde kurum başkanından oluşan Reformasi sonrası en kalabalık hükümettir; Ekonomi Koordinatörü Airlangga Hartarto, Savunma Bakanı emekli general Sjafrie Sjamsoeddin, Dışişleri Bakanı Sugiono'dur.^【83】

Proje, 15 Şubat 2022'de kabul edilen UU No. 3/2022 (Başkent Kanunu) ile yasal zemine kavuşmuştur. Yeni başkent adı 80 aday arasından eski Cava dilinde "takımada" anlamına gelen Nusantara olarak seçilmiştir.^【84】 Nusantara, Doğu Kalimantan Penajam Paser Utara bölgesinde, Cakarta'ya 1.300-2.000 km uzaklıkta kurulmaktadır. 17 Ağustos 2024'te Endonezya'nın 79. Bağımsızlık Günü kutlamaları, ilk kez başkent dışında, yeni inşa edilen Garuda Başkanlık Sarayı'nda düzenlenerek proje sembolik olarak faaliyete geçmiştir. Toplam maliyetin 32-33 milyar dolar civarında olması ve inşaatın 2045'e kadar tamamlanması hedeflenmektedir. Bütçe tahsisi 2024'te yaklaşık Rp 42,5 trilyondan 2025'te Rp 13,8 trilyona, 2026'da ise Rp 6,26 trilyona (yaklaşık 387 milyon dolar) gerilemiştir. Perpres No. 79/2025 ile Nusantara'nın 2028'den itibaren resmî "Siyasi Başkent" olarak işlev göreceği kararlaştırılmıştır; Prabowo yeni başkenti ilk kez 12 Ocak 2026'da ziyaret ederek inşaatın hızlandırılmasını istemiştir.^【85】

^{Cakarta’da Yoğun Trafik ve Kentsel Gündelik Yaşam (}Pexels⁾

Endonezya, Güneydoğu Asya’nın en kalabalık ülkesi olup nüfusu artmayı sürdürmektedir. BPS’nin 2020 Nüfus Sayımı sonuçlarına göre ülke nüfusu 270.203.917 kişidir. Aynı kurumun 2025 orta yıl nüfus verisi, nüfusun 284.438,8 bin kişiye, yani yaklaşık 284,44 milyona ulaştığını göstermektedir. 2020 sayımına göre nüfusun %56,10’u Cava Adası’nda yaşamaktadır.^【86】

Kentleşme, Endonezya’nın demografik yapısındaki başlıca eğilimlerden biridir. Bappenas’ın 2025 tarihli açıklamasına göre bugün Endonezya nüfusunun %56’sından fazlası kentlerde yaşamaktadır; bu oranın 2045’e kadar %72,9’a yükselmesi beklenmektedir. Bu durum, nüfus yoğunluğunun özellikle büyük kentsel alanlarda arttığını ve kentleşmenin ülkenin toplumsal ve ekonomik yapısını belirleyen temel süreçlerden biri hâline geldiğini göstermektedir.^【87】

Endonezya 300'ü aşkın etnik grup ve 700'den fazla dili barındırır. 2010 sayımı temelli etnik kompozisyon: Cavalılar %40,06, Sundalılar %15,51, Malay %3,70, Batak %3,58, Maduralı %3,03, Betavili %2,88, Minangkabau %2,73, Bugis %2,71, Balili %1,66, Açeli %1,44 ve Çinli Endonezyalılar yaklaşık %1,20 olarak dağılmıştır.^【88】

İçişleri Bakanlığı 2024 sivil kayıt verilerine göre dinsel dağılım %87,09 Müslüman, %7,38 Protestan, %3,07 Katolik, %1,67 Hindu (büyük çoğunlukla Bali), %0,71 Budist, %0,03 Konfüçyüsçü şeklindedir. Devlet, Pancasila doktrini çerçevesinde altı resmî dini tanır; Müslümanların büyük çoğunluğu Sünni ve Şâfiî mezhebine mensuptur.^【89】

UNDP'nin 6 Mayıs 2025'te yayımladığı İnsani Gelişme Raporu 2025, Endonezya'yı 193 ülke arasında 113. sırada, HDI skoru 0,728 ile "yüksek insani gelişme" kategorisinde konumlandırmıştır. Bileşenler: yaşam beklentisi 71,1 yıl, beklenen eğitim süresi 13,3 yıl, ortalama okullaşma süresi 8,7 yıl, kişi başı SAGP gelir 13.700 dolardır.^【90】

