Saab 37 Viggen

Saab 37 Viggen, İsveç tarafından Soğuk Savaş döneminde geliştirilen tek motorlu, çok amaçlı bir savaş uçağıdır. Uçak, İsveç merkezli havacılık ve savunma şirketi Saab AB tarafından İsveç Hava Kuvvetleri’nin ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla tasarlanmıştır. Program, 1950’lerin sonlarında İsveç’in ulusal savunma doktrini kapsamında başlatılmış ve ülkenin kara konuşlu hava üslerine ek olarak kısa pistlerden ve karayollarından operasyon yapabilecek bir savaş uçağı geliştirmeyi hedeflemiştir.

Saab 37 Viggen (José Luis Celada Euba)

Geliştirilme Süreci

Saab 37 Viggen projesi, İsveç’in Soğuk Savaş döneminde benimsediği savunma stratejisinin bir sonucu olarak 1950’li yılların sonlarında başlatılmıştır. İsveç Hava Kuvvetleri, ülkenin coğrafi koşulları ve olası bir saldırı durumunda ana hava üslerinin hedef alınabileceği değerlendirmesi doğrultusunda, kısa pistlerden ve karayolu şeritlerinden kalkış ve iniş yapabilecek yeni bir savaş uçağına ihtiyaç duymuştur. Bu gereksinimler doğrultusunda geliştirilen sistem, İsveç’in Bas 60 ve daha sonra geliştirilen Bas 90 dağıtılmış üs konseptleriyle uyumlu olacak şekilde planlanmıştır.

Uçağın geliştirilmesi görevi İsveç merkezli havacılık şirketi Saab AB’ye verilmiştir. Proje kapsamında uçağın yüksek hızda önleme görevlerini yerine getirebilmesi, deniz ve kara hedeflerine karşı saldırı görevlerinde kullanılabilmesi ve gelişmiş seyrüsefer ile hedefleme sistemleri taşıyabilmesi hedeflenmiştir. Tasarım çalışmalarında kısa mesafede kalkış ve iniş performansı ile yüksek hız kabiliyeti arasında denge kurulması amaçlanmış, bu doğrultuda delta kanat ile ön kanard yüzeylerini birleştiren aerodinamik düzen tercih edilmiştir.

Motor seçimi ve uçuş performansı konuları geliştirme sürecinin önemli aşamalarından biri olmuştur. Uçakta kullanılan Volvo RM8 turbofan motoru, Amerikan yapımı Pratt & Whitney JT8D motorunun lisanslı ve askeri kullanım için geliştirilmiş bir türevidir. Bu motor, yüksek itki üretimi ve ters itki sistemi sayesinde uçağın kısa pistlerden operasyon yapabilmesine katkı sağlamıştır^【1】.

Prototip üretimi 1960’lı yılların ortalarında tamamlanmış ve ilk uçuş 8 Şubat 1967 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Deneme uçuşları sırasında aerodinamik yapı, aviyonik sistemler ve silah entegrasyonu üzerinde çeşitli geliştirmeler yapılmıştır. Test sürecinin ardından uçak seri üretim aşamasına geçilmiş ve ilk operasyonel varyant olan AJ 37 modeli 1971 yılında İsveç Hava Kuvvetleri envanterine girmiştir.

Tasarım ve Teknik Yapı

Saab 37 Viggen, İsveç Hava Kuvvetleri’nin kısa pistlerden ve dağınık konuşlanma alanlarından operasyon yapabilecek bir savaş uçağı ihtiyacını karşılamak amacıyla özgün bir aerodinamik düzenle tasarlanmıştır. Uçağın gövde yapısında geniş yüzey alanına sahip bir delta kanat planformu ile kanat önünde yer alan kanard kontrol yüzeyleri birlikte kullanılmıştır. Bu düzen, yüksek hızlarda aerodinamik stabilite sağlarken düşük hızlarda kaldırma kuvvetinin artırılmasına katkıda bulunmuştur. Kanard yüzeyleri aynı zamanda kalkış ve iniş sırasında uçağın kontrolünü kolaylaştırmış ve kısa pist performansının iyileştirilmesinde önemli rol oynamıştır.

Saab 37 Viggen Teknik Çizim (Yapay Zeka ile üretilmiştir)

Uçağın yapısal tasarımında, İsveç’in dağınık hava üssü sistemi (Bas sistemi) kapsamında karayolu şeritlerinden operasyon yapabilme gereksinimi belirleyici olmuştur. Bu nedenle Viggen’de kısa kalkış ve iniş kabiliyeti sağlayacak çeşitli çözümler uygulanmıştır. Uçakta kullanılan ters itki sistemi, iniş sırasında frenleme mesafesini önemli ölçüde azaltarak yaklaşık birkaç yüz metre uzunluğundaki pistlerde güvenli şekilde operasyon yapılmasına olanak tanımıştır.

