1967 Arap-İsrail Savaşı

Filistin olarak tanımlanan bölge, tarih boyunca Sümerler, Asurlular, Babiller, Helenler, Persler ve Romalılar gibi pek çok medeniyetin kontrolünde kalmıştır. İslam tarihinde 640 yılında Müslümanların egemenliğine giren bölge, 1517-1917 yılları arasında 400 yıl boyunca Osmanlı İmparatorluğu tarafından yönetilmiştir. 19. yüzyılın sonlarında, Avrupa’da yükselen Yahudi karşıtlığına bir çözüm olarak gazeteci Theodor Herzl önderliğinde Siyasi Siyonizm hareketi doğmuştur. Herzl, 1896'da yayımladığı "Yahudi Devleti" kitabında bağımsız bir devlet fikrini savunmuş ve 1897'de Basel'de toplanan Birinci Siyonizm Kongresi ile bu idealin uluslararası bir nitelik kazanmasını sağlamıştır. Birinci Dünya Savaşı sırasında, 2 Kasım 1917 tarihli Balfour Deklarasyonu ile İngiltere, Filistin'de bir Yahudi milli yurdu kurulmasını desteklediğini ilan etmiştir. Osmanlı egemenliğinin sona ermesinin ardından 1921'den itibaren İngiliz mandası altına giren bölgeye Yahudi göçleri (Aliyah) yoğunlaşmış, bu durum yerli Arap halkı ile Yahudi yerleşimciler arasında çatışmaların başlamasına neden olmuştur.

İngiltere'nin İkinci Dünya Savaşı sonrasında bölgeden çekilme kararı almasıyla Filistin sorunu Birleşmiş Milletlere (BM) taşınmıştır. BM'nin 29 Kasım 1947 tarihli taksim planı, bölgenin biri Yahudi diğeri Arap olmak üzere iki devlete bölünmesini öngörmüş; ancak bu plan Araplar tarafından reddedilmiştir. 14 Mayıs 1948'de İsrail Devleti'nin bağımsızlığını ilan etmesiyle Birinci Arap-İsrail Savaşı patlak vermiştir. Bu savaş sonucunda İsrail, BM'nin öngördüğünden daha fazla toprak ele geçirmiş ve yaklaşık 900 bin Filistinli mülteci durumuna düşmüştür. 1956 yılına gelindiğinde, Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdünnasır'ın Süveyş Kanalı'nı millileştirmesi üzerine İngiltere, Fransa ve İsrail'in katılımıyla gerçekleşen Süveyş Krizi yaşanmıştır. 1956 savaşı askeri açıdan Mısır aleyhine sonuçlansa da Nasır için siyasi bir zafer olmuş ve Arap dünyasında liderliğini pekiştirmiştir.

1967 Arap-İsrail Savaşı, bölgedeki askeri ve siyasi gerginliklerin tırmandığı bir süreçte gerçekleşmiştir. 1960'ların ortalarından itibaren Suriye-İsrail sınırındaki çatışmalar ve Filistinli gerillaların faaliyetleri krizi derinleştirmiştir. Mısır, 1967 Mayıs ayında BM Barış Gücü'nün Sina'dan çekilmesini istemiş ve 23 Mayıs'ta Tiran Boğazı'nı İsrail gemilerine kapatmıştır. İsrail bu ablukayı bir "savaş nedeni" (casus belli) olarak kabul etmiştir. Soğuk Savaş konjonktüründe Sovyetler Birliği Arapları silahlandırıp siyasi destek sağlarken, ABD İsrail'in stratejik ortağı olarak konumlanmıştır. Mısır, Ürdün, Suriye ve Irak arasında imzalanan savunma anlaşmaları ile İsrail'e karşı bir Arap koalisyonu oluşturulmuştur.

