Ayvasıl Katliamı

Ayvasıl Katliamı, 21-23 Aralık 1963 tarihlerinde Kıbrıs'ın Lefkoşa kazasına bağlı Ayvasıl (günümüzdeki adıyla Türkeli) köyünde Rum silahlı mensupları tarafından Kıbrıslı Türk sivillere yönelik gerçekleştirilen ve 21 kişinin hayatını kaybetmesiyle sonuçlanan toplu öldürme eylemidir. Eylem, ada genelinde "Kanlı Noel" olarak adlandırılan olaylar silsilesinin bir parçasıdır.

Saldırı neticesinde hayatını yitiren Kıbrıslı Türkler yerleşim yeri dışındaki toplu mezara gömülmüş, Ocak 1964 tarihinde uluslararası gözlemciler ile sağlık ekiplerinin nezaretinde yapılan kazı çalışmalarıyla naaşlar çıkarılmıştır. Ayvasıl Katliamı, 1963-1974 yılları arasında Kıbrıs'ta sivil nüfusa yönelik uygulanan toplu öldürme eylemlerinin ilk somut örneklerinden birini oluşturmaktadır.

1960 yılında Zürih ve Londra Antlaşmaları temelinde, Kıbrıslı Türkler ile Rumların eşit kurucu ortaklığına dayanan bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti kurulmuştur. Ancak Rum siyasi ve dini liderliği, adanın Yunanistan ile birleştirilmesini öngören Enosis hedefini sürdürerek ortak cumhuriyet yapısını bu nihai amaç doğrultusunda geçici bir aşama olarak değerlendirmiştir. 1955 yılında kurulan EOKA örgütü ve bağlantılı paramiliter yapılar, cumhuriyetin ilanından sonra da faaliyetlerini yeraltında sürdürmüştür.^【1】

Kasım 1963'te Cumhurbaşkanı III. Makarios, Kıbrıslı Türklerin anayasal haklarını kısıtlayan 13 maddelik anayasa değişikliği teklifini sunmuş, Türk tarafı ise bu öneriyi reddetmiştir. Bu gelişmenin ardından Rum yönetimi, Kıbrıslı Türklerin idari ve siyasi yapıdan dışlanmasını öngören Akritas Planı çerçevesinde hazırlıklarını hızlandırmıştır. Plan doğrultusunda Rum kolluk güçleri ile paramiliter unsurlar askeri tatbikatlar düzenlemiş, örgütlenme ve silahlanma faaliyetlerini tamamlamıştır.^【2】

Çatışma öncesi süreçte, 4 Aralık 1963 tarihinde Markos Drakos heykelinin bombalanması ve sorumluluğun Türk tarafına yüklenmesiyle toplumsal gerilim tırmandırılmıştır.^【3】 Aynı dönemde Rum polis teşkilatı tarafından Türk mahallelerinde yetkisiz arama ve baskınların artması, 21 Aralık 1963'te ada genelinde etnik şiddet olaylarının başlamasına zemin hazırlamıştır.

20 Aralık’ı 21 Aralık 1963’e bağlayan gece Lefkoşa’nın Tahtakale semtindeki Ermu Caddesi üzerinde, taksi sürücüsü Zeki Halil ile araçtaki Türk kadınların Rum polislerce yetkisiz şekilde aranmak istenmesi ve ardından Zeki Halil ile Cemaliye Emirali'nin ateş açılarak öldürülmesi ada genelindeki çatışmaların ilk kronolojik aşamasını oluşturmuştur.^【4】 Çatışma ortamının yayılmasıyla birlikte 21-22 Aralık 1963 gecesi Rum silahlı grupları, 120 Kıbrıslı Türkün ikamet ettiği karma nüfuslu Ayvasıl (Ayios Vasilios) köyüne yönelmiştir. Saldırganlar tüfek dipçikleriyle kilitli kapıları kırarak sivil sakinleri evlerinden dışarı çıkarmış, konutları yağmalayıp tahrip ettikten sonra ateşe vermiştir.^【5】