^{Orta Java’da Bir Eğitim Ortamı (}Unplash⁾

Endonezya 50 milyonu aşkın öğrenci, 3 milyon civarı öğretmen ve 300.000 dolayında okulla dünyanın dördüncü büyük eğitim sistemini yönetir. Genel eğitim Kementerian Pendidikan Dasar dan Menengah ile Kementerian Pendidikan Tinggi, dinî okullar (madrasa ve pesantren) ise Kementerian Agama tarafından yürütülür.^【91】

Sistem 6+3+3+4 modelini izler: SD (6 yıl ilkokul), SMP (3 yıl ortaokul), SMA/SMK (3 yıl lise/meslek lisesi), üniversite. 2015'te yürürlüğe giren "Wajib Belajar 12 Tahun" programı 12 yıllık zorunlu eğitimi tanımlar. 2002 Anayasa değişikliğiyle merkezî ve bölgesel bütçelerin %20'sinin eğitime ayrılması anayasal zorunluluk hâline gelmiştir; UU Sisdiknas No. 20/2003 bu hükmü somutlaştırır. Okuryazarlık oranı 2021 itibarıyla %96'yı aşmıştır. Ülkenin önde gelen yükseköğretim kurumları arasında Universitas Indonesia, Institut Teknologi Bandung, Universitas Gadjah Mada, IPB ve ITS Surabaya sayılabilir. 2020'de başlatılan "Merdeka Belajar" reformu ve 2021 tarihli Asesmen Nasional değerlendirme sistemi güncel eğitim politikalarının temel bileşenleri arasında yer almaktadır.^【92】

^{Pramoedya Ananta Toer (}Store norske leksikon⁾

Modern Endonezya edebiyatı 1920'lerde Bahasa Indonesia temelinde şekillenmiş; Abdul Muis'in Salah Asuhan (1928), Takdir Alisjahbana'nın Layar Terkembang (1933) romanları öncü eserler sayılır. Bağımsızlık savaşı dönemi olan "Angkatan 45" kuşağının en önemli şairi Chairil Anwar (1922-1949), "Aku" şiiriyle Endonezyaca lirik dili köklü biçimde yenilemiştir.Endonezya edebiyatının önde gelen isimlerinden Pramoedya Ananta Toer (1925–2006), 1965 sonrası dönemde tutuklanmış ve Buru Adası’nda uzun süre alıkonulmuştur. Bu dönemde tasarladığı ve daha sonra yayımlanan dört ciltlik “Buru Dörtlemesi” (Bumi Manusia, Anak Semua Bangsa, Jejak Langkah, Rumah Kaca; 1980–1988), Hollanda sömürge dönemi Endonezyası’nı konu edinmektedir. Eserler, Suharto dönemi boyunca Endonezya’da yasaklı kalmıştır.^【93】

^{Wayang Kulit Gölge Oyunu Gösterisinden Bir Sahne (}Flickr⁾

^{Gamelan Enstrümanları Koleksiyonu (}Flickr⁾

UNESCO'nun 2003'te İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Başyapıtları Listesi'ne aldığı wayang (gölge oyunu), manda derisinden kesilmiş wayang kulit kuklaları, ahşap wayang golek ve wayang klitik türleriyle Cava kökenli kukla tiyatrosudur; geceden sabaha süren oyunlarda dalang (kuklacı-anlatıcı) genellikle Ramayana ve Mahabharata destanlarını sahneler.^【94】

Gamelan, bronz gong, metalofon (saron, kenong, bonang), ksilofon ve kendang davulundan oluşan orkestradır; en eski görsel tanıkları Borobudur kabartmalarındadır ve 15 Aralık 2021'de UNESCO listesine eklenmiştir.^【95】 Angklung (bambu enstrüman, UNESCO 2010), Aceh'in grup dansı Saman (UNESCO 2011), Bali'nin Kecak ve Barong dansları diğer ikonik formlardır.

