Maltaş Frig Anıtı

Maltaş Frig Anıtı, Afyonkarahisar ili İhsaniye ilçesine bağlı Kayıhan beldesi sınırları içerisinde, Göynüş Vadisi'nde yer alan ve Frig dönemine ait kayaya oyulmuş bir açık hava tapınım alanıdır.

^{Maltaş Frig Anıtı} (Türkiye Kültür Portalı)

Anıt, Afyonkarahisar-Eskişehir karayolunun 32. kilometresinden batı yönüne doğru 2 kilometre mesafede, tüf arazi yapısı içerisinde 5 ila 6 metre yüksekliğe ulaşan dik kaya bloklarının yer aldığı Göynüş (Köhnüş) Vadisi'nde bulunmaktadır.^【1】

Vadiyi batıdan sınırlayan Akkuş Yuvası Kayalıkları üzerinde, vadinin güneybatı köşesinde konumlanmıştır. Toprak yolun sağ tarafında kalan anıt; vadide yer alan Aslantaş ve Yılantaş anıtlarının yaklaşık 500 metre güneybatısında, Kumcaboğaz Anıtı'nın ise yaklaşık 1 kilometre mesafesinde yer almaktadır.^【2】

Anıt, içerisinde define veya hazine saklı olduğuna inanılması sebebiyle yöre halkı tarafından Maltaş veya Malkaya olarak adlandırılmıştır. Maltaş Açık Hava Tapınağı, bölgedeki diğer Frig kaya anıtlarıyla bağlantılı olarak genel olarak MÖ 8. ve 6. yüzyıllar arasına tarihlendirilmekle birlikte, MÖ 7. yüzyılda^【3】 inşa edildiği de değerlendirilmektedir.^【4】

Anıt üzerindeki ilk bilimsel çalışma 1881 yılında W. M. Ramsay tarafından gerçekleştirilmiştir. Takip eden süreçte A. Gabriel, M. P. Devambaz, C. H. E. Haspels ve C. Brixhe gibi araştırmacılar anıt üzerinde incelemelerde bulunmuştur.^【5】

Göynüş Vadisi içerisinden geçen dere yatağının taşıdığı alüvyonlar sebebiyle anıtın ön cephesi, yapılışından günümüze kadar geçen süreçte yaklaşık 4,5 metreyi bulan bir toprak dolgu altında kalmıştır.^【6】

Geçmiş yıllarda araştırmacılar tarafından kazılarak açılan ve sonrasında yeniden kapanan anıt cephesi; 2021 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı, Afyonkarahisar Valiliği ve yerel yönetimlerin katkılarıyla Afyonkarahisar Müzesi Müdürlüğü başkanlığında gerçekleştirilen kurtarma kazısı sonucunda bütünüyle açığa çıkarılmıştır.^【7】

Anıt, ana kaya kütlesinin sarp güneydoğu yüzünün düzleştirilmesi suretiyle dikey bir alana oyularak meydana getirilmiştir. Düzleştirilen kaya yüzeyi 12,25 x 11 x 9,56 metre ebatlarında olup 0,85 metre derinliğe sahiptir.^【8】

Anıtın niş tabanından en üst çatı noktasına kadar olan yüksekliği 8,64 metre, taban seviyesindeki genişliği ise 8,98 metredir. Kaynaklarda yapının genel boyutları 10 metre genişlik ve 9,60 metre yükseklik olarak da kaydedilmektedir.^【9】

Anıtın üst kısmı eğimli beşik çatı formunda tasarlanmış olup saçakları kademeli olarak dışa taşkındır. Alınlık bölümü, alt alta sıralanan üç kademeli pervaz ile çevrelenmiştir; bu pervazlardan ortadaki baklava motifleri ile süslenmiş, diğer ikisi ise sade bırakılmıştır. Alınlığın tam merkezinde baklava motifleri dizisiyle bezeli kalın bir orta dikme bulunmaktadır.^【10】

Anıtın duvar yüzeyi, rapport tekniği kullanılarak yerleştirilmiş geometrik motiflerle bezelidir. Cephe yüzeyindeki süslemeler, her iki yanda üzeri baklava dilimi işlemeli dikey silmelerle çerçeve içine alınmıştır. Yapının kiriş ve yüzeylerindeki kare ve dikdörtgen bezemeler, Friglerin ahşap mimarideki yapı tekniklerini kaya yüzeyine aktarma yeteneklerini yansıtmaktadır.^【11】

Anıtın cephesinde 2 x 2 metre boyutlarında kare formlu bir niş yer almaktadır. Bu niş, iki kademeli bir mimari çerçeve ile sınırlandırılmıştır.^【12】

Birinci çerçevenin üst köşelerinde ve orta noktasında makara formlu, yan kısımlarında volüt benzeri işlemeler barındıran konsol görünümlü çıkıntılar yer almaktadır. Bu çıkıntı kabartmaları, ahşap mimaride yer alan dışa taşkın taşıyıcı unsurların kaya mimarisine yansıması niteliğindedir.^【13】

Nişin iç kısmında tapınak kapılarının sonuna kadar açık olduğunu simgeleyen karşılıklı betimlenmiş kapı kanatları bulunmaktadır. Niş tabanının merkezindeki oyukluk ise seyyar bir Kybele heykelinin yerleştirilmesine yarayan zıvana deliğidir.^【14】

Anıt üzerinde iki ayrı alanda Frigce yazıt tespit edilmiştir:

• Cepheyi sınırlayan yan silmelerden soldakinin üst bölümünde 11 harfe kadar korunmuş bir Frig yazıtı bulunmaktadır.
• Niş çerçevesindeki konsol kabartmalarının hemen altında yer alan dar bir silme üzerinde, silik durumda olan bir satırlık ikinci bir Frig yazıtı yer almaktadır.^【15】

Anıt cephesinin 2,6 metre arkasında, kült nişi ile aynı aks doğrultusunda inşa edilmiş bir kuyu mevcuttur. Nişin arka duvarındaki açıklık vasıtasıyla arkadaki kuyunun tabanına geçiş sağlanmaktadır; bu geçiş açıklığı tahribat sonucu genişletilmiş olduğundan Bahşeyiş ve Deliklitaş kuyu anıtlarındaki dairesel delik formunu koruyamamıştır.^【16】

^{Maltaş Frig Anıtı} (Türkiye Kültür Portalı)

Yamuk dörtgen kesitli kuyu 9,13 metre derinliğinde olup yukarıdan tabana doğru daralan bir kesite sahiptir. Kuyu içerisinde iki adet basamak/kademe yer almaktadır; bu kademelerin kurban merasimlerinde kullanılan ahşap platformlarla ilişkili olduğu, kuyunun ise dini törenler sonrasında sunuların, Kybele heykellerinin ve idollerinin muhafaza edildiği bir alan işlevi gördüğü değerlendirilmektedir.^【17】

2021 yılı kurtarma kazıları sırasında anıtın ön kısmında mimari duvar kalıntıları açığa çıkarılmıştır. Frig arkeolojisinde az sayıda örneği bulunan mimari döşemelerden biri olan bu duvar kalıntıları, anıtın önündeki kutsal alanı sınırlandırmakta ve açık hava tapınımına ait dini törenlerin icra edildiği alanı belirlemektedir.^【18】