Baskın sırasında çiftlik duvarı önünde toplanan sivillerin üzerine makineli tüfeklerle ateş açılmış, köy merkezinde ilk aşamada aralarında çocuk ve yaşlıların da bulunduğu 12 Kıbrıslı Türk yaşamını yitirmiştir. Saldırıdan kurtulabilen köylüler gecelikleri, pijamaları ve çıplak ayaklarıyla dondurucu soğukta Skylloura (Yılmazköy) istikametine doğru kaçmaya zorlanmış, bu esnada arkalarından ateş açılmaya devam edilmiştir. Yerleşim yerinin çevresinde konumlanan müstakil çiftlik evlerinde öldürülen 9 kişiyle birlikte Ayvasıl ve yakın çevresindeki toplam sivil can kaybı 21’e ulaşmıştır.

Ayvasıl'da hayatını kaybeden sivil mağdurlar arasında farklı yaş gruplarından kadın, çocuk ve yaşlı Kıbrıslı Türkler bulunmaktadır. Gece baskınında ev kapısı kırılarak dışarı çıkarılan 70 yaşındaki bir Kıbrıslı Türk erkek ile 19 ve 17 yaşlarındaki iki oğlu ve 10 yaşındaki kız torunu çiftlik duvarı önünde makineli tüfek ateşiyle katledilmiştir. Bölgedeki okul sağlık taramalarından bilinen "Küçük Ayşe" adlı çocuk sivil de annesi, babası, halası ve yakın akrabalarıyla birlikte hayatını kaybetmiş, naaşı üzerindeki giysileriyle teşhis edilmiştir.

Adli nitelikteki incelemelerde mağdurların ellerinin arkadan bağlı olduğu ve bedenlerinde işkence emareleri bulunduğu saptanmıştır. Can kayıplarının önemli bir kısmının ateşli silahlarla doğrudan göğüs ve sırt bölgelerinden hedef alınarak öldürüldüğü belirlenmiştir.

Katliam sonrası yerleşim yeri dışındaki tarlada yürütülen arama ve kazı faaliyetleri, 3 Ocak 1964 tarihinde soğuk ve yağışlı hava koşulları altında başlatılmıştır. Mezar açma işlemleri; İngiliz askeri personeli, St. John Ambulans Teşkilatı temsilcileri, Türk hekimler ile 20 yerli ve yabancı gazeteciden oluşan heyetin gözetiminde gerçekleştirilmiştir. Olaydan 14 ila 17 gün sonra ulaşılan toplu mezar alanında, naaşların kamyonlarla taşınarak açılan çukurlara konulduğu, her çukurda en az 4 ceset bulunduğu ve üzerlerinin buldozerlerle örtüldüğü saptanmıştır.

Kazı çalışmaları 13 Ocak 1964 tarihine kadar devam etmiş ve çıkarılan cenazeler ileri derecede deformasyona uğradığı için saha alanında anında kimlik tespiti yapılamamıştır. Bu nedenle naaşlar, ayrıntılı adli tıbbi inceleme ve kimliklendirme işlemleri amacıyla Lefkoşa’ya sevk edilmiştir.

Ayvasıl Katliamı'na ve sonrasında yürütülen adli incelemelere ilişkin bilgiler, görgü tanıklarının anlatımları, dönemin basın yayınları ve olay yerinde yapılan incelemelere dayanmaktadır. Daily Express gazetesinin Orta Doğu muhabiri Harry Scott Gibbons, olaylara ilişkin gözlemlerini ve tanıklıkları yazılı olarak aktarmıştır. Mezar açma ve tıbbi inceleme çalışmalarına katılan Dr. Hüsrev Dağseven ise naaşların durumu ve kimlik tespiti süreçlerine ilişkin gözlemlerde bulunmuştur.^【6】