Batik, erimiş balmumu aracılığıyla kumaşa desen işlenip boyanan geleneksel tekniktir; UNESCO 2009'da listeye almıştır. Motifler bölgelere göre farklılaşır: Yogyakarta ve Surakarta saray batikleri geleneksel, Pekalongan-Cirebon batikleri Çin ve Arap etkisini yansıtır.^【96】

Mimaride iki anıtsal eser öne çıkar: Borobudur (UNESCO 1991), MS 780-840'ta Sailendra hanedanı tarafından inşa edilen dünyanın en büyük Budist anıtı; Prambanan (UNESCO 1991), 9. yüzyıla ait Endonezya'nın en büyük Hindu tapınağı.

Geleneksel mimaride Batı Sumatra Minangkabau'nun boynuz biçimli rumah gadang, Sulawesi Toraja'nın tongkonan, Batı Sumatra Batak'ın rumah bolon, Cava'nın sivri çatılı joglo konutları ve Bali'nin çok katlı meru tapınak çatıları bölgesel çeşitliliği simgeler. İstiklal Camii (Cakarta), Güneydoğu Asya'nın en büyük camisi olarak Müslüman kimliğin modern simgesidir.

^{Nasi Goreng (Fotoğraf: Emine Nur Erdem)}

Nasi goreng (kızarmış pirinç), kecap manis (soya sosu), sarımsak, arpacık soğanı ve yumurta eşliğinde hazırlanan ulusal yemektir. Batı Sumatra Minangkabau mutfağından gelen rendang (dana etinin hindistan cevizi sütü ve karmaşık baharat karışımıyla saatlerce pişirilmesi) Idul Fitri başta olmak üzere önemli törenlerde vazgeçilmezdir. Sate/satay bambu şişlere geçirilmiş etin kömür ateşinde fıstık sosuyla pişirildiği şiş kebaptır. Gado-gado (fıstık soslu sebze salatası), soto (çorba), bakso, mie goreng, bebek betutu (Bali'nin baharatlı ördeği) ve opor ayam diğer yaygın lezzetlerdir; temel gıdalar pirinç, sambal (acı biber sosu), tempe ve tahu (soya)dur.

^{Ketupat (}Flickr⁾

Idul Fitri (Lebaran) Ramazan ardından kutlanan resmî tatil olup memlekete dönüş geleneği mudik dünyanın en büyük yıllık iç göçlerinden birini oluşturur. Sofrada ketupat, rendang, opor ayam ve gulai; sosyal hayatta Halal bi-Halal bağışlaşma töreni öne çıkar. Nyepi (Sessizlik Günü), Saka takvimine göre Bali Hindularının yeni yılıdır; 24 saat boyunca ada genelinde yaşam durur, havaalanı dahi kapanır. Bir gün öncesi düzenlenen Ogoh-ogoh geçit törenlerinde devasa iblis heykelleri yakılarak kötü ruhlar kovulur.

Diğer önemli günler: Galungan ve Kuningan (Bali Hindu), Waisak (Budist), 17 Ağustos Hari Kemerdekaan (Bağımsızlık Günü), 21 Nisan Kartini Günü (kadın hakları öncüsü R.A. Kartini anısına). Kırsal hayatta adat (gelenek) hukuku ve gotong royong (karşılıklı dayanışma) değerleri belirleyicidir.

^{Geleneksel Pencak Silat Dövüş Sporuna Ait Bir Müsabaka Anı (}Flickr⁾

Badminton (bulutangkis) Endonezya'nın olimpiyat altınlarının büyük çoğunluğunu kazandığı ulusal spordur; 1992 Barselona'da Susi Susanti ve Alan Budikusuma'nın altın madalyaları geleneğin başlangıcı, Apriyani Rahayu/Greysia Polii'nin Tokyo 2020 olimpiyat altını en son halkalardandır.

Pencak silat Malay Takımadaları'nın geleneksel dövüş sanatı olup UNESCO 2019'da "Pencak Silat'a Dair Gelenekler"i Somut Olmayan Kültürel Miras listesine eklemiştir. Futbol Liga 1 Indonesia üzerinden popülerdir; Endonezya 2018 Asya Oyunları'na Cakarta-Palembang'da ev sahipliği yapmıştır.

