Ağrı Eleşkirt

Eleşkirt, Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi’ndeki Yukarı Murat-Van Bölümü'nde, Ağrı iline bağlı bir ilçedir. Deniz seviyesinden ortalama 1700 metre yükseklikte yer alan ilçe, 1307 km²'lik bir yüz ölçümüne sahiptir. Stratejik yol güzergâhları üzerinde kurulu olan yerleşim; batısında Tahir Dağları, kuzeyinde Kösedağ ve Karasu-Aras Dağları’nın uzantıları olan Taşkom ve Göcür Dağları, güneyinde ise Çakmak Dağları ile çevrili bir ova üzerinde konumlanmıştır. Bölgenin jeolojik yapısı yoğun volkanik faaliyetlerle şekillenmiş olup tarımsal potansiyeli ve antik dönemlere uzanan zengin arkeolojik mirasıyla dikkat çekmektedir.

Eleşkirt ve çevresi, jeolojik olarak Tersiyer yaşlı yoğun bir volkanizmanın etkisi altında kalmıştır. Bölgedeki volkanik faaliyetler Üst Miyosen başlarından Alt Pliyosen ortalarına kadar üç ana evrede gerçekleşmiştir. Bu evreler; dasitik lav ve tüflerden oluşan Kösedağ volkanitleri, andezit ağırlıklı Sekirdağ volkanitleri ve dasit, riyodasit ile ignimbrit ardalanmalarından meydana gelen Karakurt volkanitleridir. Yapılan jeokimyasal analizler, bu kayaçların subalkalen nitelikte ve kalkalkalen özelliklerde olduğunu, "Cascade" tipi volkanitlerle benzerlik gösterdiğini ortaya koymuştur.

İlçenin en önemli morfolojik yapılarından biri, sularını Murat Nehri’ne boşaltan Güzeldere'nin volkanik kayalar içinde açtığı yarmavadidir. Giriş ve çıkışı arasında yaklaşık 12 kilometrelik bir uzunluğa sahip olan bu vadi, taban yapısının yerleşmeye uygun olmaması nedeniyle meskûn mahal içermez. Ancak Horasan-Eleşkirt karayolunun bu vadi içinden geçmesi, ulaşım coğrafyası açısından kritik bir öneme sahiptir. Geçmişte Tahir Geçidi üzerinden sağlanan ve sık sık aksayan ulaşım, bu vadideki yolun açılmasıyla rahatlamış ve Hayrangöl linyit işletmesinin nakliye olanaklarını artırmıştır. ^【1】

Eleşkirt, Doğu Anadolu’nun en eski yerleşim merkezlerinden bazılarına ev sahipliği yapmaktadır. İlçenin bilinen en eski yerleşimleri Pirabat ve Toprakkale'dir. Bu merkezlerde bulunan yazıtlar, bölgenin MÖ I. binyılda Urartu Krallığı'nın hakimiyetinde olduğunu kanıtlamaktadır.

2019 yılında gerçekleştirilen sistemli yüzey araştırmaları sonucunda bölgede 11 farklı merkez incelenmiş ve yerleşim tarihine dair yeni veriler elde edilmiştir. Araştırmalarda Kalkolitik, İlk Tunç, Demir Çağı (Urartu) ve Orta Çağ dönemlerine ait çok sayıda keramik verisi ve işlenmiş taş aletler saptanmıştır.

• Tescilli Alanlar: Sadaklı Höyük (2007) ve Hazinetepe Kalesi (2018) birinci derece arkeolojik sit alanı olarak kayıtlıdır.
• Yeni Keşfedilen Merkezler: Güneykaya Kalesi, Çatalpınar Kaya Sığınağı, Harami Taşlar Kalesi, Tahir (Kargaşan) Kalesi ve Sarıcan Kalesi gibi noktalar ilk kez bu dönemde kayıt altına alınmıştır.

Eleşkirt yöresi tarım toprakları genel olarak nötr pH (ortalama 7,14) değerlerine sahip, tuzluluk problemi olmayan ancak organik madde ve azot bakımından yetersiz yapıdadır. Toprakların %55'i tınlı, %40'ı killi-tınlı bünyeye sahiptir. Bölgede fosfor ve potasyum seviyeleri genellikle yeterli bulunurken, mikro elementlerden çinko eksikliği %90 oranında gözlemlenmektedir.^【2】

Hayvancılığın yoğun yapıldığı ilçede, kaba yem ihtiyacını karşılamak amacıyla yem bezelyesi (Pisum sativum) üzerine adaptasyon çalışmaları yürütülmüştür. Nisan başında yapılan ekimlerin, özellikle Taşkent ve Ürünlü çeşitlerinde en yüksek protein ve ot verimini sağladığı belirlenmiştir. Ayrıca yöre topraklarında mısır tarımında vermikompost (solucan gübresi) kullanımının bitki mikro besin elementi alımını ve ağır metal dengesini önemli ölçüde etkilediği bilimsel olarak saptanmıştır.

Eleşkirt ilçesinin jeomorfolojik yapısını şekillendiren Kösedağ ve çevresindeki volkanik platolar.