Saros Körfezi

Saros Körfezi, Ege Denizi'nin kuzeydoğu kesiminde, Gelibolu Yarımadası ile Trakya kıyıları arasında uzanan, Kuzey Anadolu Fay Hattı’nın etkisiyle şekillenmiş tektonik bir çöküntü alanı olmasının yanı sıra, sahip olduğu yüksek hidrodinamik aktivite sayesinde kendi kendini temizleyebilme kapasitesine sahip, biyoçeşitliliği ve hassas ekosistemleriyle uluslararası öneme sahip coğrafi bir oluşumdur.

Coğrafi Konum ve Jeomorfolojik Yapı

Saros Körfezi, Ege Denizi'nin kuzeydoğu ucunda, kuzeyde Trakya kıyıları (Enez ve Keşan ilçeleri) ile güneyde Gelibolu Yarımadası arasında uzanan, yaklaşık 75 km uzunluğunda ve 35 km genişliğinde denizel bir havzadır. Konumsal olarak 40° 13' - 40° 38' kuzey enlemleri ile 25° 58' - 27° 00' doğu boylamları arasında yer alan körfez, batıya doğru genişleyerek derinleşen "V" biçimli bir morfolojiye sahiptir.^【1】 Körfezin jeomorfolojik karakterini belirleyen temel unsur, bölgenin tektonik olarak aktif yapısı ve bu yapıya bağlı olarak gelişen kıyı şekilleridir. Kuzey kıyıları boyunca Enez-Erikli hattında geniş lagün sistemleri ve kıyı kumulları gözlenirken, güney kıyıları daha sarp ve falezli bir yapı sergiler.^【2】

Tektonik Evrim ve Saros Grabeni Oluşumu

Saros Körfezi'nin oluşumu ve bugünkü yapısal formunu kazanması, Anadolu Levhası’nın batıya doğru hareketini sağlayan Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın (KAF) kuzey kolu ile doğrudan ilişkilidir.^【3】 Bölge, Alp-Himalaya orojenezinin ardından Neojen ve Kuvaterner dönemlerinde şiddetli tektonik hareketlere maruz kalmıştır. Saros Grabeni, bu aktif fay sisteminin yarattığı açılma (extensional) ve doğrultu atımlı kuvvetlerin etkisiyle çökmüş bir havzadır.

Jeolojik araştırmalar, körfez ve çevresinde beş ana yapısal unsurun varlığını ortaya koymuştur: Hisarlıdağ yükselimi, Enez grabeni, Semadirek yükselimi, Saros grabeni ve Gelibolu bloğu.^【4】 Miyosen öncesinde oluşan antiklinal yapılar (yükselimler), Miyosen sonrasında gelişen grabenleşme süreçleriyle parçalanmıştır. Saros Grabeni, özellikle Miyosen ve Pliyosen dönemlerinde derinleşerek bugünkü denizel karakterini kazanmış; Kuzey Anadolu Fay Hattı’nın körfez içinden geçmesi, havzanın tektonik çöküşünü sürekli kılmıştır.^【5】 Bu aktif tektonizma nedeniyle körfez tabanı, Ege Denizi’nin en derin noktalarından birini oluşturacak şekilde batıya doğru dik bir eğimle alçalır.^【6】

Kıyı Çökel İstifleri ve Sedimantasyon Özellikleri

Saros Körfezi dolayında, birbirlerinden aşınma evreleri (diskordans) ile ayrılan üç temel çökel istifi saptanmıştır. Bu istifler bölgenin jeolojik geçmişindeki transgresyon (deniz ilerlemesi) ve regresyon (deniz gerilemesi) döngülerini yansıtır:^【7】

1. Üst Kretase-Alt Eosen İstifi: Tabanı görülmeyen, üst bölümlerinde deniz gerilemesiyle son bulan en yaşlı birimdir.
2. Orta Eosen-Oligosen İstifi: Deniz ilerlemesiyle başlayan ve hem kuzey hem de güney kıyılarında sedimantasyon yeknesaklığı (benzerliği) gösteren bu istif, bölgenin o dönemde geniş bir havza olduğunu kanıtlar.
3. Miyo-Pliyosen-Kuvaterner İstifi: Sığ denizel karakterde başlayan ve güncel çökelimleri de kapsayan en genç birimdir