^{Uluwatu Tapınağı, Bali (}Flickr⁾

Endonezya UNESCO Dünya Mirası Sözleşmesi'ni 6 Haziran 1989'da onaylamış ve 2024 sonu itibarıyla 6 kültürel, 4 doğal olmak üzere 10 Dünya Mirası alanına sahip olmuştur:^【97】

1. Borobudur Tapınak Kompleksi (Kültürel, 1991) — 8-9. yüzyıl Sailendra, Orta Cava.
2. Prambanan Tapınak Kompleksi (Kültürel, 1991) — 9. yüzyıl Hindu, Yogyakarta.
3. Komodo Ulusal Parkı (Doğal, 1991) — Komodo ejderi, Doğu Nusa Tenggara.
4. Ujung Kulon Ulusal Parkı (Doğal, 1991) — Cava gergedanının son sığınağı, Banten.
5. Sangiran Erken İnsan Alanı (Kültürel, 1996) — Homo erectus fosilleri, Orta Cava.
6. Lorentz Ulusal Parkı (Doğal, 1999) — 2,35 milyon hektar, ekvatoral buzullar, Papua.
7. Sumatra Tropik Yağmur Ormanı Mirası (Doğal, 2004) — tehlikede listesinde; Gunung Leuser, Kerinci Seblat, Bukit Barisan.
8. Bali Subak Sistemi (Kültürel, 2012) — 1000 yıllık pirinç sulama sistemi, Tri Hita Karana felsefesi.
9. Sawahlunto Ombilin Kömür Madenciliği Mirası (Kültürel, 2019) — Batı Sumatra.
10. Yogyakarta Kozmolojik Aksı ve Tarihî Simge Yapıları (Kültürel, 2023) — 18. yüzyıl Sultan Mangkubumi şehir planı, 45. WHC Riyad toplantısında kabul edilmiştir.^【98】

^{Endonezya’daki Raja Ampat Adaları’nın Havadan Görünümü,Papua (}Pexels⁾

^{Komodo Ulusal Parkı’ndan Bir Görünüm (}Flickr⁾

Bali, Endonezya’nın uluslararası ölçekte en çok tanınan turizm bölgelerinden biridir. Ubud'un kültürü, Kuta-Seminyak-Canggu'nun sörfü, Nusa Dua'nın lüksü, Uluwatu'nun uçurum tapınağı başlıca çekim noktalarıdır. Bali ekonomisinin yaklaşık %80'i turizmden elde edilir. Yogyakarta, Cava kültürünün ruhani başkenti olarak Kraton Sarayı, Taman Sari, Malioboro Caddesi ve Prambanan-Borobudur yakınlığı ile öne çıkar. Diğer önemli destinasyonlar: Raja Ampat (Papua Barat dalış cenneti), Toba Gölü (Sumatra), Komodo Ulusal Parkı (3.300 Komodo ejderi), Bromo-Tengger-Semeru (Doğu Cava), Toraja (Sulawesi), Lombok-Rinjani-Mandalika ve Derawan (Doğu Kalimantan).^【99】

Hükümet, turizmin Bali'ye aşırı bağımlılığını azaltmak için 2016'da "10 Yeni Bali" (10 New Balis) programını başlatmıştır: Toba Gölü, Tanjung Kelayang, Tanjung Lesung, Binadas/Kepulauan Seribu, Borobudur, Bromo-Tengger-Semeru, Mandalika, Labuan Bajo/Komodo, Wakatobi ve Morotai. 2019'da odak beş öncelikli destinasyona (Toba, Borobudur, Mandalika, Labuan Bajo, Likupang) daraltılmış; Mandalika MotoGP pisti 2022'den itibaren dünya yarışlarına ev sahipliği yapmaya başlamıştır.

COVID öncesi 2019'da 16,1 milyon olan uluslararası turist sayısı salgın sonrası toparlanmaktadır. Endonezya 2024'te Seyahat ve Turizm Gelişmişlik Endeksi'nde 119 ülke arasında 22. sırada yer almış, 2024'te Golden Visa programını başlatmıştır.

Endonezya dış politikasının doktriner temeli, Muhammed Hatta'nın 1948'de formüle ettiği "bebas dan aktif" (bağımsız ve aktif) ilkesidir; bu doktrin ülkenin hiçbir büyük güç bloğuna bağlanmaksızın aktif rol üstlenmesini öngörür. 18-24 Nisan 1955 Bandung Konferansı, Belgrad 1961'de resmen kurulacak Bağlantısızlar Hareketi'nin düşünsel temelini atmıştır. Endonezya 8 Ağustos 1967 Bangkok Deklarasyonu ile ASEAN'ın kurucu üyeleri arasında yer almış; örgüt Genel Sekreterliği Cakarta'dadır.