Viggen’in tasarımında kokpit ve görev sistemleri de tek pilot tarafından yürütülebilecek şekilde düzenlenmiştir. Uçakta kullanılan aviyonik sistemler, görev planlaması ve seyrüsefer işlemlerinin otomatik olarak gerçekleştirilmesini sağlayan entegre bir bilgisayar sistemiyle desteklenmiştir.

Bu sistemler pilotun iş yükünü azaltmak amacıyla geliştirilmiş ve dönemin savaş uçakları arasında erken dijital görev bilgisayarı kullanan örneklerden biri olarak değerlendirilmiştir.

Uçağın gövde yapısında yüksek hız performansını destekleyecek şekilde metal alaşımlar ve dayanıklı yapısal bileşenler kullanılmıştır. Aerodinamik yapı ve motor konfigürasyonu sayesinde Viggen süpersonik hızlara ulaşabilmiş ve farklı görev profillerine uygun çeşitli varyantların geliştirilmesine imkân sağlamıştır.

Teknik Özellikler

Saab 37 Viggen, tek motorlu ve tek pilotlu bir savaş uçağı olarak tasarlanmıştır. Uçağın gövde yapısı delta kanat planformu ve önde yer alan kanard yüzeylerinden oluşan bir aerodinamik düzen kullanır. Bu tasarım, yüksek hızlarda aerodinamik stabilite sağlarken aynı zamanda düşük hız performansını iyileştirmeyi ve kısa mesafeli kalkış–iniş kabiliyetini artırmayı amaçlamıştır.

Uçağın toplam uzunluğu yaklaşık 16,4 metre, kanat açıklığı 10,6 metre ve yüksekliği yaklaşık 5,9 metre olarak ölçülmüştürViggen’in boş ağırlığı yaklaşık 12.000 kilogram, azami kalkış ağırlığı ise yaklaşık 20.000 kilogram civarındadır.Bu değerler kullanılan varyanta ve görev yüküne bağlı olarak değişebilmektedir^【2】.

Uçağın güç kaynağını oluşturan Volvo RM8 turbofan motoru, Amerikan Pratt & Whitney JT8D motorunun askeri kullanım için geliştirilmiş bir türevidir. Art yakıcı (afterburner) sistemi ile birlikte motorun sağladığı itki, uçağın süpersonik hızlara ulaşmasına imkân tanımıştır.Bu motor aynı zamanda ters itki sistemiyle donatılmış olup iniş sırasında frenleme mesafesinin azaltılmasına katkı sağlamıştır.

Saab 37 Viggen’in azami hızı yaklaşık Mach 2 (yaklaşık 2.100 km/s) seviyesine ulaşabilmektedir. Uçağın operasyonel tavanı yaklaşık 18.000 metre olarak belirtilmektedir. Menzili görev türüne ve taşıdığı yakıt miktarına bağlı olarak değişmekle birlikte birkaç bin kilometreye ulaşabilmektedir^【3】.

Silah kapasitesi bakımından Viggen, hem hava-yer hem de hava-hava görevleri için çeşitli mühimmat türlerini taşıyabilecek şekilde tasarlanmıştır. Uçakta farklı füze sistemleri, güdümlü ve güdümsüz bombalar ile harici yakıt tankları taşınabilmektedir. Ayrıca bazı varyantlarda dahili bir 30 mm otomatik top kullanılmıştır.

Operasyonel Kullanım

Saab 37 Viggen, 1970’li yılların başından itibaren İsveç Hava Kuvvetleri’nin ana savaş uçaklarından biri olarak hizmete girmiştir. Uçağın ilk operasyonel varyantı olan AJ 37, 1971 yılında teslim edilmeye başlanmış ve öncelikle kara ve deniz hedeflerine karşı saldırı görevlerinde kullanılmak üzere konuşlandırılmıştır. Viggen’in geliştirilmesinde benimsenen çok amaçlı görev yaklaşımı doğrultusunda uçak, farklı görev tiplerine uygun çeşitli varyantlarla İsveç hava savunma sisteminin önemli unsurlarından biri hâline gelmiştir^【4】.

Saab AJS-37 Viggen (Alan Wilson)

Soğuk Savaş döneminde İsveç’in savunma planlamasında hava kuvvetleri, ülke topraklarını korumaya yönelik hızlı müdahale ve dağıtılmış üslerden operasyon yürütme kabiliyeti üzerine kurulmuştur. Bu çerçevede Viggen, İsveç’in Bas 60 ve daha sonra geliştirilen Bas 90 hava üssü sistemleri kapsamında karayolu pistlerinden ve küçük havaalanlarından operasyon yapabilecek şekilde kullanılmıştır. Bu sistem, uçakların büyük ve sabit hava üslerine bağımlılığını azaltmayı ve olası bir saldırı durumunda hava kuvvetlerinin operasyon kabiliyetini korumayı amaçlamıştır.