Hidrolojik ve Fiziksel Özellikler

Saros Körfezi, hidrodinamik açıdan Ege Denizi’nin en aktif bölgelerinden biri olup, bu dinamizm körfezin fiziksel ve kimyasal parametrelerini doğrudan etkilemektedir. Körfezin en dikkat çekici fiziksel özelliği, "kendi kendini temizleyebilme" kapasitesidir. Bu mekanizma, karmaşık akıntı sistemleri ve yüksek su sirkülasyonu sayesinde gerçekleşmektedir.

Kendi Kendini Temizleme Mekanizması ve Akıntı Sistemleri

Körfezdeki su sirkülasyonu, esas olarak rüzgârların etkisi ve Ege Denizi ile olan su değişimiyle sağlanır. Yılda üç kez (genellikle Şubat, Haziran ve Ekim aylarında) gerçekleşen büyük ölçekli su değişim süreçleri, körfez tabanındaki soğuk ve besince zengin suların yüzeye çıkmasını, yüzeydeki oksijeni bol suların ise derinlere inmesini sağlar.^【8】 Bu dikey ve yatay karışım süreçleri, körfezdeki kirlilik unsurlarının açık denize taşınmasına ve deniz ekosisteminin sürekli yenilenmesine olanak tanır. Körfezin kuzey kıyılarında baskın olan batı ve güneybatı yönlü rüzgârlar, kıyı akıntılarını tetikleyerek lagün gölleri ile deniz arasındaki su değişimini de desteklemektedir.

Su Sıcaklığı ve Tuzluluk Karakteristikleri

Saros Körfezi'nin su sıcaklığı ve tuzluluk değerleri, mevsime ve konuma göre değişkenlik göstermektedir. Deniz suyu sıcaklığı kış aylarında 10-12°C seviyelerine kadar düşerken, yaz aylarında yüzey sularında 24-26°C bandına yükselir.^【9】 Tuzluluk oranları ise körfez genelinde binde 35 ile 38 arasında ölçülmektedir. Ancak, kuzeybatı kesiminde Meriç Nehri'nin getirdiği tatlı su girdileri nedeniyle tuzluluk değerlerinde yerel düşüşler gözlenir.^【10】

Körfezdeki ışık geçirgenliği (Sekki derinliği), suyun berraklığına bağlı olarak oldukça yüksektir. Özellikle akıntıların yoğun olduğu açık kısımlarda ve güney kıyılarında ışık geçirgenliğinin yüksek olması, deniz dibi bitki örtüsünün (örneğin Posidonia oceanica) derin bölgelerde bile yayılım göstermesine olanak tanır.

Denizel ve Karasal Biyolojik Çeşitlilik

Saros Körfezi, barındırdığı farklı habitat tipleri ve bu alanlara özgü tür yelpazesi ile Ege Denizi’nin biyolojik açıdan en üretken bölgelerinden biridir. Körfez, Kuzey Ege’deki konumu ve hidrodinamik yapısı sayesinde hem Akdeniz hem de Karadeniz kökenli türlerin geçiş noktası olma özelliğini taşır.

Denizel Flora: Posidonia oceanica (Deniz Eriştesi) Yatakları

Saros Körfezi'nin denizel ekosisteminin temel taşını, bölgede geniş yayılım gösteren Posidonia oceanica çayırları oluşturur. Akdeniz'e endemik bir deniz bitkisi olan bu tür, körfezin sığ kıyı bölgelerinden yaklaşık 30-40 metre derinliklere kadar uzanan geniş su altı ormanları meydana getirir. Bu çayırlar, deniz suyunun oksijen seviyesini artırmasının yanı sıra, çok sayıda balık ve omurgasız türü için üreme, beslenme ve barınma alanı sağlar. Yapılan araştırmalar, körfezin su altı florasında ayrıca Cymodocea nodosa türü ile yeşil, kahverengi ve kırmızı alg gruplarının (örneğin Cystoseira türleri) baskın olduğunu göstermektedir.^【11】