Endonezya, bağımsızlığından bu yana dış politikasını "bebas-aktif" (özgür ve etkin) ilkesi çerçevesinde yürütmektedir. Bu ilkeye göre ülke, büyük güçler arasındaki çatışmalara taraf olmaktan kaçınırken bölgesel ve küresel meselelerde aktif bir rol üstlenmektedir. Ekim 2024'te göreve başlayan 8. Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto bu ilkeyi hayata geçirmeye çalışmaktadır. "Bin dost azdır, bir düşman fazladır" sloganıyla özetlenen dış politika anlayışı çerçevesinde Prabowo, göreve geldiği ilk aylardan itibaren yoğun bir diplomatik atılım başlatmış; Çin, ABD, Rusya ve Orta Doğu ülkeleriyle eş zamanlı ilişki geliştirme yoluna gitmiştir.^【100】 Analistler bu yaklaşımı "hâlâ özgür, ama daha aktif" biçiminde nitelendirmektedir.^【101】

^{BRICS (}Anadolu Ajansı⁾

Endonezya, 6 Ocak 2025 itibarıyla BRICS'e katılmıştır.^【102】 Önceki Cumhurbaşkanı Joko Widodo'nun ertelediği bu adım, Prabowo'nun göreve başlamasıyla hızla hayata geçirilmiş; Endonezya Dışişleri Bakanlığı bu üyeliği bağımsız ve etkin dış politikanın somut bir yansıması olarak değerlendirmiştir. Prabowo'nun aynı dönemde OECD üyeliği ve Kapsamlı ve İlerici Trans-Pasifik Ortaklığı Anlaşması'na (CPTPP) katılım için de adım attığı bilinmektedir.

Endonezya dış politikası, Prabowo döneminde de “bağımsız ve aktif” çizgisini korumakla birlikte daha görünür ve hareketli bir diplomasiye yönelmiştir. Prabowo’nun yaklaşımı, büyük güçler arasında denge gözeten bağlantısız dış politika geleneğinin devamı olarak değerlendirilirken, ASEAN’ın Endonezya dış politikasındaki konumu uzun vadede izlenmesi gereken başlıklardan biri olarak öne çıkmaktadır. Bu bağlamda, Prabowo yönetiminin daha küresel ölçekte aktif bir diplomasi yürütmesinin ASEAN merkezli bölgesel öncelikler üzerindeki etkisi tartışma konusu olmuştur.^【103】

Çin ile ilişkiler, Prabowo dönemi dış politikasının merkezinde yer almaktadır. Cumhurbaşkanı, göreve başladıktan sonraki ilk yurt dışı ziyaretini Pekin'e gerçekleştirmiş ve Devlet Başkanı Şi Cinping ile 10 milyar dolarlık ikili anlaşmalar imzalamıştır.^【104】 Nisan 2025'te ise Endonezya, Çin'in herhangi bir ülkeyle kurduğu ilk 2+2 diyalog mekanizmasının ortağı hâline gelmiştir; söz konusu toplantıya her iki ülkenin dışişleri ve savunma bakanları katılmıştır.^【105】

ABD ile ilişkiler ise Prabowo'nun Çin yöneliminden bağımsız olarak sürdürülmektedir. Göreve başlamasının hemen ardından Washington'a geçen Prabowo, dönemin Cumhurbaşkanı Joe Biden ve Cumhurbaşkanı seçilen Donald Trump ile görüşmüştür. Trump'ın Nisan 2025'te açıkladığı ve Şubat 2026’da ABD ve Endonezya arasında imzalanan Karşılıklı Ticaret Anlaşması kapsamında Endonezya, ABD’den ithal edilen neredeyse tüm ürünlerde gümrük tarifelerini kaldırmayı ve bazı tarife dışı engelleri azaltmayı kabul etmiş; ABD ise Endonezya mallarına uygulanan tarife oranını yüzde 19’a düşürmüştür.^【106】 Endonezya'nın ikinci büyük ihracat pazarı olan ABD ile bu dengeyi koruma çabası, ülkenin büyük güçler arasında tarafsızlık politikasının ekonomik boyutunu da gözler önüne sermektedir.