5 Haziran 1967 sabahı İsrail Hava Kuvvetleri, Mısır hava üslerine yönelik baskın niteliğinde kapsamlı bir taarruz başlatmıştır. "Odak Operasyonu" (Moked) olarak adlandırılan bu harekâtta İsrail uçakları, radarlara yakalanmamak için Akdeniz üzerinden alçak irtifada uçarak Mısır hava gücünün yaklaşık %90'ını henüz yerdeyken imha etmiştir. İsrail, hava üstünlüğünü sağladıktan sonra Ürdün, Suriye ve Irak hava kuvvetlerini de etkisiz hale getirmiştir. Savaşın başarısında İsrail'in yüksek eğitimli pilotları, istihbarat gücü ve uçakların yeniden yükleme (turn-around) sürelerini 7,5 dakikaya indirmesi belirleyici olmuştur. Bu harekât, askeri literatürde modern bir "Yıldırım Savaşı" (Blitzkrieg) örneği olarak kabul edilmektedir.

Hava hakimiyetinin kazanılmasının ardından İsrail kara birlikleri üç cephede hızla ilerlemiştir. Sina Yarımadası'nda Mısır ordusu geri çekilmek zorunda kalmış ve İsrail birlikleri Süveyş Kanalı'na ulaşmıştır. Ürdün cephesinde Doğu Kudüs ve Batı Şeria işgal edilmiş; böylece Kudüs'ün tamamı İsrail kontrolüne geçmiştir. Savaşın son aşamasında kuzeyde Suriye'ye ait stratejik öneme sahip Golan Tepeleri ele geçirilmiştir. Altı gün süren çatışmalar sonunda İsrail, kontrol ettiği toprakları yaklaşık 3,5 kat genişletmiş; Sina Yarımadası, Gazze Şeridi, Batı Şeria, Doğu Kudüs ve Golan Tepeleri'ni işgal etmiştir.

1967 yenilgisi, Arap dünyasında "Naksah" (gerileme) olarak adlandırılmış ve Cemal Abdünnasır'ın temsil ettiği Pan-Arabizm ideolojisine büyük bir darbe vurmuştur. Savaş sonrasında Arap devletleri arasındaki birlik duygusu zayıflamış, her devlet kendi topraklarını geri alma önceliğine yönelerek daha çok "vatanperverlik" (wataniya) odaklı politikalara kaymıştır. BM Güvenlik Konseyi, 22 Kasım 1967'de kabul ettiği 242 sayılı karar ile İsrail'in işgal ettiği topraklardan çekilmesini ve bölgedeki her devletin güvenli sınırlar içinde yaşama hakkını vurgulamış; ancak bu karar tam olarak uygulanamamıştır. Savaş, aynı zamanda Filistin Kurtuluş Örgütü'nün (FKÖ) Arap devletlerinin güdümünden çıkarak bağımsız bir direniş hareketi olarak yükselmesine zemin hazırlamıştır.

1967 Savaşı, Soğuk Savaş'ın iki süper gücü olan ABD ve SSCB arasındaki nüfuz mücadelesini derinleştirmiştir. Türkiye, savaş süresince tarafsız bir politika izlemeye çalışmakla birlikte, BM nezdinde Arapların toprak bütünlüğünü savunan ve İsrail'in kuvvet kullanarak toprak kazanmasına karşı çıkan bir tavır sergilemiştir. Türk hükümeti, ülkedeki NATO üslerinin Arap devletlerine karşı kullanılmasına izin vermeyeceğini açıklamıştır. Türk basınında ise savaş, ideolojik eğilimlere göre farklı şekillerde yorumlanmış; sol yayın organları meseleyi emperyalizme karşı bir mücadele olarak görürken, sağ ve muhafazakâr yayınlar daha çok Nasır'ın politikalarını ve dini boyutları ön plana çıkarmıştır. Savaş, Filistin meselesinin bölgesel bir çatışmadan küresel bir soruna dönüşmesinde nihai bir dönüm noktası teşkil etmiştir.