Viggen platformu zaman içinde farklı görevler için uyarlanmış varyantlarla hizmet vermiştir. AJ 37 saldırı görevleri için kullanılırken, JA 37 varyantı önleme ve hava savunma görevleri için geliştirilmiştir. Ayrıca keşif görevleri için SF 37 ve SH 37 modelleri kullanılmıştır. Bu varyantlar, farklı sensör sistemleri ve görev ekipmanlarıyla donatılmış olup İsveç hava sahasının gözetlenmesi ve savunulmasında görev yapmıştır.

Uçak, 1970’lerden 2000’li yılların başına kadar İsveç Hava Kuvvetleri envanterinde aktif olarak hizmet vermiştir. 1990’lı yıllarda İsveç tarafından geliştirilen yeni nesil savaş uçağı Saab JAS 39 Gripen’in hizmete girmesiyle birlikte Viggen uçakları kademeli olarak görevden çekilmeye başlanmıştır. Son Viggen uçaklarının operasyonel hizmeti 2005 yılında sona ermiştir.

Varyantlar

Saab 37 Viggen platformu, İsveç Hava Kuvvetleri’nin farklı operasyonel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla çeşitli görev türlerine uyarlanmış bir dizi varyantla geliştirilmiştir. Bu varyantlar, temel gövde yapısını ve motor sistemini paylaşmakla birlikte, görev sistemleri, sensörler ve silah donanımları bakımından farklı özelliklere sahiptir. Program kapsamında geliştirilen modeller, saldırı, önleme, keşif ve eğitim görevleri için tasarlanmıştır.

Programın ilk operasyonel modeli AJ 37, kara ve deniz hedeflerine karşı saldırı görevleri için geliştirilmiştir. Bu varyant, özellikle gemisavar görevleri ve düşük irtifada gerçekleştirilen saldırı operasyonları için tasarlanmış olup, İsveç Hava Kuvvetleri tarafından 1970’li yıllarda hizmete alınmıştır. AJ 37 modeli, radar sistemi ve hedefleme ekipmanlarıyla donatılmış olup çeşitli mühimmat türlerini taşıyabilecek şekilde yapılandırılmıştır.

Viggen ailesinin hava savunma görevleri için geliştirilen varyantı JA 37, önleme görevlerine uygun şekilde tasarlanmıştır. Bu model, geliştirilmiş radar sistemi, hava-hava füze kapasitesi ve yükseltilmiş aviyonik sistemlerle donatılmıştır. JA 37 varyantı, özellikle İsveç hava sahasının korunmasına yönelik önleme görevlerinde kullanılmış ve Viggen ailesinin en gelişmiş versiyonlarından biri olarak kabul edilmiştir.

JA 37 Varyantı (Rob Schleiffert)

Keşif görevleri için geliştirilen iki ayrı model bulunmaktadır. SF 37 varyantı kara hedeflerine yönelik fotoğraf keşif görevleri için tasarlanmış olup gövde altına yerleştirilen çeşitli kamera sistemleriyle donatılmıştır. SH 37 ise deniz keşif görevleri için geliştirilmiş ve özellikle Baltık Denizi üzerindeki deniz trafiğini izlemek amacıyla kullanılmıştır.

Eğitim amacıyla geliştirilen SK 37 modeli ise iki koltuklu bir eğitim uçağıdır. Bu varyant, Viggen uçaklarında görev yapacak pilotların eğitiminde kullanılmış ve temel uçuş eğitimi ile operasyonel eğitim görevlerinde değerlendirilmiştir.

Sektörel Miras

Saab 37 Viggen programı kapsamında gerçekleştirilen tasarım ve üretim faaliyetleri, İsveç havacılık sanayisinde çeşitli teknolojik alanların geliştirilmesiyle sonuçlanmıştır. Uçağın geliştirilmesi sırasında aerodinamik tasarım, motor entegrasyonu, aviyonik sistemler ve dijital görev bilgisayarı teknolojileri üzerinde kapsamlı mühendislik çalışmaları yürütülmüştür. Bu çalışmalar, İsveç’te askeri havacılık alanındaki araştırma ve üretim kapasitesinin genişlemesine katkıda bulunmuştur.

Saab 37 Viggen (Johnny Comstedt)

Viggen programı sırasında elde edilen teknik bilgi ve üretim deneyimi, İsveç’te daha sonra geliştirilen savaş uçaklarının tasarım süreçlerinde de kullanılmıştır. Özellikle aerodinamik düzen, aviyonik sistem entegrasyonu ve uçak sistemi yaklaşımı gibi alanlarda elde edilen mühendislik verileri, sonraki programların geliştirilmesinde referans alınmıştır. Bu kapsamda, Viggen programı sonrasında geliştirilen Saab JAS 39 Gripen uçağının tasarım sürecinde Viggen programı sırasında edinilen bazı teknik deneyimlerden yararlanılmıştır.

Viggen uçakları operasyonel hizmetten çekildikten sonra bazı örnekleri havacılık müzelerinde ve koleksiyonlarda korunmuştur. Bunun yanı sıra belirli uçaklar uçuşa elverişli durumda tutulmuş ve havacılık etkinliklerinde gösteri uçuşlarında kullanılmıştır.