Rusya ile ilişkiler de Prabowo döneminde dikkat çekici bir ivme kazanmıştır. Şubat 2025'te üst düzey Rus yetkilisiyle güvenlik işbirliği görüşmeleri yapılmış, Nisan 2025'te ise bir Avrasya serbest ticaret anlaşmasına yönelik müzakereler başlatılmıştır.^【107】 Prabowo'nun St. Petersburg Uluslararası Ekonomi Forumu'na bizzat katılarak "tek kutuplu dünya geçmişte kaldı" mesajını vermesi, Endonezya'nın çok kutuplu uluslararası düzen anlayışını açıkça ortaya koymuştur.^【108】 Avustralya başta olmak üzere bazı Batılı ülkeler bu yakınlaşmaya temkinli yaklaşmaktadır.

^{KAAN savaş uçağı satın alımı imza töreni} (TUSAŞ)

Türkiye ile Endonezya arasındaki ilişkiler, 2025’te üst düzey temaslar ve savunma sanayii iş birliğiyle ivme kazanmıştır. Şubat 2025’te Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Endonezya ziyareti sırasında iki ülke arasında enerji, sağlık, tarım, savunma, iletişim ve eğitim gibi alanlarda çeşitli anlaşmalar yapılmış; taraflar 10 milyar dolarlık ticaret hacmi hedefi doğrultusunda Kapsamlı Ortaklık Anlaşması sürecini hızlandırma konusunda uzlaşmıştır. Haziran 2025’te Jakarta’da düzenlenen Indo Defense Expo & Forum kapsamında ise Endonezya’nın 48 adet KAAN savaş uçağı alımını öngören bir mutabakat zaptı imzalanmıştır. Bunun yanı sıra Baykar, Endonezya'nın savunma firması Republikorp ile ülke topraklarında bir insansız hava aracı üretim tesisi kurmak amacıyla ortak girişim anlaşması yapmıştır.^【109】

Savunma sanayii alanındaki iş birliği 2026’da da genişlemiştir. Mayıs 2026’da İstanbul’da düzenlenen SAHA 2026 Uluslararası Savunma, Havacılık ve Uzay Sanayi Fuarı kapsamında Baykar ile Endonezya merkezli PT Republik Aero Dirgantara arasında Bayraktar KIZILELMA İnsansız Savaş Uçağı’na yönelik bir çerçeve anlaşma imzalanmıştır. Anlaşma, Bayraktar KIZILELMA için ilk ihracat anlaşması olması bakımından önem taşımaktadır. Bu kapsamda 2028’den itibaren 12 uçaktan oluşan bir KIZILELMA filosunun Endonezya’ya teslim edilmesi hedeflenirken, ilerleyen döneme yönelik 48 ilave uçaklık opsiyon da anlaşmada yer almıştır. Anlaşma yalnızca tedariki değil, Endonezya’da yerel üretim, bakım-idame altyapısı ve bakım merkezi kurulmasını da içermektedir.^【110】

Endonezya BM (1950), G20 (Güneydoğu Asya'nın tek G20 üyesi; 2022 dönem başkanlığı), ASEAN (kurucu, 1967), APEC, İslam İşbirliği Teşkilatı, Bağlantısızlar Hareketi, DTÖ, IMF ve Dünya Bankası üyesidir. Brezilya dönem başkanlığındaki BRICS, 6 Ocak 2025'te Endonezya'nın tam üyeliğini resmen ilan etmiştir; Endonezya böylece bloka katılan ilk Güneydoğu Asya ülkesi olmuştur. Türkiye'nin de kurucusu olduğu D-8'in kurucu üyesidir.^【111】