1967 Altı Gün Savaşı'nda hava gücü, savaşın henüz ilk saatlerinde kesin İsrail üstünlüğünü kurarak stratejik sonucu belirleyen en temel unsur olmuştur,. İsrail Hava Kuvvetleri'nin profesyonel kullanımı, istihbarat desteği ve yüksek eğitim seviyesi, Arap koalisyonunun sayısal üstünlüğünü etkisiz hale getirmiştir,.

Hava gücünün stratejik sonucu nasıl belirlediğine dair temel faktörler şunlardır:

İsrail, 5 Haziran sabahı başlattığı "Odak Operasyonu" ile Mısır hava üslerine yönelik büyük bir stratejik baskın gerçekleştirmiştir. İsrail uçakları, radarlara yakalanmamak için Akdeniz üzerinden çok alçak irtifada uçarak Mısır'ın savunma hatlarını arkadan çevirmiştir,. Bu operasyon sonucunda Mısır hava gücünün büyük bir kısmı henüz yerdeyken imha edilmiş, bu da savaşın kaderini ilk günden tayin etmiştir.

İsrail istihbaratı, Mısır hava birliklerinin mesai saatlerini, nöbet değişimlerini ve radarların bakım zamanlarını önceden tespit etmiştir. Saldırı saati olarak, Mısır'daki sabah devriyelerinin sona erdiği ve sisin dağıldığı, personelin ise yolda olduğu 08:45 (Mısır saati) seçilerek "ölü zaman" avantajı kullanılmıştır.

İsrail, hava üstünlüğünü sağlamak için pistleri kullanılamaz hale getiren özel tahrip bombaları geliştirmiştir. Ayrıca uçakların inişten sonra yeniden savaşa hazır hale getirilme süresi (turn-around) 7,5 dakikaya indirilmiştir. Bu sayede İsrailli pilotlar günde 8-10 sorti yapabilirken, müttefik Arap güçleri günde ortalama yalnızca 3 sorti yapabilmiştir.

Hava hakimiyetinin tam olarak sağlanması, İsrail kara birliklerinin güvenli bir şekilde ilerlemesini sağlamış ve Arap zırhlı birliklerinin hava operasyonlarıyla imha edilmesine imkan tanımıştır,. General Moshe Dayan, sonucun havada alınacağını savaş öncesinde vurgulamış ve hava gücü düşmanın "gözünü kör, kulağını sağır" ederek kara savaşının önünü açmıştır.

İlk günkü ani kayıplar Arap koalisyonu üzerinde büyük bir psikolojik yıkım yaratmıştır,. Arap devletleri (Mısır, Ürdün, Suriye) arasındaki koordinasyon eksikliği, İsrail'in her bir cepheyi sırayla ve hava desteğiyle kolayca düşürmesine neden olmuştur. İsrail'in hava gücünü doğru hedeflere yoğunlaştırması (sıklet merkezi) ve Yıldırım Savaşı (Blitzkrieg) taktiklerini uygulaması, altı günde İsrail topraklarının 3,5 kat genişlemesiyle sonuçlanan askeri zaferin mimarı olmuştur.

İsrail'in 1967 Altı Gün Savaşı'ndaki baskın planında Yavuz Sultan Selim'in etkisi, bizzat dönemin İsrail Genelkurmay Başkanı (ve savaş sırasında Savunma Bakanı olan) Moşe Dayan'ın ifadeleriyle tarihsel bir strateji modeli olarak ortaya konmuştur.

Yavuz Sultan Selim'in etkisine dair kaynaklarda yer alan bilgiler şu şekildedir:

Moşe Dayan, savaş sonrasında başarının sırrını soran gazetecilere, "Bizim planımız, Yavuz Sultan Selim’in Mısır Seferinin kopyasıdır" şeklinde yanıt vermiştir.