Denizel Fauna ve Benthos Yapısı: Ostracoda ve Mollusca Türleri

Körfezin denizel fauna çeşitliliği, özellikle bentik (dipte yaşayan) organizmalar üzerinde yapılan mikropaleontolojik ve biyolojik çalışmalarla belgelenmiştir. Saros Körfezi'nde yapılan sistematik incelemeler sonucunda 12 familyaya ait 36 Ostracod (mikroskobik kabuklu) türü saptanmıştır. Bu türler arasında Aurila convexa, Loxoconcha napoliana ve Cytheridea neapolitana gibi formlar yoğunluk göstermektedir. Ostracod faunasının zenginliği, körfez tabanındaki sediman yapısının ve su kalitesinin ekolojik sağlık göstergesi olarak kabul edilir.^【12】

Mollusca (yumuşakçalar) açısından da zengin olan körfezde, özellikle Pinna nobilis (lina) gibi koruma altındaki türlerin yanı sıra çeşitli gastropoda ve bivalvia türleri yaşam sürer. Balık popülasyonu bakımından ise körfez; çipura, levrek, mercan, sinarit ve lüfer gibi ekonomik değeri yüksek türlerin yanı sıra nesli tehlike altındaki kıkırdaklı balıklar (vatoz ve köpekbalığı türleri) için kritik bir habitattır.

Karasal Flora ve Fauna: Kumul Bitkileri ve Yaban Hayatı

Körfezin karasal bölümü, özellikle kuzey kıyılarında şekillenen kumul ekosistemleri ve lagün çevreleriyle karakterize edilir. Saros kıyı kumulları, tuzcul ve kumsul ortamlara uyum sağlamış nadir bitki topluluklarına ev sahipliği yapar. Bölgede saptanan baskın kumul bitkileri arasında Pancratium maritimum (Kum zambağı), Euphorbia paralias (Sütleğen) ve Eryngium maritimum (Deniz rezenesi) bulunmaktadır.^【13】 Ancak bu hassas flora, özellikle ikincil konut yapılaşması ve kontrolsüz turizm faaliyetleri nedeniyle ciddi baskı altındadır.

Karasal fauna tarafında ise bölge, biyocoğrafik konumu nedeniyle geniş bir yaban hayatı barındırır. Alan içerisinde çakal, tilki, yaban domuzu ve porsuk gibi memeli türlerinin yanı sıra çeşitli sürüngen türleri (örneğin Testudo hermanni - Trakya kaplumbağası) gözlenmektedir.^【14】 Kumul alanlar ve lagün çevreleri, özellikle mikro habitatların çeşitliliği sayesinde zengin bir herpetofauna (amfibi ve sürüngen) yapısına sahiptir.

Ekosistem Servisleri ve Korunan Alanlar

Saros Körfezi, barındırdığı hassas habitatlar ve uluslararası öneme sahip sulak alan sistemleri sayesinde kritik bir ekolojik koridor işlevi görmektedir. Bölge; su arıtımı, karbon tutulumu ve biyolojik çeşitliliğin devamlılığı gibi yaşamsal ekosistem alanları sunmaktadır.

Saros Körfezi Özel Çevre Koruma Bölgesi (ÖÇK)

Bölgenin sahip olduğu biyolojik ve jeolojik değerleri korumak amacıyla, 2010 yılında yaklaşık 235 km²'lik bir alan "Özel Çevre Koruma Bölgesi" ilan edilmiştir. Bu statü, özellikle denizel biyoçeşitlilik üzerindeki yapılaşma baskısını kontrol altına almayı hedeflemektedir.