Tentara Nasional Indonesia (TNI) Kara (TNI-AD), Deniz (TNI-AL) ve Hava (TNI-AU) Kuvvetleri'nden oluşur; cumhurbaşkanı başkomutandır. Endonezya Savunma Bakanlığı verilerine göre TNI personel sayısı yaklaşık 438.410'dur (Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri toplamı).; paramiliter güçler 290.000'in üzerindedir.^【112】 Ordu, Güneydoğu Asya'nın en kalabalık silahlı kuvvetidir ve 2025 Global Firepower Endeksi'nde dünya 13.'sü olarak değerlendirilmiştir. Komutan (Panglima TNI) General Agus Subiyanto'dur. SIPRI Military Expenditure verilerine göre savunma harcaması 2023'te 11,26 milyar dolar, 2024'te ~11,04 milyar dolar düzeyinde olup GSYİH'nin %1'inin altındadır; Prabowo hükümetinin 2025 bütçesinde savunma harcamaları %20 artırılarak yaklaşık 25 milyar dolar hedeflenmiştir.^【113】Yerli savunma sanayisi üç BUMN üzerine kurulu: PT Pindad (hafif silah, zırhlı araç, Harimau orta tankı), PT PAL Indonesia (denizaltı, fırkateyn), PT Dirgantara Indonesia (CN-235, N-219, CN-295).

^{2021 Yılında ABD ordusu ile düzenlenen ortak askeri tatbikatdan paylaşılan bir görsel} (AA)

TNI-AD’nin öne çıkan elit birlikleri arasında yaklaşık 40.000 personelli Stratejik Rezerv Komutanlığı Kostrad ile özel harp ve kontr-terör görevleriyle bilinen Kopassus yer almaktadır.

TNI-AU bünyesinde 28 Ocak 2022’de birleştirilen Koopsudnas, Ulusal Hava Savunma Komutanlığı işlevi görmektedir. Kasım 2022’de bu yapı içinde Uzay Birimi kurulmuş, Eylül 2024’te ise tam teşekküllü bir Uzay Komutanlığı oluşturulması hedefi Hava Kuvvetleri Komutanı tarafından teyit edilmiştir. Modernizasyon kapsamında Fransa’dan 10 Şubat 2022 sözleşmesiyle toplam 42 adet Rafale F4 sipariş edilmiş; ilk üç uçak Ocak 2026’da Pekanbaru Roesmin Nurjadin Hava Üssü’ne teslim edilmiştir. ABD’den F-15EX tedarik süreci devam ederken, Güney Kore ile KF-21 Boramae programına yüzde 20 pay ve teknoloji transferi karşılığında ortak üretici olarak katılım sürmektedir.

Bu metinde TNI-AL’ye, yani Deniz Kuvvetleri’ne ilişkin ayrı bir bilgi yer almamaktadır. Deniz başlığı eklenmek istenirse, donanma modernizasyonu, denizaltı programları, fırkateyn tedariki veya deniz güvenliği faaliyetlerine dair ayrıca bilgi eklenmesi gerekir.

• Trikora (1961-1963): Sukarno'nun 19 Aralık 1961 buyruğu ve 15 Ağustos 1962 New York Anlaşması ile Batı Papua 1 Mayıs 1963'te Endonezya'ya katılmıştır.
• Doğu Timor / Operasi Seroja (1975-1999): Aralık 1975'te Portekiz sömürgesi Doğu Timor ilhak edilmiş; bölge 27. il olarak yönetilmiş, 30 Ağustos 1999 BM denetimli referandumunun ardından bağımsızlık yolu açılmıştır.
• Aceh / GAM (1976-2005): 4 Aralık 1976'da Hasan di Tiro tarafından ilan edilen Gerakan Aceh Merdeka ile başlayan 30 yıllık çatışma, 2004 tsunamisi sonrası 15 Ağustos 2005 Helsinki Mutabakat Muhtırası ile sona ermiştir.
• BM Barış Gücü: Endonezya, Temmuz 2024 itibarıyla 2.715 üniformalı personel ile dünyada altıncı büyük katkı sağlayan ülke konumundadır; UNIFIL / Lübnan'da en büyük asker katkısı sağlayan ülkedir, Ekim 2024'te 1.090 asker daha takviye edilmiştir.^【114】

ABD ile 2007'den beri yürütülen Garuda Shield, 2022'den itibaren 14 ülkenin katıldığı çok taraflı Super Garuda Shield formatına dönüşmüştür. Avustralya ile 2006 Lombok Antlaşması ve 2021 Savunma İşbirliği Anlaşması (DCA) ilişkileri kurumsallaştırmıştır. Türkiye ile işbirliği CN-235 ortak üretimi, TAIS-PT PAL deniz platformu işbirliği ve KAAN ihracat anlaşması üzerinde yükselmektedir.