Bogside Katliamı olarak da anılan Kanlı Pazar (İrlandaca: Domhnach na Fola), 30 Ocak 1972 tarihinde Birleşik Krallık’a bağlı Kuzey İrlanda’nın Derry kentinde, Katolik nüfusun yoğun olarak yaşadığı Bogside bölgesinde meydana gelmiştir. Barışçıl bir sivil haklar yürüyüşü sırasında Britanya Ordusu’na bağlı Paraşütçü Alayı askerlerinin silahsız göstericiler ve çevrede bulunan siviller üzerine ateş açması sonucu toplam 14 sivil hayatını kaybetmiştir. Olay günü 13 kişi yaşamını yitirmiş, bir kişi ise aylar sonra yaraları nedeniyle ölmüş ve 14. kurban olarak kabul edilmiştir.

Olay Öncesi: Toplumsal ve Siyasal Arka Plan

1960’lı yılların sonlarından itibaren Kuzey İrlanda’da Katolik nüfus; konut, istihdam ve siyasal temsil alanlarında sistematik ayrımcılığa maruz kaldığını ifade etmekteydi. Bu durum, şiddet içermeyen yöntemleri esas alan bir sivil haklar hareketinin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Söz konusu dönemde Birleşik Krallık hükümeti tarafından yürürlüğe konulan yargılamasız gözaltı uygulaması (internment), toplumsal gerilimi daha da artırmıştır. Gösteri ve yürüyüşlerin yasaklanmasına rağmen Kuzey İrlanda Vatandaşlık Hakları Birliği, bu uygulamayı ve ayrımcılığı protesto etmek amacıyla 30 Ocak 1972’de Derry’de geniş katılımlı bir yürüyüş düzenlemiştir.

Olay Günü: 30 Ocak 1972

Yaklaşık 15 bin kişinin katıldığı sivil haklar yürüyüşü, 30 Ocak 1972 sabahı Creggan bölgesinde başlamıştır. Göstericiler kent merkezine doğru ilerlemeyi amaçlamış ancak İngiliz ordusu tarafından kurulan barikatlarla karşılaşmaları üzerine yürüyüş güzergâhı fiilen engellenmiştir. Bunun sonucunda kalabalık, Katolik nüfusun yoğun olarak yaşadığı Bogside mahallesine yönelmiş ve “Özgür Derry Köşesi” (Free Derry Corner) olarak bilinen alanda toplanmıştır.^{}

Bu aşamada müdahale, İngiliz Ordusu’na bağlı Paraşütçü Alayı (British Parachute Regiment) tarafından gerçekleştirilmiştir. Askerlerin, göstericiler arasından bazı kişileri gözaltına almak amacıyla kalabalığın içine doğru ilerlemesinin ardından kısa süre içerisinde gerçek mermilerle ateş açıldığı kaydedilmiştir. Saville Soruşturması’nda yer alan bulgulara göre askerler ateş açmadan önce herhangi bir uyarıda bulunmamıştır. Yaklaşık on dakika süren bu askeri müdahale sırasında 13 sivil olay yerinde vurularak hayatını kaybetmiştir.

Kurbanlar

Kanlı Pazar’da hayatını kaybedenlerin tamamı silahsız sivillerden oluşmaktadır. Daha sonraki soruşturmalarda, kurbanların önemli bir bölümünün kaçarken arkalarından vurulduğu tespit edilmiştir. Hayatını kaybedenlerin yaşları 17 ile 41 arasında değişmekte olup, ölenlerin altısı 17 yaşındadır.

Olay günü ağır şekilde yaralanan John Johnston, birkaç ay sonra hastanede yaraları nedeniyle yaşamını yitirmiş ve böylece Kanlı Pazar’daki toplam can kaybı 14 olarak kabul edilmiştir. Olayda hayatını kaybeden sivillerin isimleri şu şekildedir: John Duddy, Patrick Doherty, Gerald Donaghey, Hugh Gilmour, Michael Kelly, Kevin McElhinney, John Young, Michael McDaid, William Nash, James Wray, Gerald McKinney, William McKinney, Bernard McGuigan ve John Johnston.

İlk Tepkiler ve Widgery Raporu

Kanlı Pazar’ın hemen ardından İngiliz resmî makamları, askerlerin olaylar sırasında kendilerini savunmak amacıyla ateş açtıklarını ileri sürmüştür. Aynı yıl içerisinde hazırlanan ve yayımlanan Widgery Raporu, bu yaklaşımı esas almış ve Britanya Ordusu askerlerini büyük ölçüde sorumluluktan muaf tutmuştur. Raporda, hayatını kaybeden sivillerin silahlı olabileceğine dair değerlendirmelere yer verilmiş ve askerlerin ateş açmasının meşru koşullar altında gerçekleşmiş olabileceği ifade edilmiştir.

Widgery Raporu, yayımlanmasının ardından kurban aileleri tarafından sert biçimde reddedilmiştir. Aileler, raporun hazırlanma sürecinde sivil görgü tanıklarının ifadelerinin büyük ölçüde dışlandığını, mevcut kanıtların tek taraflı biçimde ele alındığını ve olayların maddi gerçekliğinin örtbas edildiğini savunmuştur. Bu nedenlerle Widgery Raporu, kamuoyunda ve özellikle kurban yakınları tarafından uzun yıllar boyunca bir “aklama” belgesi olarak anılmış ve Kanlı Pazar’a ilişkin adalet arayışının başlıca karşıt noktası hâline gelmiştir.