Sulak Alanlar ve Lagün Sistemleri

Körfezin kuzey kıyı şeridi, deniz ile kara etkileşiminin en yoğun olduğu kumul setleri aracılığıyla denizden ayrılan dinamik lagün sistemlerine ev sahipliği yapmaktadır. Bu sistemlerin en başında gelen Enez ve Erikli Lagünleri; Dalyan, Işık ve Karagöl gibi sulak alanları bünyesinde barındırarak hem geleneksel dalyan balıkçılığının sürdürülmesinde hem de kıyı ekosisteminin biyolojik dengesinin korunmasında hayati bir rol oynamaktadır. Bölgenin ekolojik bütünlüğü açısından kritik öneme sahip olan bir diğer alan ise 2005 yılında koruma statüsü kazanan Gala Gölü Milli Parkı'dır; bu ekosistem, özellikle su kuşları için Türkiye'deki en stratejik konaklama, beslenme ve kuluçka merkezlerinden biri olarak kabul edilmektedir.^【15】

Uluslararası Koruma Statüleri ve Göç Yolları

Meriç Deltası ve çevresi, Ramsar Sözleşmesi kriterlerine uygun uluslararası öneme sahip bir sulak alan olarak kabul edilmektedir. Batı Palearktik göç yolu üzerinde bulunan bölge, her yıl on binlerce göçmen kuşun (flamingo, kuğu, pelikan vb.) durak noktasıdır. Ayrıca, deniz tabanındaki Posidonia oceanica çayırları, Bern Sözleşmesi kapsamında Avrupa ölçeğinde korunması gereken öncelikli habitatlar listesinde yer almaktadır.^【16】

Ekonomik Faaliyetler ve Turizm

Saros Körfezi'nin ekonomik yapısı; sahip olduğu biyolojik çeşitlilik, temiz su kaynakları ve stratejik konumu doğrultusunda şekillenmiştir. Bölgedeki temel ekonomik girdiler balıkçılık ve turizm faaliyetlerine dayanmaktadır. Özellikle körfezin yüksek hidrodinamik aktivitesi, hem ticari balıkçılık hem de alternatif turizm çeşitleri için uygun bir zemin hazırlamaktadır.

Su Altı Dalış Turizmi ve Yapay Resif Projeleri

Saros Körfezi, barındırdığı denizel fauna ve flora sayesinde Türkiye’nin en önemli dalış merkezlerinden biri olarak kabul edilir. Körfezin güney kıyıları sarp ve derin bir yapıya sahipken, kuzey kıyıları daha sığ ve kumul karakterdedir; bu durum farklı seviyelerdeki dalgıçlar için çeşitli parkurlar sunar. Bölgedeki su altı turizmini canlandırmak ve balık popülasyonlarını artırmak amacıyla "Dünyanın En Büyük Yapay Resif Projesi" Saros'ta hayata geçirilmiştir. Bu proje kapsamında denize indirilen uçak (Airbus A330) ve gemi batıkları ile çeşitli heykel grupları, körfezi uluslararası bir su altı müzesi haline getirmiştir. Minnet Adası, Bebek Kayalıkları, İbrice Limanı ve Lundy Batığı bölgenin en popüler dalış noktaları arasında yer almaktadır.^【17】

Balıkçılık Potansiyeli ve Ekonomik Değeri

Körfez, Ege Denizi'ndeki en önemli balık üreme ve beslenme alanlarından biridir. Akıntı sistemlerinin sağladığı bol oksijen ve besin maddeleri, bölgede ticari değeri yüksek türlerin yoğunlaşmasını sağlar.^【18】 Geleneksel kıyı balıkçılığının yanı sıra, Enez bölgesindeki lagünlerde yürütülen dalyan balıkçılığı ekonomik açıdan kritik öneme sahiptir. Körfezde avlanan başlıca türler arasında levrek, çipura, lüfer, mercan ve dil balığı yer alır. Ayrıca bölge, deniz patlıcanı ve bazı eklembacaklı türlerinin toplayıcılığı açısından da potansiyel barındırmaktadır.