Ocak 1964'te gerçekleştirilen toplu mezar kazıları, İngiliz askeri personeli, St. John Ambulans Teşkilatı temsilcileri ile 20 yerli ve yabancı gazetecinin katılımıyla takip edilmiştir. Mezarların açılması ve naaşların çıkarılmasına ilişkin gelişmeler, Bozkurt gazetesinin 14 Ocak 1964 tarihli nüshası başta olmak üzere dönemin basın organlarında haberleştirilmiştir. Bu yayınlar ve tanıklıklar, katliam sonrasında yürütülen incelemelerin belgelenmesi açısından kaynak niteliği taşımaktadır.

Birleşmiş Milletler Kıbrıs Barış Gücü (UNFICYP) uzmanı A. Ortega ve ekibi tarafından hazırlanan Temmuz 1964 tarihli Destruction of Housing in Cyprus başlıklı araştırmada ise Ayvasıl (Ayios Vassilios) köyündeki konut tahribatına ilişkin veriler kaydedilmiştir. Raporda, 1960 nüfus sayımına göre köyde 117 Kıbrıslı Türk ve 492 Kıbrıslı Rum olmak üzere toplam 609 kişinin yaşadığı, yerleşimde 145 konut bulunduğu ve yapılan incelemelerde üç konutun tamamen yıkılmış olduğunun tespit edildiği görülmektedir. Araştırma, Ayvasıl'daki maddi tahribatın belgelenmesi bakımından birincil kaynak niteliği taşımakla birlikte katliamda hayatını kaybeden kişilerin kimlikleri, toplu mezarlar ve saldırının gerçekleşme biçimi hakkında doğrudan bilgi içermemektedir.^【7】

Ayvasıl Katliamı ve ada geneline yayılan şiddet eylemleri, Kıbrıs'ın sosyo-politik yapısında ve demografik dengelerinde önemli kırılmalara yol açmıştır. Saldırılar neticesinde 103 Kıbrıslı Türk köyü boşaltılmış, 25.000 ila 30.000 Kıbrıslı Türk yaşadığı yerleşim yerlerini terk ederek adanın yüz ölçümünün yaklaşık %3'lük bölümünü oluşturan izole bölgelerde yaşamaya zorlanmıştır. Bu süreçte 1960 Zürih ve Londra Antlaşmaları ile kurulan ortaklık cumhuriyeti fiilen işlevini yitirmiş, Kıbrıslı Türkler devlet idaresinden ve kamu kurumlarından tamamen dışlanmıştır. Çatışmaların derinleşmesi üzerine 30 Aralık 1963 tarihinde tarafları ayıran Yeşil Hat çizilmiş, 14 Mart 1964 tarihinde ise Birleşmiş Milletler Barış Gücü (UNFICYP) adaya konuşlandırılmıştır.^【8】

Süreç, 1974 yılındaki askeri müdahaleye ve adadaki siyasi yapının iki ayrı yönetim modeline dönüşmesine zemin hazırlamıştır. Türkiye'nin 1960 Garanti Antlaşması'na dayanarak gerçekleştirdiği 20 Temmuz 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında adada güvenlik ve coğrafi ayrışma sağlanmıştır. Bu durum 1975 yılında Kıbrıs Türk Federe Devleti'nin kurulmasıyla sonuçlanmış, nihayetinde 15 Kasım 1983 tarihinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin (KKTC) ilanı ile adada iki devletli siyasi yapı tescil edilmiştir.

Söz konusu olaylar ve sivil nüfusa yönelik eylemler; 1948 Birleşmiş Milletler Soykırımın Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi ile Uluslararası Ceza Mahkemesi Roma Statüsü'nde düzenlenen grup üyelerinin öldürülmesi ve yaşam koşullarının kasıtlı olarak değiştirilmesi maddeleri doğrultusunda etnik temizlik, insanlığa karşı suçlar ve soykırım kategorileri kapsamında akademik ve uluslararası hukuk çalışmalarında incelenmiştir.