1517 yılındaki Ridaniye Muharebesi öncesinde Yavuz Sultan Selim, Mısır ordusunun sabit toplarını etkisiz hale getirmek için beklenmedik bir manevrayla El Mukattam Dağı’nı arkadan çevirmiştir. Bu manevra, düşmanın savunma hattını en zayıf noktasından ve beklemediği bir yönden vurmasını sağlamıştır.

İsrail Hava Kuvvetleri, 1967'deki baskın sırasında Yavuz Sultan Selim'in bu kara taktiğini hava gücüne uyarlamıştır. İsrail uçakları, Mısır'ın savunma hatlarını ve radar sistemlerini önden geçmek yerine, Doğu Akdeniz üzerinden alçak irtifada uçarak Mısır kuvvetlerini ve yerden havaya (SAM) füzelerini arkadan çevirmiş ve imha etmiştir.

Bu durum, askeri stratejideki "Baskın Prensibi" (düşmana beklemediği yer ve zamanda saldırmak) açısından tarihten ders alma boyutuyla incelenmektedir. Kaynaklar, aradan geçen 450 yıla ve değişen silah sistemlerine rağmen, zaman ve mekân kullanımına dayalı stratejik ilkelerin geçerliliğini koruduğunu vurgulamaktadır. Yavuz Sultan Selim'in Ridaniye'de uyguladığı "kanatlandırma/arkadan çevirme" manevrası, İsrail'in 1967'deki hava baskın planının temel askeri doktrinini ve ilham kaynağını oluşturmuştur.

1967 Altı Gün Savaşı, Arap dünyasında Pan-Arabizm (Arap birliği ideolojisi) için en keskin kırılma noktası ve ideolojik bir dönüşümün başlangıcı olarak kabul edilmektedir. Savaşın ardından yaşanan bu dönüşüm; laik-milliyetçi söylemin zayıflaması, devlet odaklı vatanseverliğin yükselişi ve siyasal İslam’ın güçlenmesi gibi çok boyutlu sonuçlar doğurmuştur.

Pan-Arabizmin Gerilemesi ve "Naksah" Dönemi

Savaşın ardından Arap dünyasında yaşanan ağır yenilgi, "Nakba" (1948 Felaketi) etkisinden bile daha derin bir psikolojik yıkım yaratmış ve bu durum literatürde "Naksah" (Gerileme/Gerileme) olarak adlandırılmıştır. Cemal Abdünnasır’ın karizmatik liderliği altında yükselen, tüm Arap devletlerini tek bir çatı altında birleştirmeyi amaçlayan Pan-Arap ideali, askeri başarısızlıkla birlikte popülaritesini büyük ölçüde kaybetmiştir. Savaş sonrasında Arap devletleri arasındaki birlik duygusu sarsılmış; her devlet, Filistin sorununu bir iç politika meselesi olarak görmeye ve kendi topraklarını geri alma önceliğine yönelmiştir.

1967 sonrası dönemi tanımlayan temel değişim, ideolojinin "Kavmiye" (pan-milliyetçilik) anlayışından "Vataniye" (ulus-devlet odaklı vatanseverlik) anlayışına evrilmesidir.

• Savaştan önce Arapların temel hedefi İsrail’i tamamen ortadan kaldırmakken, savaştan sonra politika savunma pozisyonuna kaymış ve işgal edilen toprakların geri alınması temel koşul haline gelmiştir.
• Arap devletleri arasındaki siyasi ilişkileri artık "Arap birliği" idealleri değil, her devletin kendi egemenlik sınırlarını koruma kaygısı belirlemeye başlamıştır.
• Mısır, Ürdün ve Suriye gibi devletler, ortak bir eylem planı geliştiremedikleri için kendi diplomatik ve askeri çıkarları doğrultusunda hareket etmişlerdir.

Laik ve devrimci Arap milliyetçiliğinin başarısızlığı, bölgedeki ideolojik boşluğun referansını İslam’dan alan hareketler tarafından doldurulmasına zemin hazırlamıştır.