Sürdürülebilir Turizm ve İkincil Konutlar

Saros Körfezi'nde turizm, geleneksel "deniz-kum-güneş" anlayışının yanı sıra son yıllarda doğa sporları ve eko-turizm ekseninde gelişmektedir. Yayla, Erikli ve Enez sahilleri yaz aylarında yoğun bir yerli turist akınına uğramaktadır. Ancak bölgedeki turizm faaliyetlerinin büyük bir kısmı, kıyı kumulları üzerinde baskı oluşturan ikincil konut (yazlık) yapılanması şeklindedir.^【19】 Bu durum, mevsimsel nüfus artışına bağlı olarak altyapı yetersizliklerine ve çevresel kirlilik risklerine yol açmaktadır. Sürdürülebilir bir ekonomi için son yıllarda kamp, kuş gözlemciliği ve rüzgar sörfü gibi çevreyle uyumlu turizm modelleri teşvik edilmektedir.

Çevresel Sorunlar ve Antropojenik Tehditler

Saros Körfezi, sahip olduğu "kendi kendini temizleme" kapasitesine rağmen, özellikle son on yıllarda artan insan faaliyetleri (antropojenik etkiler) ve plansız kullanım kararları nedeniyle çeşitli çevresel tehditlerle karşı karşıyadır. Bu tehditler, körfezin hem denizel ekosistemini hem de hassas kıyı kumulu ve lagün yapılarını risk altına sokmaktadır.

Kıyı Erozyonu ve Kumul Ekosistemlerindeki Tahribat

Körfezin kuzey kıyılarını karakterize eden kıyı kumulları, rüzgâr ve dalga hareketlerine karşı doğal bir bariyer görevi görürken, kontrolsüz kullanım nedeniyle hızla tahrip olmaktadır. Kumul alanlar üzerine inşa edilen ikincil konutlar, turistik tesisler ve yollar, kumul vejetasyonunun (bitki örtüsünün) yok olmasına yol açmaktadır. Bitki örtüsünden yoksun kalan kumullar, rüzgâr erozyonuna açık hale gelerek stabilitesini kaybetmekte ve kıyı çizgisinin gerilemesine sebep olmaktadır. Ayrıca, kumul alanlara araç girişi ve günübirlik turizm baskısı, bölgeye özgü endemik türlerin yaşam alanlarını daraltmaktadır.^【20】

Su Kirliliği ve Altyapı Sorunları

Körfez çevresindeki yerleşim birimlerinde, özellikle yaz aylarında yaşanan nüfus patlaması mevcut altyapı kapasitesini zorlamaktadır. Erikli ve Yayla gibi turizm merkezlerinde yetersiz kalan kanalizasyon sistemleri ve arıtma tesislerinden kaynaklı sızıntılar, deniz suyu kalitesini tehdit eden temel unsurlardır. Ayrıca, tarımsal faaliyetlerde kullanılan gübre ve ilaçların Meriç Nehri ve yerel dereler vasıtasıyla körfeze taşınması, denizel ortamda azot ve fosfor yükünü artırarak ötrofikasyon riski yaratmaktadır. Lagün göllerinde ise tarımsal drenaj suları nedeniyle sığlaşma ve su kalitesinde bozulma gözlenmektedir.^【21】

Sanayi Yatırımları ve Liman Faaliyetleri

Körfezin doğal yapısını tehdit eden risklerden biri de çok büyük ölçekli sanayi projeleridir. Bu tür geniş çaplı projeler çok iyi planlanmadıkları takdirde deniz tabanındaki Posidonia oceanica çayırlarına zarar verme riski taşıması ve gemi trafiği kaynaklı kirlilik potansiyeli nedeniyle bilimsel kuruluşlar ve çevre örgütleri tarafından endişe verici bulunmaktadır.^【22】

Rüzgar Enerji Santralleri (RES) ve Biyoçeşitlilik

Bölgedeki yüksek rüzgar potansiyeli nedeniyle kurulan RES projelerinin bir kısmı, özellikle kuş göç yolları üzerinde yer alması sebebiyle kontrol altına alınması gereken ekolojik bir risk faktörüdür. Göç dönemlerinde on binlerce kuşun geçtiği bu darboğazda, türbin kanatlarıyla çarpışma riskinin yanı sıra habitat bölünmesi de yaban hayatını olumsuz etkileme potansiyeline sahip unsurlar arasında yer almaktadır.^【23】