Kabotaj Kanunu

Kabotaj Kanunu, Türkiye Cumhuriyeti’nin millî egemenlik ilkesine dayalı olarak kendi karasularında denizcilik faaliyetlerini düzenleme ve bu faaliyetleri yalnızca kendi vatandaşlarına tahsis etme iradesini yasal çerçeveye oturtan temel bir mevzuattır. Fransızca “cabotage” kelimesinden Türkçeye geçmiş olan “kabotaj”, bir devletin kendi limanları arasında gemi işletme hakkı olarak tanımlanır. Bu kavram, Türk Dil Kurumu’na göre “bir ülkenin iskele veya limanları arasında gemi işletme işi” şeklinde tanımlanmakta; kabotaj hakkı ise “Türk kara sularında, Türkiye’deki akarsu ve göllerde gemi bulundurma, bunlarla gidiş geliş ve taşıma yapma hakkı” olarak ifade edilmektedir.

Millî Sular, İki Zaman (Yapay Zeka ile oluşturulmuştur.)

Tarihsel Arka Plan

Kabotaj Kanunu’nun ortaya çıkışı, Osmanlı İmparatorluğu’nun yabancı devletlere tanıdığı kapitülasyonların sonucunda millî deniz ticaretinin büyük ölçüde yabancıların eline geçmesinin bir sonucu olarak değerlendirilmelidir. Özellikle Duyun-u Umumiye uygulamalarıyla birlikte Osmanlı Devleti, kıyı taşımacılığı başta olmak üzere pek çok denizcilik hizmetini yabancı devletlerin tekelinde yürütmek zorunda kalmıştır. Bu durum, Türk denizciliğinin hem teknik hem de ekonomik olarak zayıf kalmasına yol açmıştır.

Millî Mücadele’nin kazanılmasının ardından başlayan Lozan Barış Konferansı’nda Türk delegasyonu, kabotaj hakkını egemenliğin bir uzantısı olarak görmüş ve bu hakkın tanınması için yoğun diplomatik mücadele yürütmüştür. Yabancı devletler, Türkiye’nin bu hakkı kullanamayacağı iddiasıyla Osmanlı döneminden kalma sözleşmelerin geçerliliğini savunmuş; ancak 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Antlaşması’nın ikinci faslında yer alan 9, 10 ve 11. maddelerle Türkiye’nin kabotaj hakkı uluslararası hukuki geçerlilik kazanmıştır.

Kanunun Kabulü ve İçeriği

Kabotaj Kanunu, tam adıyla Türkiye Sahillerinde Nakliyatı Bahriye (Kabotaj) ve Limanlarla Kara Suları Dâhilinde İcrayı San’at ve Ticaret Hakkında Kanun, 19 Nisan 1926 tarihinde kabul edilmiş, 29 Nisan 1926 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanmış ve 1 Temmuz 1926 tarihinde yürürlüğe girmiştir (Kanun No. 815).

Kanunun birinci maddesine göre, Türkiye sahillerinde bir limandan diğerine emtia ve yolcu taşıma ile tüm liman hizmetleri yalnızca Türk bayrağı taşıyan gemilere tahsis edilmiştir. Yabancı gemilere ise yalnızca Türk limanlarından yabancı limanlara veya yabancı limanlardan Türk limanlarına taşıma yapma izni verilmiştir. İkinci maddeyle, nehirler, göller, Marmara havzası ve boğazlar dahil tüm karasularında seyrüsefer hakkı da sadece Türk vatandaşlarına tanınmıştır. Üçüncü maddede ise balıkçılıktan dalgıçlığa, gemi enkazı çıkarmaktan kılavuzluğa kadar birçok mesleki faaliyet yalnızca Türk vatandaşlarına hasredilmiştir. Dördüncü madde, bazı geçici istisnalar tanımakta; beşinci madde, kanuna aykırı hareket edenlere para ve hapis cezaları öngörmektedir.

Ekonomik ve Siyasal Önemi

Kabotaj Kanunu’nun yürürlüğe girmesi, Türkiye’nin denizlerdeki egemenliğini fiilen ve hukuken sağlaması anlamına gelmiştir. Kanun, özellikle 1923 İzmir İktisat Kongresi’nde kararlaştırılan millî ekonomi ilkelerinin denizcilik sektöründe somutlaşmasını sağlamıştır.

Kanun sayesinde Türk deniz ticaret filosunun gelişmesi ve kabotaj hattında yabancı rekabetin engellenmesi hedeflenmiş; böylece Türk özel sektörü teşvik edilmiş, liman ve tersane yatırımları kamu eliyle desteklenmiştir. Bu kapsamda Türkiye Seyr-i Sefain İdaresi, Devlet Denizyolları ve Limanları Umum Müdürlüğü gibi kamu kurumları kurulmuş, limanların demiryollarıyla iç bölgelere bağlanması gibi stratejik yatırımlar gerçekleştirilmiştir.

Kabotaj Bayramı ve Simgesel Anlamı

Kabotaj Kanunu’nun yürürlüğe girdiği 1 Temmuz tarihi, 1935 yılından itibaren Kabotaj Bayramı olarak kutlanmaya başlanmış; 2007 yılından itibaren ise adı Denizcilik ve Kabotaj Bayramı olarak değiştirilmiştir. Bayram, Türkiye’nin denizlerdeki bağımsızlığının sembolü olarak değerlendirilmiş ve her yıl denizcilikle ilgili çeşitli etkinliklerle anılmıştır.