• Arap toplumları arasında, alınan yenilginin "İslam'dan uzaklaşmanın bir cezası" olduğu yönündeki görüşler yaygınlaşmıştır.
• Arap-İsrail çatışması, milliyetçi bir zeminden kayarak giderek daha fazla İslam-Siyonizm çatışmasına dönüşmüş; laik-sosyalist modeller yerini dini ideolojilere bırakmaya başlamıştır.
• Bu süreç, Nasır sonrası Mısır'da Enver Sedat'ın izlediği politikalarda ve İran'daki 1979 İslam Devrimi’nin bölge üzerindeki etkilerinde somutlaşmıştır.

Savaşın en önemli stratejik sonuçlarından biri, Filistin davasının Arap devletlerinin güdümünden çıkarak bağımsız bir milli mücadeleye dönüşmesidir.

• Arap ordularının Filistin topraklarını korumada başarısız olması, Filistinlilerin kendi geleceklerini ancak kendi milli mücadeleleri ile teminat altına alabilecekleri gerçeğiyle yüzleşmelerine neden olmuştur.
• Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ), Kahire merkezli bürokratik bir yapıdan, İsrail’e karşı silahlı direnişi esas alan bağımsız bir örgüt haline gelmiştir.
• Arap dünyasında hakim olan Pan-Arap ideallerinin yerini, doğrudan Filistin kimliğini ve topraklarını savunan Filistin milliyetçiliği almıştır.

1967 Altı Gün Savaşı'nda alınan ağır yenilgi, Filistin halkı için bir dönüm noktası olmuş ve Filistin Kurtuluş Örgütü'nün (FKÖ) Arap devletlerinin güdümünden çıkarak bağımsız bir siyasi ve askeri güç haline gelmesini sağlamıştır.

FKÖ'nün bu yenilgiden sonra bağımsızlaşma süreci şu temel etkenler çerçevesinde gerçekleşmiştir:

Savaş öncesinde Filistinliler, geleceklerini diğer Arap ülkelerinin başarısına bağlamış durumdaydı. Ancak Arap ordularının Filistin topraklarını korumada başarısız olması, Filistinlilerin "kendi kaderlerini ancak kendi milli mücadeleleri ile teminat altına alabilecekleri" gerçeğiyle yüzleşmelerine neden olmuştur.

FKÖ, savaş öncesinde Kahire merkezli, Arap hükümetlerine bağlı bürokratik bir yapı iken; yenilgi sonrası İsrail'e karşı "silahlı direnişi" esas alan bağımsız bir direniş örgütüne dönüşmüştür. Arap rejimlerinin yenilgiyle zayıflaması, Filistinli gerilla gruplarının eylemlerini kontrol etmelerini zorlaştırmış ve bu gruplara hareket alanı kazandırmıştır.

1968 yılında kazanılan Karameh Zaferi, gerilla savaşı yürüten El-Fetih grubunun prestijini artırmış ve bu grubun FKÖ içinde baskın hale gelmesini sağlamıştır. 1969 yılında Yaser Arafat'ın FKÖ liderliğine seçilmesi, örgütün Arap devletlerinin vesayetinden tamamen koparak bağımsızlaşma sürecini tamamlamıştır.

Bağımsızlık sonrası FKÖ, davasını Pan-Arabizm, Baasçılık veya Komünizm gibi dış doktrinlere bağlamaktan kaçınarak, mücadelesini doğrudan "Filistin Milliyetçiliği" (vataniye) üzerine inşa etmiştir. Bu yeni anlayışla, Arap devletlerinin İsrail ile barış karşılığında topraklarını geri alma önceliğine dayalı politikalarına (BM'nin 242 sayılı kararı gibi) karşı çıkmışlardır.

İsrail'in Gazze'yi işgal etmesi ve Ürdün hükümetinin FKÖ faaliyetlerine kısıtlamalar getirmesi gibi sahadaki gelişmeler, örgütü kendi stratejilerini belirlemeye ve kendi ayakları üzerinde durmaya zorlamıştır.