Saville Soruşturması

Widgery Raporu’na yönelik eleştirilerin ve yıllar boyunca süren adalet taleplerinin ardından 1998 yılında ikinci ve çok daha kapsamlı bir soruşturma başlatılmıştır. Saville Soruşturması olarak adlandırılan bu süreç, on iki yıl sürmüş ve 2010 yılında tamamlanmıştır.

Saville Raporu’nda, Kanlı Pazar günü hayatını kaybeden sivillerin hiçbirinin Britanya askerleri için bir tehdit oluşturmadığı, kurbanların tamamının silahsız olduğu ve askerlerin herhangi bir uyarıda bulunmadan ilk ateşi açtığı açık biçimde tespit edilmiştir. Raporda ayrıca, bazı askerlerin önceki soruşturma süreçlerinde gerçeğe aykırı beyanlarda bulunduğu belirtilmiştir. Bu bulgularla birlikte Saville Raporu, Widgery Raporu’nun temel iddialarını geçersiz kılmış ve olaylara ilişkin resmî anlatıyı köklü biçimde değiştirmiştir.

Birleşik Krallık’ın Suçu Kabulü ve Resmî Özür

Saville Raporu’nun 2010 yılında yayımlanmasının ardından dönemin Birleşik Krallık Başbakanı David Cameron, 15 Haziran 2010 tarihinde Avam Kamarası’nda bir konuşma yapmıştır. Cameron, raporda yer alan bulguların açık ve net olduğunu ifade etmiş; Kanlı Pazar’da yaşananların “haksız ve gerekçesiz” olduğunu belirterek Britanya devleti adına kurban ailelerinden resmî olarak özür dilemiştir. Bu konuşmada, olaylar sırasında devlet güçlerinin hatalı davrandığı kabul edilmiş ve yaşananlardan nihai olarak hükümetin sorumlu olduğu belirtilmiştir.

Bu resmî kabul ile birlikte, Kanlı Pazar’da hayatını kaybeden sivillerin silahsız ve masum oldukları devlet düzeyinde teyit edilmiş, kurbanların isimleri kamuoyu nezdinde temize çıkarılmıştır. Bununla birlikte söz konusu özür ve sorumluluk kabulü, olaylara ilişkin cezaî yaptırımların uygulanmasıyla sonuçlanmamıştır.

Yargı Süreci ve Cezasızlık

Saville Raporu’nun yayımlanmasının ardından, olaylara karıştığı belirlenen askerler hakkında hukuki girişimlerde bulunulmuştur. Bu kapsamda 18 asker hakkında şikâyet dosyası hazırlanmış, ancak yalnızca “Asker F” kod adıyla anılan bir asker hakkında dava açılmasına karar verilmiştir. Asker F, James Wray ve William McKinney’nin öldürülmesi ile dört kişiyi öldürmeye teşebbüs etmekle suçlanmıştır.

Uzun yıllar süren hukuki süreçler ve delillerin geçerliliğine ilişkin tartışmaların ardından dava 23 Ekim 2025 tarihinde sonuçlanmıştır. Mahkeme, Asker F hakkında yöneltilen suçlamalar bakımından beraat kararı vermiştir. Bu karar ile birlikte Kanlı Pazar’a ilişkin olarak hiçbir asker ya da yetkili hakkında hapis cezası verilmemiştir.

Kuzey İrlanda Tarihine Etkisi

Kanlı Pazar, Kuzey İrlanda’da yaklaşık otuz yıl süren ve “Troubles” olarak adlandırılan çatışma döneminin en önemli olaylarından biri olarak değerlendirilmektedir. Olay, sivil haklar hareketinin gelişimi, devlet-toplum ilişkileri ve çatışma dinamikleri üzerinde belirleyici bir etki yaratmıştır. Kanlı Pazar sonrasında bölgede yaşanan siyasal ve toplumsal gelişmeler, bu olayın Kuzey İrlanda tarihindeki merkezi konumunu pekiştirmiştir.

Yaşananlar, hem Birleşik Krallık yönetimi ile Kuzey İrlanda’daki Katolik toplum arasındaki ilişkilerde hem de bölgedeki genel güvenlik ortamında kalıcı izler bırakmıştır. Bu yönüyle Kanlı Pazar, Kuzey İrlanda tarih anlatısında temel referans noktalarından biri hâline gelmiştir.

Anma ve Hafıza Mekânları

Kanlı Pazar’ın gerçekleştiği Derry kentinde, özellikle Bogside bölgesinde, olayda hayatını kaybeden sivilleri anmak amacıyla çeşitli anıtlar ve hatıra mekânları oluşturulmuştur. Her yıl 30 Ocak tarihinde düzenlenen anma yürüyüşleri ve törenler aracılığıyla olay hatırlatılmakta, kurbanların isimleri ve yaşananlar toplumsal hafızada canlı tutulmaktadır.