Kale Mescidi

Erzurum İçkale’nin güney sur duvarları üzerinde, yarım silindirik bir burca bitişik olarak inşa edilen Kale Mescidi, Saltuklular dönemine ait anıtsal bir yapıdır. Şehrin en eski İslami yapısı ve Erzurum’un ilk mescidi olarak kabul edilen eser, mimari kurgusu itibarıyla dışarıdan bakıldığında kaleye hâkim bir kümbet görünümü arz etmektedir. Kalın kesme taş duvarları ve stratejik konumuyla aynı zamanda bir sığınak işlevi gören mescit, Anadolu Türk sanatının erken dönem mimari sentezini ve Saltuklu üslubunu yansıtan en önemli yapılar arasında yer almaktadır.^【1】

Tarihçe

Mescidin kesin inşa tarihi ve banisi hakkında akademik kaynaklarda farklı görüşler ileri sürülmektedir. Yapının, Saltuklu Emiri Muzafferüddin Gazi tarafından Tepsi Minare ile birlikte banisinin Abdul Muzafferuddin Gazi olduğu ve inşa tarihinin 1132-1134 yıllarına uzandığı da kaydedilmektedir.^【3】 Sanat tarihi literatüründe yapının mimari ve tezyini özellikleri dikkate alınarak yapılan bir diğer tarihlendirme ise eseri Saltuklu Emiri Ebü’l-Muzaffer dönemine (1189-1197) ait kabul etmektedir.^【4】

Tarihî süreçte çeşitli onarımlar geçiren yapı hakkında Evliya Çelebi, 1610 yılındaki ziyareti sırasında mescitte cemaat bulunmadığını not etmiştir.^【5】 Uzun süre depo olarak kullanılan yapı, Erzurum Büyükşehir Belediyesi ve İletişim Başkanlığı verilerine göre yürütülen restorasyon çalışmalarının 21 Temmuz 2022 tarihinde tamamlanmasıyla yeniden ihya edilmiştir. Restorasyon kazıları sırasında mescit çevresinde toprak altından fırın, zindan ve oda olduğu tahmin edilen bölümler gün yüzüne çıkarılmıştır. Yapıda, onarım sonrası ilk cuma namazı 15 Ağustos 2025 tarihinde mülki ve idari erkânın katılımıyla eda edilmiştir.^【6】

Kale Mescidi (Anadolu Ajansı)

Mimari Yapı

Kale Mescidi, 14,70 X 10,60 m ölçülerinde, kuzey-güney doğrultusunda dikine yerleştirilmiş dikdörtgen bir plana sahiptir.^【7】 Yapı, tamamen düzgün kesme taş malzeme ile inşa edilmiş olup yaklaşık 150 kişilik cemaat kapasitesine sahiptir.^【8】

Kale Mescidi İç Tasarımı(Erzurum Valiliği)

İç Mekân ve Örtü Sistemi

İç mekân, "L" şeklinde iki kalın paye ile mihraba paralel iki sahna (enine bölüme) ayrılmıştır. Giriş bölümü çapraz tonozla, mihrap önündeki kare ünite ise yüksek bir kubbe ile örtülmüştür; bu ana bölümlerin yanları ise sivri kemerli tonozlarla genişletilmiştir.^【9】 Kubbeye geçişler pandantiflerle sağlanmış olup kubbe eteği içten mukarnaslı ve konsollu frizlerle tezyin edilmiştir. Ayrıca kubbenin ana eksenlerine denk gelen dört adet küçük pencere açıklığı bulunmaktadır.

Mihrap ve İç Süslemeler

Mescidin kıble duvarındaki mihrabı, kalenin yarım dairesel burcunun içine yerleştirilmiş derin ve geniş bir niş şeklindedir.^【10】 Mihrap nişi, dıştan sade profilli bir silme, içten ise altıgenlerden oluşan bir zencerek bordürü ile çerçevelenmiştir. Mihrap içine sonradan mukarnas kavsaralı yeni bir niş yerleştirilmiş ve üzerine farklı yapılardan getirildiği anlaşılan nesih hatlı kitabe parçaları eklenmiştir. Girişe göre sağdaki paye üzerinde basit mukarnaslı bir mihrabiye, mihrap nişinin iki yanında ise tezyini kemerli kare formlu küçük nişler yer almaktadır.^【11】

Örtü Sistemi ve Dış Tezyinat

Yapının dış görünüşünde en karakteristik unsur, içteki kubbeyi örten yüksek silindirik kasnaklı ve konik külahlı tanbur yapısıdır. Silindirik gövde üzerinde, kaval silmelerle oluşturulan 16 adet hafif sivri tezyini kemer dizisi bulunur.^【12】 Bu kemerlerin her üçünü takiben dördüncü kemer yüzüne birer istiridye kavsaralı niş oyularak cephenin masif etkisi yumuşatılmıştır.

Konik külahın yüzeyi, ince kaval silmelerle yukarıdan aşağıya doğru küçülen tezyini kemer sıraları ile süslenmiştir. Bu üslup, Erzurum’daki Cimcime Sultan ve Üç Kümbetler’deki mezar anıtlarıyla benzerlik göstererek XII. yüzyıl Saltuklu mimari karakterini yansıtmaktadır.^【13】 Kuzey cephesindeki giriş kapısı ve pencereler sade silmeli çerçevelere ve sivri kemerli alınlıklara sahip olup girişin hemen üzerinde dikdörtgen formlu küçük bir pencere açıklığı daha mevcuttur.^【14】