1967 Altı Gün Savaşı, Arap dünyasında Pan-Arabizm (kavmiye) ideali için en keskin kırılma noktası olmuş ve bu tarihten itibaren bölge siyaseti, kolektif bir Arap birliğinden ziyade ulus-devlet çıkarlarını önceleyen vatanperverlik (vataniye) anlayışına evrilmiştir. Bu dönüşümün günümüz Ortadoğu siyaseti ve toplumsal yapısı üzerindeki yansımaları şu temel başlıklarda görülmektedir:

Pan-Arabizm döneminde temel hedef İsrail'in tamamen ortadan kaldırılması ve tüm Arapların tek bir çatı altında birleşmesiyken, 1967 yenilgisi sonrası Arap devletleri savunma pozisyonuna geçerek kendi topraklarını geri alma önceliğine yönelmişlerdir.

Savaşın ardından Mısır, Ürdün ve Suriye gibi devletler, Filistin meselesini genel bir Arap davası olmaktan çıkarıp kendi iç politika meseleleri olarak değerlendirmeye başlamışlardır.

Ortak bir eylem planı oluşturulamaması, devletleri kendi sınırlarını ve egemenliklerini korumaya yönelik bireysel barış ve müzakere süreçlerine itmiştir. Bu durum, günümüzde Arap devletlerinin bölgesel sorunlarda ortak bir blok oluşturmak yerine kendi ulusal çıkarları doğrultusunda hareket etmelerinin tarihsel zeminini oluşturmuştur.

Laik ve devrimci Arap milliyetçiliğinin (Nasırcılık ve Baasçılık) askeri alandaki başarısızlığı, bu ideolojinin halk nezdindeki popülaritesini yok etmiştir.

Arap milliyetçiliği ve modernizm fikirlerinin yerini, referansını ve dayanağını İslam’dan alan siyasi hareketler almaya başlamıştır.

İdeolojik tutum, "Arap-İsrail" çatışması ekseninden kayarak giderek daha fazla "İslam-Siyonizm" çatışması olarak tanımlanmaya başlanmıştır. Günümüzde bölgedeki pek çok direniş ve siyaset biçiminin dini referanslı olmasının kökeninde 1967'deki bu ideolojik çöküş yatmaktadır.

Pan-Arabizm'den vatanperverliğe geçişin en somut yansıması, Filistinlilerin kendi kaderlerini tayin etme zorunluluğunu fark etmeleridir.

Filistinliler, geleceklerini diğer Arap ülkelerinin başarısına bağlamanın bir sonuç vermediğini görmüş ve bağımsız bir milli mücadele başlatmışlardır.

Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ), Arap devletlerinin güdümünden çıkarak doğrudan Filistin kimliğini ve topraklarını savunan bağımsız bir yapıya dönüşmüştür. Günümüzde devam eden Filistin davası, bu dönemde temelleri atılan müstakil bir milli bilinç üzerine inşa edilmiştir.

Kavmiye'den vataniye anlayışına geçiş, Arap devletleri arasında birlik ve dayanışma ideallerini sarsarak bölgesel düzenin yeniden değerlendirilmesine ve yeni çatışma alanlarının doğmasına yol açmıştır.

Nasır'ın karizmatik liderliğinin sona ermesiyle Arap dünyasında kalıcı bir lider devlet kalmamış, bu da bölgesel güç mücadelelerini ve içsel istikrarsızlıkları tetiklemiştir.

Vataniye (devlet vatandaşlığı) anlayışı güçlenirken, kabilecilik veya mezhepçilik gibi alt kimlikler ile ulus-devlet yapıları arasındaki çatışmalar derinleşmiştir. Günümüz Ortadoğu coğrafyasında Arap milliyetçiliği artık birleştirici bir siyasi güç olmaktan çıkmış, yerini ulus-devlet odaklı pragmatik politikalara ve dini referanslı toplumsal hareketlere bırakmıştır.